Zayıf bir elektrik sinyali eksik bir parçaya işaret ediyor
Enerjileri 70 milielektronvolta ulaşan elektron çiftleri, fizikçilere yaklaşık kırk yıldır çözülemeyen bir gizeme dair yeni bir ipucu sundu: Bakır oksit süperiletkenler, elektrik dirençlerini neden geleneksel süperiletkenlerden çok daha yüksek sıcaklıklarda kaybediyor? Araştırmacılar, elektrik akımındaki küçük dalgalanmaları ölçerek eşleşmenin, bir kristalin yüzeyinde enerjisi değişse bile, psödogap adı verilen gizemli bir özelliğin enerjisini izlediğini buldu.
İçindekiler
- Zayıf bir elektrik sinyali eksik bir parçaya işaret ediyor
- Psödogap ne anlama geliyor?
- Tek tek elektronlar yerine çiftleri dinlemek
- Zayıf sinyali duyabilmek için dört yıllık çalışma
- Eşleşme enerjisi psödogapı izledi
- Manyetik alan başka bir doğrulama sağladı
- Çiftlerin oluşması neden yalnızca ilk adım?
- Oda sıcaklığı bir hedef; ölçümlerdeki açığın kapatılması gerekiyor
- Gelecek deneylerde eşleşme ile eşgüdüm birbirinden ayrılacak
- Öne Çıkanlar
Ludwig Maximilian Münih Üniversitesi'nden Milan Allan ve Utrecht Üniversitesi'nden Ingmar Swart'ın liderlik ettiği ekip, Leiden ve diğer kurumlardan araştırmacılarla birlikte BSCCO olarak bilinen bir bakır oksit malzemeyi inceledi. Sonuçlar, psödogapı elektron çiftlerinin oluşumuyla ilişkilendiriyor ve dikkati süperiletkenlik için gereken başka bir koşula, bu çiftlerin birlikte hareket etmesini sağlamaya yöneltiyor.
Jiasen Niu ve çalışma arkadaşlarının “Bakır oksit tabanlı yüksek sıcaklık süperiletkeninde psödogap ve eşleşme enerjisinin eşdeğerliği” başlıklı araştırması, üniversitenin araştırma duyurusuna göre 5 Kasım 2026'da Science dergisinde yayımlandı. DOI numarası 10.1126/science.adt3444. Deney, daha yüksek sıcaklıklarda direnç göstermeden elektrik ileten malzemeler arayan araştırmalar için daha kesin bir hedef sunuyor.
Psödogap ne anlama geliyor?
BSCCO, kupratlar adı verilen bakır oksit malzemeler ailesinin bir üyesi. Bu malzemelerin süperiletken olduğu sıcaklığın üzerinde yapılan ölçümlerde, belirli bir enerji aralığında kullanılabilir elektron durumlarının sayısının azaldığı görülebiliyor. Fizikçiler bu kısmi azalmaya psödogap diyor. Elektronlar malzemenin içinde kalıyor, ancak davranışları ölçüm cihazlarının algılayabildiği şeyleri değiştiriyor.
On yıllardır iki genel açıklama öne çıkıyor. Elektronlar, elektrik yükünün tekrarlayan bir yapı oluşturduğu yük yoğunluğu dalgaları gibi örüntüler halinde düzenleniyor olabilir. Diğer olasılık ise malzeme dirençsiz akım iletmeden önce elektronların, süperiletkenlikle ilişkilendirilen eşleşmiş durum olan Cooper çiftlerini oluşturmaya başlaması.
Bu ayrım önemli, çünkü araştırmacıların neyi geliştirmeye çalışması gerektiğini değiştiriyor. Çiftler zaten oluşmuşsa, temel zorluk onları ortak bir kuantum durumunda düzenlemek haline geliyor. Yeni ölçümler, yük örüntüleriyle eşleşmenin birlikte bulunabileceği ihtimalini açık bırakırken elektron eşleşmesini psödogapın merkezine yerleştiriyor.
