UNEP, 1,5°C’lik Isınma Eşiğinin Aşılacağı Uyarısında Bulunurken Kazakistan Yeni Kömür Santrali ve 18 Milyar Avroluk Enerji Dönüşümü Planlıyor

11 dakikalık okuma
UNEP Warns of 1.5°C Overshoot as Kazakhstan Plans New Coal Power and €18 Billion Energy Transition

Küresel uyarı, Kökşetau’daki yeni kömür santraliyle karşı karşıya

Kazakistan, ulusal karbon nötr olma hedefinden yaklaşık yirmi yıl sonrasına, 2078’e kadar işletilebilecek bir kömürlü elektrik ve ısı santralini Kökşetau’da kurmayı planlıyor. Birleşmiş Milletler Çevre Programı (UNEP), 1,5°C’nin üzerindeki ısınmanın boyutunu sınırlamak için dünyanın sera gazı emisyonlarını 2025 seviyelerine kıyasla 2035’e kadar %45 azaltması gerektiğini belirtirken, proje somut bir zorluğu gündeme taşıyor.

İçindekiler
  1. Küresel uyarı, Kökşetau’daki yeni kömür santraliyle karşı karşıya
  2. Isınma eşiğinin aşılması iklim açısından ne anlama geliyor?
  3. İklim taahhütleri hâlâ büyük bir açığı kapatmıyor
  4. 1,5°C’ye dönmek için karbonun da atmosferden alınması gerekiyor
  5. Kazakistan’ın hedefleri farklı bir başlangıç noktasına dayanıyor
  6. Kömür hem ısı hem elektrik sağlıyor
  7. Kökşetau, yeni bir kömür kuşağının bedelini gözler önüne seriyor
  8. QaJET, farklı bir enerji sistemi için 18 milyar avro arıyor
  9. COP31 öncesinde ve sonrasında nelerin değişmesi gerekiyor?
  10. Öne Çıkanlar

Planlanan santral saatte 280 megavat elektrik ve 820 gigakalori ısı sağlayacak. Son planlama belgelerinde, bölgede gaz altyapısı ve garantili arz bulunmadığı için doğal gaza geçiş seçeneğine yer verilmiyor. Santralin devreye alınması artık 2028’in üçüncü çeyreği için planlanıyor.

UNEP’in Emisyon Açığı Raporu 2026, ısınmanın hiç aşım yaşanmadan ya da aşımın 0,1°C’den az olmasıyla 1,5°C’nin altında tutulması olanağının kaybedildiğini belirtiyor. Raporun temel mesajı, hükümetlerin sıcaklık artışının ne kadar yükseleceğini hâlâ sınırlayabileceği ve 2100’e kadar ısınmayı yeniden 1,5°C’ye veya altına indirebileceği.

Kazakistan’ın yaklaşımı, birbiriyle yarışan yatırımları içeriyor: elektrik ve ısı sağlamak üzere yeni kömür altyapısı kurulmasının yanı sıra yenilenebilir enerjiye, elektrik şebekelerine ve kömüre bağımlı topluluklara destek için 18 milyar avroluk bir program öneriliyor.

UNEP, Kazakistan’ı tek başına değerlendirmiyor ve ülke G20 karşılaştırmalarında yer almıyor. Bununla birlikte, küresel bulgular gereken değişim hızını ölçmek için yararlı bir gösterge sunarken Kazakistan’ın kendi stratejisi, elektrik, ısıtma ve sanayi sistemlerinin fosil yakıtlara ne ölçüde bağımlı olduğunu ortaya koyuyor.

Isınma eşiğinin aşılması iklim açısından ne anlama geliyor?

UNEP’in on yedinci yıllık değerlendirmesi, “mümkün olan en düşük aşım” adını verdiği bir senaryoyu inceliyor. Küresel ısınma, yüzyılın ortalarına yakın bir dönemde yaklaşık 1,7°C ile 1,8°C arasında zirve yapacak ve bu zirve aralığında kalma olasılığı %66 olacak. Ardından sıcaklıkların 2100’e kadar 1,5°C’ye veya altına dönme ihtimali yaklaşık %50.

