Çevrimiçi söylentiler nedeniyle beş yıla kadar hapis cezası mümkün olacak
Bangladeş’in önerilen 2026 Siber Güvenlik (Değişiklik) Yasası, söylenti veya dezenformasyon yaymanın azami hapis cezasını 10 yıldan beş yıla indirecek; ancak suçu resen soruşturulabilir ve kefaletle serbest bırakılmaya kapalı olarak koruyacak. Bilgi ve İletişim Teknolojileri Dairesi, gözden geçirilmiş taslağı 10 Kasım’da yayımladı ve 25 Kasım’a kadar kamuoyunun görüşlerini bildirmesini istedi.
İçindekiler
- Çevrimiçi söylentiler nedeniyle beş yıla kadar hapis cezası mümkün olacak
- Bangladeş yeni bir yasa taslağına nasıl ulaştı?
- İfade suçlarında neler değişiyor?
- Kefalet ve gözaltı kuralları neden önemli?
- Eleştiri, hakaret ve memlerin kesiştiği nokta
- Kayıtlı medya, vatandaşlara tanınmayan güvencelerden yararlanacak
- İçerik engellemede zorunlu mahkeme incelemesi kaldırılıyor
- Arama yetkileri ve resmî dokunulmazlık tartışma konusu olmaya devam ediyor
- İstişare sürecinde çözülmesi gerekenler
- Öne çıkan noktalar
Azami para cezası 4 milyon Tk’den 1 milyon Tk’ye düşecek. Hakaret suçunda önerilen azami hapis cezası beş yıldan iki yıla, azami para cezası ise 2 milyon Tk’den 500 bin Tk’ye indirilecek. Bunlar önemli düşüşler: söylenti suçunun azami hapis cezası yüzde 50, azami para cezası ise yüzde 75 azalacak.
Kayıtlı medya kuruluşlarında çalışan gazeteciler, yayımlanan haber, görüş, görsel veya karikatürler nedeniyle gözaltına alınmadan önce mahkeme heyetinin onayının alınması da dahil olmak üzere bazı güvencelerden yararlanacak. Benzer içerikleri paylaşan sıradan vatandaşlar bu özel güvenceden yararlanamayacak.
Temel tartışma, mahkûmiyet sonrasındaki cezalar kadar mahkûmiyet öncesinde neler olacağıyla da ilgili. Gözden geçirilmiş taslak, belirtilen koşullarda arama yapma, cihazlara el koyma ve arama emri olmadan gözaltına alma yetkilerini koruyor. Ayrıca içerik engelleme için zorunlu yargı onayı yerine, Ulusal Siber Güvenlik Ajansı tarafından yürütülecek bir inceleme süreci getiriyor.
Uluslararası Şeffaflık Örgütü Bangladeş, hukukçular ve medya temsilcileri, cezaların düşürülmesinin temel tehlikeyi ortadan kaldırmadığını savunuyor: geniş biçimde tanımlanan ifade suçları, insanları hâlâ gözaltı, kovuşturma ve çalışmalarının yayından kaldırılması riskiyle karşı karşıya bırakabilir.
Bangladeş yeni bir yasa taslağına nasıl ulaştı?
Bangladeş’in siber mevzuatı, Dijital Güvenlik Yasası’nın yaygın itirazlara rağmen 2018’de yürürlüğe girmesinden bu yana defalarca değişikliğe uğradı. Eleştirmenler, Avami Birliği hükümeti döneminde bu yasanın muhalefeti bastırmak için kullanıldığını ileri sürdü.
Son değişiklik, parlamentonun Nisan 2026’da Siber Güvenlik Yasa Tasarısı’nı kabul etmesinin ardından yeni bir istişare turu başlatılmasıyla gündeme geldi. Yetkililer, değişikliklerin paydaşlar ve medya temsilcilerinin dile getirdiği görüşleri yansıttığını söylüyor.
- 2018: İfade özgürlüğü üzerindeki etkilerine yönelik itirazlar sürerken Dijital Güvenlik Yasası yürürlüğe girdi.
- 2024: Avami Birliği hükümeti, kitlesel bir ayaklanmanın ardından düştü.
- 2025: Geçici yönetim, önceki mevzuatı yürürlükten kaldırdıktan sonra Siber Güvenlik Kararnamesi’ni çıkardı.
- 30 Nisan 2026: Parlamento, kararnamenin yerini alan Siber Güvenlik Yasa Tasarısı’nı kabul etti.
- Temmuz 2026: Hükümet, değişiklikleri hazırlamak üzere bir komite kurdu.