Tek tek elektronlar yerine çiftleri dinlemek
Araştırmacılar, elektrik yükünün ayrı miktarlar halinde gelmesinden kaynaklanan küçük ve rastgele dalgalanmalar olan atış gürültüsünü ölçerek çiftleri aradı. Akım günlük ölçekte düzgün görünebilir, ancak yeterince hassas bir cihaz mikroskobik düzensizlikleri algılayabilir.
Araştırma liderlerinden Allan, bu ilkeyi elektrik yükünü çatıya düşen yağmur damlalarına benzeterek açıkladı:
Yağmur damlaları olduğunu ve bir anda damlaları iki kat ağırlaştırdığınızı düşünün; daha fazla gürültü oluşur.
Elektron çiftleri, tek tek elektronların iki katı yük taşır. Çiftlerin katkısı akımın gürültüsünü değiştirir ve araştırmacılara yalnızca algılanabilir elektron durumlarının sayısındaki değişikliklere dayanmadan eşleşmeyi belirleme olanağı verir.
Ekip, son derece keskin bir uç ile numune arasında akım geçiren taramalı tünelleme mikroskobu kullandı. Ucun hareket ettirilmesi, yüzeyin farklı noktalarında ölçüm yapılmasını sağladı. Gerilimin değiştirilmesi ise incelenen enerjiyi belirledi. Bu kontroller birlikte, araştırmacıların yerel psödogapı yerel eşleşme sinyaliyle karşılaştırmasına olanak tanıdı.
Zayıf sinyali duyabilmek için dört yıllık çalışma
BSCCO, ölçümü güçleştiren bir soruna yol açtı. Geleneksel süperiletkenlerde eşleşme, atış gürültüsünün belirgin biçimde iki katına çıkmasına neden olabilir. Kuprat deneyindeyse tek tek elektronlar çiftlerle birlikte akıma katkıda bulunmayı sürdürdü ve bu da ek gürültüyü çok daha zayıf hale getirdi.
Öğrenciler, bu sinyali ortaya çıkarabilmek için gereken elektroniği geliştirmekle yaklaşık dört yıl geçirdi. Ekipmanın araştırmacılar tarafından tasarlanıp yapılması, tek tek elektronlarla elektron çiftlerinin katkılarını ayırt etmek için gereken hassasiyeti sağladı.
Allan, cihazın geliştirilmesi için harcanan çabayı şöyle anlattı:
Tek bir püf noktası yoktu. Bu, elektronik alanında ustalık gerektiren bir işti.
Araştırmacılar, yüzeydeki atomların hareketleri de dahil olmak üzere akımdaki dalgalanmaların başka olası nedenlerini de incelemek zorunda kaldı. Ek gürültünün nerede ortaya çıktığını, konuma göre nasıl değiştiğini ve manyetik alana nasıl tepki verdiğini belirlemek deneyin temel parçaları haline geldi.
Eşleşme enerjisi psödogapı izledi
Bizmut, stronsiyum, kalsiyum, bakır ve oksijenden oluşan BSCCO kristalleri, mutlak sıfırın birkaç derece üzerindeki sıcaklıklara kadar soğutuldu. İncelenen her noktada, eşleşmeyle ilişkili ek gürültü yerel psödogap enerjisinde ortaya çıktı. Psödogap enerjisinin değiştiği yerlerde eşleşme sinyali de onu izledi.
Utrecht'te araştırmacı olan Maialen Ortego Larrazabal'ın 19 Mart 2025'te APS Küresel Fizik Zirvesi'nde yaptığı sunumda, 70 milielektronvolta (meV) ulaşan eşleşme enerjileri tanımlandı. APS sunum özeti, eşleşme enerjisinin malzemenin farklı bölgelerinde değiştiğini de kayda geçirdi ve ilgili ön baskıyı arXiv:2409.15928 olarak belirtti.
Milielektronvolt, atomlar ve elektronlar ölçeğindeki süreçleri tanımlamak için kullanılan bir enerji birimidir. Burada eşleşme enerjisi, eşleşmiş durumun gücünü ifade ediyor. Önemli sonuç, bu enerjiyle psödogap arasında, yerel değişimleri de içeren yakın uyumdu.