Reklam

Sıcaklık değerleri, sanayileşmenin yaygınlaşmasından önceki döneme kıyasla yaşanan ısınmayı ifade ediyor. Eşik aşımı, ısınmayı yeniden düşürmeden önce sıcaklık sınırının üzerinde bir süre geçirilmesi anlamına geliyor. Hem zirvenin ne kadar yüksek olduğu hem de 1,5°C’nin üzerinde geçirilen yıllar; sıcak hava dalgalarına, sellere ve diğer iklim tehlikelerine maruz kalma açısından önem taşıyor.

BM Genel Sekreteri António Guterres, raporun hükümetlere denemekten vazgeçmek için bir neden değil, acil bir görev yüklediğini söyledi.

Eşik aşımı teslim olmak demek değildir. Bunun olabildiğince küçük ve kısa sürmesini sağlayabilir, yüzyılın sonuna kadar sıcaklıkları yeniden 1,5 derecenin altına indirebiliriz.

Senaryo, 2025’te başlayacak güçlü önlemleri varsayıyor. Küresel emisyonların 2025 seviyelerine kıyasla 2030’a kadar %18, 2035’e kadar %45 ve 2040’a kadar %69 azalması gerekiyor. UNEP, yıllık ortalama azaltım oranını %5,7 olarak hesaplıyor.

Raporun kamuoyuna duyurulduğu tarih 21 Ekim olarak verilirken, UNEP’in yayın kaydında Nairobi’deki yayının tarihi 13 Ekim 2026 olarak belirtiliyor.

İklim taahhütleri hâlâ büyük bir açığı kapatmıyor

Ulusal iklim taahhütleri, UNEP’in geri dönüş rotasının gerektirdiğinden çok daha sınırlı azaltımlar sağlayacak. Taahhütlerin eksiksiz uygulanması, küresel emisyonları 2025’e kıyasla 2030’da %5 ila %8, 2035’te ise %11 ila %15 azaltacak.

Bu, 2035 için taahhüt edilen azaltımlarla gerekli olan %45’lik kesinti arasında 30 ila 34 yüzde puanlık bir açık bırakıyor. Ulusal katkı beyanları (NDC’ler), ülkelerin Paris Anlaşması kapsamında sunduğu iklim planlarıdır. Bu planlardaki hedeflerin gerçekleşmesi, hükümetlerin taahhütleri politika ve yatırımlara dönüştürmesine bağlı.

UNEP, mevcut politikalar altında bu yüzyılda ısınmanın 2,8°C’ye ulaşacağını ve sıcaklıkların sonrasında da yükselmeyi sürdüreceğini öngörüyor. Ulusal taahhütlerin eksiksiz uygulanması ve ardından benzer çabaların sürdürülmesi, ısınmayı yaklaşık 2,6°C ile sınırlayacak. Net sıfıra ulaşmaya yönelik ek taahhütler de hesaba katıldığında tahmin yaklaşık 2,1°C’ye iniyor.

Mevcut politikalar ve NDC’ler temelinde hesaplanan sıcaklık tahminleri, geçen yılki tahminlerden daha yüksek. Bunun başlıca nedenleri ABD’nin Paris Anlaşması’ndan çekilmesi ve geçmiş emisyon hesaplamalarında yapılan güncellemeler. 1 Eylül 2026 itibarıyla 124 ülke, küresel emisyonların %75’ini kapsayan üçüncü NDC’lerini sunmuştu; ancak kapsamın genişlemesi, öngörülen sıcaklık sonuçlarında çok az iyileşme sağladı.