- Eylül ve Ekim 2026: Hükümet temsilcileri paydaşlar ve medya temsilcileriyle istişarelerde bulundu.
- 10 Kasım 2026: Bilgi ve İletişim Teknolojileri Dairesi gözden geçirilmiş taslağı yayımladı ve 25 Kasım’a kadar görüş bildirilmesini istedi.
Kasım ayında yayımlanan metin, istişareye açık bir öneri niteliğinde. Cezalara, gözaltılara ve içerik engelleme yetkilerine ilişkin değişiklikler, ancak yasa değişikliklerinin yürürlüğe girmesiyle uygulanabilecek.
İfade suçlarında neler değişiyor?
Bilgi ve İletişim Teknolojileri Dairesi tarafından yayımlanan değişiklik metni, söylenti ve dezenformasyonun yayımlanmasını veya dolaşıma sokulmasını suç sayan 26A. maddeyi düzenliyor. Bu suç için azami ceza 10 yıl hapis, 4 milyon Tk para cezası veya her ikisi. Kasım ayındaki değişiklik, bu üst sınırları beş yıl ve 1 milyon Tk’ye indiriyor.
Metindeki tanım da değişiyor. Söylentinin önceki tanımı; kafa karışıklığına, paniğe, kışkırtmaya veya toplumsal huzursuzluğa yol açan ya da açabilecek, dayanağı olmayan veya doğrulanmamış bilgi, haber ya da iddiaları kapsıyordu. Gözden geçirilmiş tanım ise kamuoyunda paniğe, kışkırtmaya veya toplumsal huzursuzluğa yol açmak amacıyla kasıtlı olarak oluşturulan, yayımlanan ya da dolaşıma sokulan yanlış veya çarpıtılmış bilgilere odaklanıyor.
Böylece tanım, henüz doğrulanmamış bilgilerden ziyade kasıtlı yalanlara yöneliyor. Hızla gelişen bir olay sırasında paylaşım yapan biri için bu fark önemli: kesin olmayan bir iddia ile kasten uydurulmuş bir iddia farklı davranışlar içeriyor.
Taslak, yetkililerin gerekli kasıt unsurunu nasıl belirleyeceğini açıklamıyor. Yüksek Mahkeme avukatı Priya Ahsan Chowdhury, değişikliği sınırlı bir iyileşme olarak değerlendiriyor; ancak kamuoyunda panik ve toplumsal istikrarsızlık gibi ifadelerin öznel kaldığı ve eleştirileri, hicvi ve kamu yararına haberciliği etkileyebileceği uyarısında bulunuyor.
Gözden geçirilmiş öneri, ifade suçlarına uygulanacak yaptırımları da birbirinden ayırıyor. Hakaret, resen soruşturulamaz ve kefaletle serbest bırakılmaya açık bir suç olacak; azami cezası iki yıl hapis, 500 bin Tk para cezası veya her ikisi olarak belirlenecek. Aşağılama veya zorbalık ise üç yıla kadar hapis, 500 bin Tk para cezası veya her ikisiyle cezalandırılabilecek; söylenti ve dezenformasyon gibi resen soruşturulabilir ve kefaletle serbest bırakılmaya kapalı olarak kalacak.
Kefalet ve gözaltı kuralları neden önemli?
Resen soruşturulabilir suçlarda, geçerli yasal koşullara tabi olmak üzere polis genellikle sulh hâkiminin önceden vereceği kararı almadan soruşturma başlatabilir ve gözaltı işlemi yapabilir. Resen soruşturulamayan suçlarda ise polisin soruşturma yapabilmesi için genellikle yargı izni gerekir.
Kefalete tabi suçlarda yasal koşullar yerine getirildiğinde sanığın kefaletle serbest bırakılma hakkı vardır. Kefalete tabi olmayan suçlarda ise serbest bırakılma kararı mahkemeye bağlıdır. Bu sınıflandırmalar, dava sürerken bir kişinin gözaltında kalıp kalmayacağını belirler.
Bilgi ve İletişim Teknolojileri Dairesinin yayımladığı metin, söylenti ve dezenformasyonu kapsayan 26A. madde kapsamındaki davaları Siber Mahkeme’nin yetki alanına alıyor. Ayrıca bilgisayar korsanlığı ve diğer listelenen siber suçların yanı sıra 25(3). madde kapsamındaki belirli suçları da bu mahkemenin yetkisine veriyor; diğer suçlar ise birinci derece sulh hâkiminde görülüyor.