Aynı ilişki, kimyasal bileşimleri farklı numunelerde de görüldü. Böylece araştırmacılar tek bir noktada karşılaşılan bir uyum yerine, hem yüzeyin farklı noktalarında hem de farklı numunelerde tekrarlanan bir bağlantı elde etti.
Manyetik alan başka bir doğrulama sağladı
Araştırmacılar ek gürültünün kaynağını sınamak için 6 teslaya kadar manyetik alan uyguladı. Alan arttıkça ve eşleşmenin katkısı bastırıldıkça gürültü, tek tek elektronlarla ilişkilendirilen düzeye doğru geriledi. Bu sırada elektron durumlarındaki azalmayı gösteren genel örüntü büyük ölçüde korundu.
Bu tepki, ek gürültüyle elektron eşleşmesi arasındaki bağlantıyı güçlendirdi. Psödogapı açıklayan kuramların artık malzemede bulunan yük yapılarının yanı sıra eşleşmeyi de hesaba katması gerekiyor.
Utrecht Üniversitesi'nde araştırma lideri olan Swart, sonucu şöyle açıkladı:
Psödogapın ayrıntılı açıklaması ne olursa olsun, eşleşme bunun bir parçası olmalı.
Yük yoğunluğu dalgaları eşleşmiş durumla iç içe geçmiş olabilir. Buradaki görev, bu davranışların birbiriyle nasıl bağdaştığını ve süperiletkenliğin başladığı sıcaklığı nasıl etkilediğini açıklamak.
Çiftlerin oluşması neden yalnızca ilk adım?
Süperiletkenlik hem elektron eşleşmesini hem de faz uyumunu gerektirir. Faz uyumu, çiftlerin malzemenin genelinde düzenli bir kuantum durumunu paylaşması anlamına gelir. Basit bir benzetmeyle, dans pistindeki her çift birlikte hareket edebilir; ancak tüm grubun yine de ortak bir ritme ihtiyacı vardır.
Geleneksel süperiletkenlerde eşleşme ve kolektif eşgüdüm, genellikle Tc olarak gösterilen kritik sıcaklıkta birlikte ortaya çıkar. Kuprat sonuçları farklı bir sırayı destekliyor: Eşleşme daha yüksek bir enerji ölçeğiyle ilişkiliyken kolektif uyum ancak malzeme daha fazla soğutulduğunda ortaya çıkıyor.
Swart, ölçümlerden çıkan tabloyu şöyle anlattı:
Ortaya çıkan tablo şu: Önce önceden oluşmuş çiftler var, faz uyumu ise ancak daha düşük sıcaklıklarda başlıyor.
Tc'yi yükseltmeye çalışan araştırmacıların odağı, çiftlerin eşgüdümünü neyin belirlediğine kayıyor. Malzeme uyumu da sağlayabiliyorsa güçlü eşleşme, daha yüksek bir geçiş sıcaklığına ulaşma olanağı sunabilir. Bu nedenle eşleşmenin gücüyle eşgüdümlü davranışın başlangıcını ayrı ayrı incelemek gerekiyor.
Oda sıcaklığı bir hedef; ölçümlerdeki açığın kapatılması gerekiyor
Üniversitenin duyurusunda, eşleşme gücü oda sıcaklığında süperiletkenlik arayışı açısından umut verici olarak sunuluyor. Swart, çiftleri bir arada tutan etkileşimin bu sıcaklıklarda da etkisini sürdürecek kadar güçlü olabileceğini, dolayısıyla temel engelin faz uyumu olabileceğini savunuyor.
Swart, duyuruda bu yorumu şöyle ifade etti:
Çiftleri bir arada tutan 'tutkal', onları oda sıcaklığında bile bir arada tutacak kadar güçlü.
Doğrudan gürültü ölçümleri çok düşük sıcaklıklarda yapıldı. Sıcaklık yükseldikçe tekniğin hassasiyeti azalıyor ve ekip, psödogapın genellikle incelendiği Tc'nin üzerindeki sıcaklıklarda eşleşme sinyalini ölçemedi. Daha sıcak bölgedeki doğrudan ölçümler deneysel bir hedef olmayı sürdürüyor; oda sıcaklığına ilişkin yorum, ölçülen eşleşme enerjisine dayanıyor.