Reklam

2025’teki küresel emisyonların, farklı sera gazlarının ısınma etkilerini ortak bir ölçüde birleştiren karbondioksit eşdeğeri cinsinden 58,4 milyar ton olduğu tahmin edildi. Geçici tahmin, belirsizlik düzeyi UNEP’in iki yılı benzer olarak nitelemesine yetecek kadar yüksek olmakla birlikte, 2024 toplamına yakındı.

1,5°C’ye dönmek için karbonun da atmosferden alınması gerekiyor

UNEP’in yol haritası, bu yüzyılda yaklaşık 320 milyar ton karbondioksitin atmosferden alınmasına ve kalıcı olarak depolanmasına dayanıyor. Bu miktar, 2024 seviyelerindeki küresel CO2 emisyonlarının yaklaşık sekiz yıllık toplamına denk geliyor.

Karbon giderimi, atmosferde bulunan CO2’nin dolaşımdan çıkarılması anlamına geliyor. Gereken miktar, yeni emisyonlarda yapılacak büyük kesintilere ek olacak. UNEP, bu ölçekte karbon gideriminin teknolojik ve ekonomik belirsizliklerle karşı karşıya olduğu uyarısında bulunuyor.

Değerlendirmeye göre mevcut düzeylerde beş yıl daha CO2 salımı, zirve ısınmaya yaklaşık 0,1°C ekleyebilir. Dolayısıyla gecikme hem sıcaklık zirvesini hem de bu zirveyi düşürmek için gereken çabayı artırıyor.

UNEP İcra Direktörü Inger Andersen, daha hızlı adım atılması gerektiğini dünyanın dört bir yanında hâlihazırda yaşanan zararlara bağladı.

1,5 santigrat derecenin üzerindeki her ek ısınma miktarı ve her ilave yıl; bu yıl birçok ülkeyi etkileyen ölümcül seller, sıcak hava dalgaları ve orman yangınları gibi iklim etkilerini ve risklerini artırıyor.

Kazakistan’ın hedefleri farklı bir başlangıç noktasına dayanıyor

Kazakistan’ın güncellenmiş NDC 3.0 planı, sera gazı emisyonlarını 1990 seviyelerine kıyasla 2035’e kadar %17 azaltmayı; uluslararası destekle bu oranı %25’e kadar çıkarmayı hedefliyor. Ülkenin önceki 2030 taahhüdü, yine 1990’a kıyasla koşulsuz %15, koşullu olarak ise %25 azaltımdı.

UNEP’in küresel göstergeleri 2025’i başlangıç noktası alıyor; bu nedenle yüzdelerin hesabı farklı. Kazakistan’ın 2 Şubat 2023’te 121 No’lu Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi’yle onaylanan karbon nötrlüğü stratejisinde, net emisyonların 1990’da 381,69 milyon ton CO2 eşdeğeri, 2020’de ise 351,24 milyon ton olduğu kaydediliyor.

2020 toplamı, kısmen COVID-19 salgınının faaliyetleri azaltması nedeniyle, 1990 baz yılının yaklaşık %8 altındaydı. Stratejideki 1990 değeri örnek olarak kullanıldığında, %17’lik bir azaltım emisyonları yaklaşık 316,8 milyon tona indirir. Yeni hedefe yönelik gerçek ilerleme, hedefin uygulanmasında kullanılacak hesaplama kurallarına ve emisyon envanterine bağlı olacak.

Reklam

Climate Action Tracker’ın Kazakistan değerlendirmesi, ülkenin iklim eylemini “Yetersiz” olarak nitelendiriyor ve mevcut politikalar altında emisyonların en az 2035’e kadar artacağını öngörüyor. Değerlendirme, daha önceki 2030 taahhüdünü inceliyor; yeni kömürlü elektrik üretimi planlarını ve fosil yakıt arama ve üretimine yönelik teşvikleri emisyonları artıran etkenler arasında sayıyor.