Resmî metne göre dava açabilecek kişiler genel olarak mağdur olan kişi, bu kişinin yazılı olarak yetkilendirdiği biri veya kolluk kuvvetleri mensubu. Polis karakolunun şikâyeti kabul etmemesinin ardından mahkemeye başvurmak isteyen bir şikâyetçinin, bu girişimin sonuçsuz kaldığını anlatan bir beyanı yeminli olarak sunması gerekiyor. Mahkeme daha sonra şikâyetçiyi dinleyip soruşturma talimatı verebilir veya şikâyeti reddedebilir.
Bu usuller, davanın nasıl başlatılabileceğine ilişkin koşullar getiriyor. Eleştirmenlerin kaygısı ise cezai sorumluluğun, özellikle otomatik kefalet hakkı tanımayan suçlar bakımından korunmasının, azami cezalar düşse bile insanları gözaltı ve yargı sürecine açık bırakması.
Eleştiri, hakaret ve memlerin kesiştiği nokta
Gözden geçirilmiş taslak, hakaret tanımı için 1860 tarihli Ceza Kanunu’nun 499. maddesine atıfta bulunuyor. Bu atfın yanı sıra aşağılama tanımı; yapıcı eleştirinin sınırını aşan, birini kişisel onuruna ve özsaygısına zarar verecek biçimde aşağılayan, alaya alan veya küçümseyen sözleri, davranışları, yayınları, imaları, jestleri ya da eylemleri kapsıyor.
Kişinin fiziksel görünüşü, ten rengi veya bedensel özellikleriyle ilgili alay, önerilen tanım kapsamına girecek. Görselleri, videoları veya sesleri çarpıtarak oluşturulan memler ya da karikatürler aracılığıyla birini alay konusu yapmak da bu kapsama alınacak.
Bangladeş’te teknoloji araştırmaları kuruluşu TechGlobal Institute’un başkanı Fawzia Afroz, Ceza Kanunu’nda zaten yer alan hakaret suçunun neden bir kez daha siber yasada düzenlenmesi gerektiğini sorguluyor. Ayrıca yapıcı eleştirinin sınırlarını kimin belirleyeceğini ve siyasi karikatürlerin, memlerin ve eleştirel karikatürlerin kovuşturma gerekçesi hâline gelip gelemeyeceğini soruyor.
Priya Ahsan Chowdhury, itibarın zedelenmesine hapis cezası verilmesinin orantısız bir karşılık olduğunu ve mevcut ceza hukuku kapsamındaki hakaret hükümlerinin de kötüye kullanıldığını savunuyor. İnsan Hakları Destek Derneği, hakaret için hukuk davası yoluyla çözüm bulunmasını istedi. Böylece kişi, hapis cezasına başvurulmadan itibarına verilen zarar için hukuki telafi talep edebilir.
Karikatüristler ve sosyal medya kullanıcıları açısından pratik sorun, aşağılayıcı davranış ile meşru hiciv arasındaki sınır. Önerilen metin bu sınıra hukuki önem atfederken, tek tek yayınların hangi tarafta kaldığına yetkililerin ve mahkemelerin karar vermesini öngörüyor.
Kayıtlı medya, vatandaşlara tanınmayan güvencelerden yararlanacak
Önerilen 46A. madde, kayıtlı medya kuruluşları tarafından yayımlanan veya yayınlanan haber, görüş, fotoğraf ya da karikatürler nedeniyle herhangi birinin gözaltına alınmasından önce mahkeme heyetinin onayını gerektirecek. 29. madde ise kayıtlı bir medya kuruluşu veya onu işleten kurum hakkında işlem başlatılmadan önce en az 15 gün önceden yazılı bildirim yapılmasını ve yanıt hakkı tanınmasını öngörecek.
The Daily Star’ın danışman editörü ve eski Medya Reformu Komisyonu başkanı Kamal Ahmed, hükümetin paydaşların görüşlerini alıp taslağı yeniden değerlendirmeye açma kararını memnuniyetle karşılıyor. Ancak sıradan vatandaşların da gazeteciler ve medya kuruluşlarıyla aynı ifade güvencesinden yararlanması gerektiğini savunuyor.
Serbest çalışan gazetecilerin bu güvencelerin kapsamına girip girmediği belirsizliğini koruyor. Taslakta medya ofislerinde arama yapılması veya gazetecilerin dijital ekipmanlarına el konulması öncesinde mahkemeden izin alınmasını zorunlu kılan eşdeğer bir hüküm de yok.