Allan da araştırmanın tek bir değişiklikten ziyade birbiriyle bağlantılı çeşitli fiziksel etkileri kapsayacağını düşünüyor. Daha yüksek sıcaklıklarda uyumu sağlamak için eşleşmenin, yük örüntülerinin ve malzemenin diğer özelliklerinin birbirini nasıl etkilediğini anlamak gerekecek.
Gelecek deneylerde eşleşme ile eşgüdüm birbirinden ayrılacak
Swart, uzamsal ayrıntısı daha yüksek gürültü haritaları çıkarmak ve sonunda faz uyumunu doğrudan saptayan bir cihaz geliştirmek istiyor. Her iki özelliğin ayrı ayrı ölçülmesi, eşleşmenin nerede ortaya çıktığını, uyumun nerede geliştiğini ve süperiletken geçiş sırasında nelerin değiştiğini gösterebilir.
Daha yüksek sıcaklıklardaki ölçümler de öncelikler arasında. Gürültü tekniğinin Tc'nin üzerindeki sıcaklıklara uygulanabilmesi, araştırmacıların psödogapla en yakından ilişkili sıcaklık aralığında eşleşmeyi doğrudan incelemesini sağlayacak. Bu geliştirmeler için bir tamamlanma tarihi verilmedi.
Çalışma şimdiye kadar kamuoyuna duyurulan birkaç aşamadan geçti:
- 19 Mart 2025: Ortego Larrazabal, APS Küresel Fizik Zirvesi'nde yerel gürültü ölçümlerini ve 70 meV'ye kadar çıkan eşleşme enerjilerini sundu.
- 5 Kasım 2026: Üniversitenin duyurusu, çalışmanın Science dergisinde yayımlandığını bildiriyor.
- Gelecek araştırma hedefleri: Uzamsal çözünürlüğü artırmak, ölçümleri daha yüksek sıcaklıklara taşımak ve faz uyumunu doğrudan saptamak.
Allan, daha iyi malzemeler bulmak için kimyanın ve yapay zekâ destekli deneylerin de rol oynayacağını düşünüyor. Fiziği anlamak araştırmacılara işe yarar hedefler gösterebilir; yeni bileşimler üretip sınamak ise hangi birleşimlerin Tc'yi gerçekten yükselttiğini ortaya çıkarabilir.
Uygulamaya dönük gerekçe büyük önem taşıyor. Direnç, kullanılabilir elektrik enerjisini ısıya dönüştürürken süperiletkenlik akımın bu kayıp olmadan akmasını sağlar. Soğutma, birçok süperiletken teknolojisi için hâlâ önemli bir yük. Hem eşleşmeyi hem de uyumu daha yüksek sıcaklıklarda koruyan bir malzeme bu yükü azaltabilir; ancak şimdilik elde edilen temel kazanım, araştırmacıların neyi ölçüp kontrol etmesi gerektiğine dair daha net bir anlayış.
Öne Çıkanlar
- Araştırmacılar, elektrik akımındaki küçük dalgalanmaları ölçerek BSCCO'daki psödogapı elektron eşleşmesiyle ilişkilendirdi.
- Eşleşme enerjileri 70 meV'ye ulaştı ve yüzey boyunca değişerek yerel psödogap enerjisini izledi.
- 6 teslaya kadar manyetik alan, ek gürültüyü tek tek elektronlarla ilişkilendirilen düzeye doğru azalttı.
- Bulgular, çiftlerin süperiletkenlik için gereken kolektif eşgüdümü kazanmadan önce oluştuğu görüşünü destekliyor.
- Deneyde çok düşük sıcaklıklardaki gürültü ölçüldü. Süperiletkenlik geçiş sıcaklığının üzerindeki doğrudan ölçümler hâlâ bir hedef.
- Gelecek çalışmalar daha yüksek sıcaklıklardaki ölçümlere, daha ayrıntılı haritalara ve faz uyumunun doğrudan saptanmasına odaklanacak.