Kömür hem ısı hem elektrik sağlıyor

Kazakistan hükümetinin stratejisinde, 2020’de elektriğin %68,9’unun ve ısı enerjisinin %99’unun kömürden sağlandığı kaydediliyor. Kömür, o yıl ülkenin net emisyonlarının %55,7’sinden fazlasını oluşturdu. Daha yeni iklim görünümüne eşlik eden veriler, kömürün elektrik üretimindeki payını %62, sera gazı emisyonlarındaki payını ise %40 olarak gösteriyor.

Isıtma verileri, kömürün yerine başka kaynaklar koymanın neden aynı zamanda bir kamu hizmeti meselesi olduğunu açıklıyor. Elektrik talebi karşılanırken santrallerin ve kazanların konutlara ve işletmelere ısı sağlamayı sürdürmesi gerekiyor. Strateji, kömürlü elektrik santrallerinin ortalama yaşını 55 yıl olarak kaydediyor; sistem genelindeki kurulu üretim kapasitesinin %64’ü 30 yaşın üzerindeki tesislerden oluşuyor.

Yenilenebilir enerji üretimine ilişkin veriler de farklı kategorileri kapsıyor. Yakın tarihli ulusal veriye göre yenilenebilir enerji tesisleri elektrik üretiminin %7’sini sağlıyor; Climate Action Tracker ise bunun yarısından fazlası mevcut hidroelektrikten gelen yaklaşık %11’lik bir oran veriyor. Hükümet stratejisinde, yenilenebilir enerji kategorisi kapsamında 2021 için %3,6 oranı kaydedilmişti.

Kazakistan, yenilenebilir kaynakların elektrik üretimindeki payını 2030’a kadar %15’e, 2050’ye kadar %50’ye çıkarmayı hedefliyor. Climate Action Tracker, güneş ve rüzgâr enerjisinin kurulu gücünü yaklaşık 2,5 gigavat olarak veriyor; bu, 2019 seviyesinin neredeyse üç katı. Elektrik üretimi dışındaki yakıtları da kapsayan toplam birincil enerji tüketiminde yenilenebilir enerjinin payı hâlâ yalnızca yaklaşık %2.

Kökşetau, yeni bir kömür kuşağının bedelini gözler önüne seriyor

Kökşetau’da büyük bir kojenerasyon santrali bulunmaması, kent sakinlerini diğer ısıtma yöntemlerine ve elektrikli su ısıtıcılarına bağımlı bırakıyor. Planlanan tesisin, üç kömür kazanı ve her biri 140 megavat gücündeki iki üretim ünitesiyle bu ihtiyacı karşılaması amaçlanıyor.

Santralin açılışı için belirlenen 2028’in üçüncü çeyreği tarihi, işletmecinin daha önce açıkladığı 1 Nisan 2029 tarihinin yerini alıyor. Şubat 2026’da yapılan bir hükümet açıklamasında santralin 2029 ortalarında devreye alınacağı belirtilmişti. İnşaat ve montaj çalışmalarının 26 ay sürmesi bekleniyor.

Reklam

Güvenilir arz bulunmadığı için gaz, santral tasarımına dahil edilmedi. Rusya’nın İshim kentinden başlayıp Petropavl ve Kökşetau üzerinden Astana’ya uzanması önerilen doğal gaz boru hattının 2030’da tamamlanması planlanıyor; bu tarih, santralin güncel açılış takviminden sonra.

Santralin yılda yaklaşık 2 milyon ton kül ve cüruf üretmesi bekleniyor. Ekibastuz kömürünün kül içeriğine göre tahmini tüketim yılda yaklaşık 4 milyon ila 5 milyon ton olacak; planlama açıklamasında yıllık kömür tüketimi belirtilmiyor.

Yılda 5,5 milyon metreküpe kadar su çekilmesi planlanıyor. Her biri 15 bin metreküp kapasiteli üç rezervuar, yaklaşık üç günlük yedek su sağlayacak. Samruk-Kazyna aracılığıyla sağlanacak finansman için 10 yıl boyunca yıllık %16,5 faiz oranı açıklandı.