Editörler Konseyinin 12 önerisi, gözaltına alınmaya karşı korumanın ötesine geçiyor. Konsey; aramalar, el koymalar, gözetim ve cihazlara erişim için mahkeme onayı alınmasını, kaynakların gizliliğinin korunmasını, kamu yararına haberciliğe güvence sağlanmasını ve tek bir haber nedeniyle bir medya kuruluşunun tamamının cezalandırılmamasını istiyor. Ayrıca hakaret şikâyetlerinin Basın Konseyi tarafından ele alınmasını öneriyor.
29. madde, mahkûmiyet hâlinde mahkemenin bir kuruluşun kaydını veya lisansını askıya almasına ya da iptal etmesine veya faaliyetlerini yasaklamasına yine de izin verecek. Priya Ahsan Chowdhury, özellikle suçların geniş biçimde tanımlandığı durumlarda, bir kişinin suçu nedeniyle kuruluşu kapatmanın veya faaliyetlerini durdurmanın orantısız olacağını savunuyor.
İçerik engellemede zorunlu mahkeme incelemesi kaldırılıyor
8. madde; güvenliğe veya kamu düzenine yönelik tehditler, dinî nefrete ya da şiddete teşvik, hakaret, şantaj, cinsel taciz ve çocukların cinsel istismarını içeren materyaller dahil, içeriklerin engellenmesi için geniş bir gerekçe yelpazesi öngörüyor.
Bilgi ve İletişim Teknolojileri Dairesinin yayımladığı metinde iki özel denetim mekanizması bulunuyor. 8(3). madde, engellenen içerik hakkında bilgilerin kamuya açıklanmasını zorunlu kılıyor. 8(4). madde ise içeriğin kaldırılması, aktarılması veya engellenmesinden sonraki üç gün içinde mahkeme heyetinin onay vermesini gerektiriyor; onay verilmez veya zamanında alınmazsa içeriğin yeniden erişime açılması zorunlu.
Kasım ayındaki değişiklik, zorunlu mahkeme onayını ve kamuya açıklama şartını kaldıracak. Bunun yerine yetkililerin, ilgili kişi veya kuruluşa üç gün içinde gerekçeleri bildirmesi gerekecek. Bu kişi veya kuruluş, içeriğin yeniden erişime açılması için Ulusal Siber Güvenlik Ajansına başvurabilecek; ajans, hükümetin veya ilgili tarafın görüşünü aldıktan sonra 15 gün içinde karar verecek.
Bu değişiklik, olağan incelemeyi mahkemeden bir kuruma taşıyacak. İçeriği engellenen kişi, engelin sürmesi için yetkililerin otomatik olarak yargı onayı almasını beklemek yerine içeriğin yeniden erişime açılmasını talep etmek zorunda kalacak.
İcra Direktörü Ejazul Islam’ın imzasını taşıyan açıklamada, İnsan Hakları Destek Derneği yargı onayı ve etkili bir itiraz süreci talep etti. Hak savunucuları ayrıca engelleme kararının gerekçelerinin üç gün içinde değil, karar verildiği anda açıklanmasını istiyor.
Yayımdan önce yetkililer, devlet aleyhine aşağılayıcı içerik gerekçesini kaldırmayı ve engelleme talebinde bulunabilecek kurumları tanımlayan ifadeleri daraltmayı planladıklarını açıklamıştı. Buna rağmen yayımlanan taslakta ülkenin itibarına ve kamu düzenine ilişkin geniş ifadeler kaygı yarattı. Gerekçelerin kesin biçimde tanımlanması, hangi paylaşımların kaldırılabileceğini ve etkilenen kişinin hangi kararlara itiraz edebileceğini belirliyor.
Arama yetkileri ve resmî dokunulmazlık tartışma konusu olmaya devam ediyor
Soruşturma, arama, el koyma ve arama emri olmadan uygulanabilecek işlemleri düzenleyen 33 ila 35. maddeler, paydaşların itirazlarına rağmen değiştirilmedi. 35. madde uyarınca, bir siber saldırı veya kritik bilgi altyapısına yasa dışı giriş delillerin yok edilmesi riski yaratıyorsa polis memuru arama emri olmadan işlem yapabilir.
Memurun işlem gerekçelerini kayda geçirmesi gerekir. Yetkiler arasında mekânları aramak, dijital ekipmanlara el koymak ve şüpheliyi gözaltına almak da bulunuyor. Gazeteciler açısından telefon veya bilgisayara el konulması çalışmaları aksatabileceği gibi gizli kaynaklarla yapılan yazışmaları da açığa çıkarabilir. Bu durum, Editörler Konseyinin cihazları da gözaltı güvencelerine dahil etme talebini açıklamaya yardımcı oluyor.
