Yeni tasma, Güney Altay’a açılan bir pencere sunuyor
Kazakistan Ekoloji ve Doğal Kaynaklar Bakanlığı Orman ve Yaban Hayatı Komitesi’ne göre ülkede tahminen 190 ila 200 kar leoparı yaşıyor. Bu toparlanma, nadir yırtıcıların nerelere gittiğini anlamak için yeni bir fırsat sunuyor: 19 Ekim’de bilim insanları, Kazakistan’ın Güney Altay bölgesinde ilk kez yürütülen bu çalışmayla Katon-Karagay Devlet Millî Tabiat Parkı’nda Altay adlı kar leoparına uydu tasması taktı.
İçindekiler
- Yeni tasma, Güney Altay’a açılan bir pencere sunuyor
- Araştırmacılar Altay’dan neler öğrenmeyi umuyor?
- Nüfus tahminleri nasıl örtüşüyor?
- Fotokapanlar kedigilleri tanıyor
- DNA, kamera görüntülerinin ötesinde kanıt sağlıyor
- Ulusal sınırları aşan güzergâhların izlenmesi
- Hareket haritalarından koruma alanlarına
- Yollar ve demir yolları neden gündeme geldi?
- Toparlanmanın kilometre taşları
- Öne Çıkanlar
Hayvan, türün ülkede bilinen yayılım alanının sınırına yakın, Doğu Kazakistan Bölgesi’nde yaşıyor. Tasması, araştırmacıların hareket güzergâhlarını haritalandırmasına ve yiyecek, barınak ve eş bulmak için kullandığı yaşam alanını belirlemesine yardımcı olacak. Araştırmacılar ağustos ayında parkta yaşayan bir kar leoparı ailesinin nadir kamera görüntülerini de elde etmişti.
Ülkedeki kar leoparı nüfusu, Komite’nin 1990’lardaki 80 ila 90 hayvanlık tahmininden bu yana iki kattan fazla arttı. Birleşmiş Milletler Kalkınma Programı (UNDP) geçmiş için biraz farklı bir başlangıç tahmini vererek 1995’te sayının 80 ila 100 olduğunu belirtiyor. Her iki tahmin de toparlanmayı, kar leoparlarının daha önce yaşadıkları bazı bölgelerden kaybolduğu bir dönemin ardından gerçekleşen gelişme olarak ortaya koyuyor.
Altay, 2021’den bu yana Kazakistan’da uydu tasması takılan 16 kar leoparının sonuncusu. Şubatta İle-Alatau Devlet Millî Tabiat Parkı’nda tasma takılan bir başka hayvan da izlenmeye devam ediyor. Bu çalışmalar, koruma faaliyetlerini ara sıra yapılan gözlemlerin ötesine taşıyarak kedigillerin dağlık alanları nasıl kullandığına dair daha ayrıntılı bir tablo sunuyor.
Araştırmacılar Altay’dan neler öğrenmeyi umuyor?
Katon-Karagay sınır aşan bir koruma alanının parçası ve buradaki kar leoparları ulusal sınırları aşan bir nüfusa dahil. Altay’ın izlenmesi, koruma altındaki dağlık yaşam alanlarını birbirine bağlayan bölgelerin, yalnızca kameralarla tespit edilmesi zor güzergâhlar da dahil olmak üzere, belirlenmesine yardımcı olabilir.
Tasma takma çalışmalarına park çalışanları E. Kassymov ve Zh. Amanbayev’in yanı sıra Zooloji Enstitüsü araştırmacıları A. Grachev, M. Bespalov, S. Bespalov ve S. Saparbayev katıldı. Projeye Pernod Ricard Kazakhstan destek veriyor.
Uydu takibi, bir hayvana takılan cihazdan konum bilgisi gönderilmesini sağlar. Tekrarlanan konum verileri, araştırmacıların uzak ve zorlu arazilerde hayvanı yürüyerek takip etmeden hareket haritası oluşturmasına olanak tanır. Yüzlerce kilometrekarelik bir alanda dolaşabilen yalnız bir yırtıcı söz konusu olduğunda bu yöntem, tek bir gözlemden çok daha geniş bir bakış sağlar.
Güney Altay, uzun süredir Kazakistan’daki kar leoparı yayılım alanının çevresinde kalan bir bölge olarak görülüyor; buradaki varlıklarına ilişkin kanıtların büyük bölümü fotokapanlarla elde edildi. Altay’ın tasmasından elde edilen hareket verileri henüz açıklanmadı. İlk aşamada, yaşam alanını tanımlamak ve korunması gereken bölgeleri belirlemek için gerekli bilgilerin toplanması amaçlanıyor.
Nüfus tahminleri nasıl örtüşüyor?
UNDP’nin Ekim 2024 tarihli koruma değerlendirmesinde Kazakistan’daki kar leoparı nüfusu 152 ila 189 olarak tahmin edildi. Raporda, önceki on yıldaki artışın yaşam alanlarının iyileştirilmesine, yaban hayatının daha güçlü korunmasına, daha iyi ekipmanlara ve araştırmalardaki gelişmelere bağlandığı belirtildi.
Mayıs 2026’da yayımlanan bir Birleşmiş Milletler raporunda da 2024 için 152 ila 189 tahmini verilirken 2019’da nüfusun 130 olduğu kaydedildi. Orman ve Yaban Hayatı Komitesi’nin 190 ila 200 olan son tahmini, kayda geçirilen bu toparlanmanın devam ettiğini gösteriyor. Cumhurbaşkanı Kassym-Jomart Tokayev, 16 Ekim’de Erivan’da düzenlenen Biyolojik Çeşitlilik Sözleşmesi COP17 zirvesinde nüfusun yaklaşık 190 olduğunu söyledi.