Santralin yeniden inşa edilmeden veya kapatılmadan önce yaklaşık 2078’e kadar işletilmesi öngörülüyor. Bu, Kazakistan’ın 2060 karbon nötrlüğü hedefinin yaklaşık 18 yıl ötesine uzanıyor. Ülkenin stratejisi, kömürlü elektrik üretiminin azaltılmasını, 30 yaşın üzerindeki kapasitenin devreden çıkarılmasını ve 2035’ten sonra çalışmaya devam edecek santrallerde karbon yakalama ve depolama teknolojilerinin kullanılmasını öngörüyor. Bu teknoloji, CO2’yi atmosfere salmak yerine depolanmak üzere yakalıyor.

QaJET, farklı bir enerji sistemi için 18 milyar avro arıyor

Kazakistan’ın önerdiği QaJET platformu; yenilenebilir enerji üretimi, elektrik şebekeleri ve kömüre bağımlı bölgelere destek için yaklaşık 18 milyar avro yatırım çekmeyi amaçlıyor. Avrupa İmar ve Kalkınma Bankası’nın desteğini alan platformun resmî açılışının Kasım 2026’da Türkiye’nin Antalya kentinde düzenlenecek COP31’de yapılması planlanıyor.

Aranan toplam tutarın yarısı olan yaklaşık 9 milyar avro, 2035’e kadar 10 gigavatlık yeni yenilenebilir enerji kapasitesinin kurulmasına ayrılacak. Yaklaşık dörtte birine karşılık gelen 4,4 milyar avronun ise şebeke bağlantıları için kullanılması planlanıyor. Kalan kaynak, şebekelerin modernizasyonunu, daha akıllı enerji sistemlerini ve ulaşım ile iş dünyasında elektrifikasyonu destekleyecek.

Proje portföyünde şimdiden 1 milyar avroyu aşan yatırımlar bulunuyor. Bunlardan biri, 150 türbin, 600 megavatsaat batarya depolama kapasitesi ve yılda yaklaşık 4 teravatsaat üretim hedefiyle 2028’de devreye alınması planlanan Jambıl bölgesindeki Mirny rüzgâr santrali.

Avrupa İmar ve Kalkınma Bankası ayrıca Almatı ve çevresindeki elektrik dağıtımını iyileştirmek için 102 milyar tengeye, yaklaşık 194 milyon avroya kadar kredi sağlıyor. Uzaktan kumandalar, otomatik sayaçlar ve yenilenmiş şebekeler, sistemin değişen talep ve üretimi karşılamasına yardımcı olacak.

Reklam

QaJET, kömür sektöründeki değişimden etkilenecek çalışanlar ve topluluklar için de destek içeriyor. Ekoloji ve Doğal Kaynaklar Bakanlığı İklim Politikası Dairesi Direktörü Saule Sabiyeva, Karaganda, Kuzey Kazakistan ve Doğu Kazakistan’ı özellikle zorluk yaşayabilecek bölgeler olarak gösterdi. Bölgesel değerlendirmeler ve yeniden eğitim planları platformun çalışmalarına dahil.

COP31 öncesinde ve sonrasında nelerin değişmesi gerekiyor?

UNEP’e göre yenilenebilir elektrik kapasitesi 2015’te öngörülenden üç kat daha hızlı büyüdü; güneş enerjisindeki büyüme ise yedi kat daha hızlı gerçekleşti. Buna rağmen kömür, petrol ve gazdan sağlanan toplam enerji artmayı sürdürüyor. Dolayısıyla temiz enerji üretiminin artırılması, fosil yakıt kullanımındaki değişikliklerle birlikte yürütülmeli.