Prothom Alo’nun genel yayın yönetmeni Sajjad Sharif, hükümetin önceden bildirim ve süre sınırları getirerek bazı kaygılara yanıt verdiğini, ancak soruşturmaya ilişkin değişmeden kalan maddelerin sorun olmaya devam ettiğini söyledi.
"Ancak yeni taslak, soruşturma yetkilerini, aramayı, el koymayı ve arama emri olmadan gözaltına almayı özel olarak düzenleyen 33, 34 ve 35. maddeleri de ele almalıydı," dedi.
Taslak ayrıca, Siber Koruma Konseyinin başkanını, üyelerini ve yetkili görevlilerini iyi niyetle yaptıkları işlemler nedeniyle hukuki veya cezai kovuşturmalara karşı koruyor. Resmî metnin 52. maddesi bu dokunulmazlık hükmünü içeriyor.
Uluslararası Şeffaflık Örgütü Bangladeş’in icra direktörü Iftekharuzzaman, önerilen korumayı "herkese yayılan, ayrımcı bir dokunulmazlık" olarak nitelendirdi ve resmî yetkilerin kötüye kullanıldığına ilişkin geçmişteki iddialara dikkat çekti. İnsan Hakları Destek Derneği, hukuka aykırı gözaltılar, haksız içerik engellemeleri ve yetki suiistimali için tazminat talep etti.
İstişare sürecinde çözülmesi gerekenler
25 Kasım’daki görüş bildirme son tarihi, vatandaşlara ve kuruluşlara hem suçları hem de bunların uygulanma usullerini sorgulama fırsatı veriyor. Şimdiye kadar dile getirilen başlıca talepler arasında daha açık tanımlar, kefalete açık suçlar, hakaret için hukuk davası yoluyla çözüm, içerik engelleme kararlarının yargı denetimine tabi olması ve ifade özgürlüğü için eşit koruma yer alıyor.
Bangladeş Anayasası’nın 27. maddesi kanun önünde eşitliği güvence altına alırken, 39. maddesi belirtilen makul kısıtlamalara tabi olarak ifade özgürlüğünü koruyor. Eleştirmenler, bu güvenceler ile taslağın kayıtlı medya kuruluşlarına ve sıradan vatandaşlara farklı yaklaşımı arasında bağ kuruyor.
Öneri, Siber Koruma Konseyinin zorunlu toplantı sayısını üç ayda birden yılda ikiye indirerek yıllık asgari toplantı sayısını dörtten ikiye düşürecek. İnsan Hakları Destek Derneği, daha güçlü hesap verebilirlik ve telafi mekanizmaları taleplerinin yanı sıra bu azalmaya da karşı çıkıyor.
Iftekharuzzaman, siber mevzuatın itibar ve ifadeyi denetlemek yerine bilgisayar korsanlığını ve dijital dolandırıcılığı önlemek dahil altyapıyı, veri bütünlüğünü ve çevrimiçi güvenliği korumaya odaklanması gerektiğini savunuyor. Hükümetin değişiklikleri bazı cezaları azaltıyor ve belirli güvenceler ekliyor. Çözülmemiş politika sorusu, bir siber yasanın gündelik eleştiri, hiciv ve tartışmalı bilgilere ne ölçüde müdahale etmesi gerektiği.
Öne çıkan noktalar
- Bilgi ve İletişim Teknolojileri Dairesi gözden geçirilmiş taslağı 10 Kasım’da yayımladı; kamuoyundan 25 Kasım’a kadar görüş bildirmesi istendi.
- Söylenti ve dezenformasyon suçları için azami hapis cezası 10 yıldan beş yıla, para cezası ise 4 milyon Tk’den 1 milyon Tk’ye indirilecek.
- Söylenti, dezenformasyon ve çevrimiçi aşağılama suçları resen soruşturulabilir ve kefaletle serbest bırakılmaya kapalı olmaya devam edecek.
- Kayıtlı medya, eleştirmenlerin sıradan vatandaşlara da tanınmasını istediği bildirim ve gözaltı güvencelerinden yararlanacak.
- İçerik engelleme için zorunlu mahkeme onayının yerini, 15 gün içinde karar verilmesini öngören bir kurum incelemesi alacak.
- Belirli koşullarda arama emri olmadan arama, el koyma ve gözaltı yetkileri ile iyi niyetle yapılan resmî işlemler için önerilen dokunulmazlık korunacak.