Rapordaki göstergeler, yenilenebilir elektrik kapasitesinin 2035’e kadar en az 2025 seviyesinin üç katına, 2040’a kadar ise 4,5 katına ulaşmasını öngörüyor. Ekonomik üretimin her birimi için gereken enerji miktarını ifade eden enerji yoğunluğunun da bu dönemlerde sırasıyla en az %30 ve %40 düşürülmesi gerekiyor.

2035’e kadar kömürün, petrolün ve gazın küresel enerji arzındaki paylarının 2025’e kıyasla sırasıyla en az %55, %15 ve %5 azaltılması gerekiyor. Kazakistan’ın NDC 3.0 planı da petrol ve gaz kaynaklı metan kaçaklarını 2035’e kadar %42 azaltmayı hedefliyor. Bunlar, üretim ve taşıma sırasında atmosfere sızan emisyonlar.

UNEP’in 220’den fazla politika değerlendirmesini incelemesi, elektrik politikalarının emisyonları ortalama %9 azalttığını; karbon vergileri ve emisyon ticareti gibi ekonomik önlemlerin ise %5 ila %13 arasında azaltım sağladığını ortaya koydu. UNEP, özellikle araştırmalarda daha az yer bulan gelişmekte olan ve yükselen ekonomilerde, değerlendirme süreçlerinin politikaların en başından itibaren tasarıma dahil edilmesini öneriyor.

Önümüzdeki dönüm noktaları, küresel müzakerelerle Kazakistan’ın yatırım kararlarını bir araya getiriyor:

  • Kasım 2026: Antalya’daki COP31’de ikinci Küresel Durum Değerlendirmesi’nin başlaması, Kazakistan’da ise QaJET’in tanıtılması planlanıyor.
  • 2028: Mirny ve Kökşetau santralinin hizmete girmesi planlanıyor.
  • 2030: Kazakistan’ın önceki emisyon taahhüdü ve %15 yenilenebilir elektrik hedefinin süresi doluyor.
  • 2035: Güncellenmiş NDC’nin ve QaJET’in önerdiği 10 gigavatlık ek yenilenebilir enerji kapasitesinin hedef yılı.
  • 2060: Kazakistan karbon nötrlüğüne ulaşmayı hedefliyor.

İlk Küresel Durum Değerlendirmesi, yenilenebilir enerji kapasitesinin üç katına çıkarılması, enerji verimliliğindeki yıllık iyileşme hızının 2030’a kadar ikiye katlanması ve fosil yakıtlardan uzaklaşılması çağrısında bulundu. UNEP, bu değerlendirmedeki azaltım alanları içinde 2030 hedefi doğrultusunda ilerleyen tek alanın yenilenebilir enerji olduğunu belirtiyor. COP31, hükümetlere 2035 ve 2040 için daha açık ve ölçülebilir göstergeler belirleme fırsatı sunuyor.

Öne Çıkanlar

  • UNEP, 1,5°C’nin üzerindeki ısınmanın kaçınılmaz olduğunu, ancak hızlı adımların zirveyi sınırlayabileceğini ve 2100’e kadar geri dönüşü sağlayabileceğini belirtiyor.
  • En düşük aşım senaryosu, küresel emisyonların 2025 seviyelerine kıyasla 2030’a kadar %18, 2035’e kadar %45 azaltılmasını gerektiriyor.
  • Kazakistan, emisyonlarını 1990’a kıyasla 2035’e kadar %17, uluslararası destekle ise %25’e kadar azaltmayı hedefliyor.
  • Planlanan Kökşetau kömür santrali, Kazakistan’ın 2060 karbon nötrlüğü hedefinden sonra da çalışabilir.
  • QaJET, yenilenebilir enerji üretimi, şebekeler ve kömüre bağımlı topluluklar için yaklaşık 18 milyar avro arıyor.
  • Dönüşümün gerçekleşmesi için güvenilir ısıtma, daha güçlü elektrik şebekeleri, çalışanlara destek ve daha düşük fosil yakıt kullanımı gerekiyor.
Bu haberi paylaş

Bunlar da ilginizi çekebilir