Araştırmacılar bütün hayvanları tek bir yerde toplayamayacağı veya tüm dağ vadilerini sürekli gözlemleyemeyeceği için kar leoparı sayıları tahminlere dayanıyor. Fotoğraflar, saha araştırmaları ve diğer izleme yöntemlerinden elde edilen bulgular bir arada değerlendiriliyor. İzleme çalışmalarının kapsamının genişlemesi, daha önce pek incelenmeyen bölgelerdeki hayvanların tespit edilmesine de yardımcı oluyor.
Kazakistan 2011’de bir kar leoparı koruma stratejisi, daha sonra da ulusal eylem planları hazırladı. UNDP ile Zooloji Enstitüsü, koruma kurumlarına nüfustaki değişimleri daha düzenli izleme olanağı sunan yıllık raporlama sistemini 2019’da uygulamaya koydu.
Fotokapanlar kedigilleri tanıyor
UNDP ve Küresel Çevre Fonu, 2018-2024 yılları arasında orman ekosistemleri ve biyolojik çeşitlilik projesi kapsamında Kazakistan hükümetiyle birlikte çalıştı. Proje, 14 pilot koruma alanı ve sekiz ormancılık işletmesinde 294 fotokapan kurdu; yaban hayatı izleme çalışmaları için 28 termal görüntüleme cihazı sağladı.
Fotokapanlar, belirli bir noktadan geçen hayvanları otomatik olarak fotoğraflar veya videoya kaydeder. Bilim insanları, bireyleri tanımak için kar leoparlarının beneklerindeki ayırt edici desenleri karşılaştırır. Böylece birkaç kez fotoğraflanan bir kedi yalnızca bir kez sayılır; tekrarlanan gözlemler de hangi bölgelerde dolaştığını ortaya koymaya yardımcı olur.
Ekipmanlar, türün yayılımında yaşanan önemli değişimleri belgeledi. Kameralar 2019’da Jambıl Bölgesi’ndeki Merke Ormancılık İşletmesi’nde bir kar leoparı kaydetti. Araştırmacılar 2021’de Altyn-Emel Millî Parkı’nda üreyen bir grup keşfetti; aynı yıl Merke’deki kameralar üç kar leoparından oluşan bir aileyi görüntüledi.
UNDP’ye göre, Altyn-Emel Millî Parkı’nın bulunduğu bölgede kar leoparlarının nesli daha önce tükenmişti. Koruma alanının kurulması, yaşam alanlarının iyileşmesi ve av hayvanlarının çoğalması türün geri dönmesini sağladı. Yavru büyüten hayvanların tespit edilmesi, korumacıların parkın yalnızca kedigillerin uğradığı bir yer olmadığını, üremelerini de desteklediğini gösterdi.
DNA, kamera görüntülerinin ötesinde kanıt sağlıyor
Araştırmacılar, tüy veya dışkı örneklerinden elde edilen DNA’yla da kar leoparlarını tanımlayabiliyor. DNA, hayvanları birbirinden ayırt etmeye, cinsiyetlerini belirlemeye ve aile bağlarını incelemeye yardımcı olabilecek biyolojik bilgiler taşıyor. Bu yöntem, iz bırakmasına rağmen kullanılabilir bir fotoğrafı çekilemeyen kedigiller için yararlı.
Nepal’de 2011’de yapılan bir araştırmada kar leoparlarına ait olduğu düşünülen 71 dışkı örneği incelendi. Araştırmacılar 19 örnekte kar leoparı DNA’sını doğruladı; 10 örnek, üç erkek ve altı dişi olmak üzere dokuz bireyi tanımlamaya yetecek genetik bilgi sağladı.
Yaklaşık dört kilometre arayla toplanan iki örneğin aynı hayvana ait olduğu belirlendi. Örneklerin eşleştirilmesi, bu kedinin iki kez sayılmasını önledi. Diğer bazı örnekler farklı etçillere ait çıktı; bazı örneklerdeki DNA ise ayrıntılı inceleme yapılamayacak ölçüde bozulmuştu. Bu nedenle örneklerin dikkatle toplanıp saklanması, onları bulmak kadar önemli.
Genetik araştırmalar, türün daha eski tarihini anlamaya da yardımcı oluyor. Stanford Üniversitesi araştırmacılarının Snow Leopard Trust’ın da aralarında bulunduğu ortaklarla yürüttüğü 2025 tarihli bir çalışma, dizilimi çıkarılan kar leoparı genomlarının sayısını dörtten 41’e yükseltti. Araştırmacılar genetik çeşitliliğin çok düşük olduğunu ve nüfusların en az 900 bin yıldır küçük kaldığını öne sürdü. Genetik çeşitliliğin sınırlı olması, çevresel değişimlere uyum sağlamayı zorlaştırabilir.
Ulusal sınırları aşan güzergâhların izlenmesi
Kazakistan, kar leoparları için uydu telemetrisini ilk kez Kasım 2021’de, Altyn-Emel’deki bir hayvana navigasyon cihazı takarak kullandı. 2023 sonuna gelindiğinde araştırmacılar Kuzey ve Orta Tanrı Dağları’nda 11 hayvana takip cihazı takmıştı. Ülkedeki toplam sayı o zamandan bu yana 16’ya ulaştı.
Takip çalışmaları, Çin’e ve Kırgızistan’a uzanan güzergâhları ortaya çıkardı. Bu hareketler, koruma kurumlarına iş birliği yapmaları için somut bir gerekçe sunuyor: Bir parkta korunan bir hayvan, yaşamının bir bölümünü başka bir ülkede geçirebilir.
2024’te Kazakistan ve Kırgızistan’daki dört koruma alanı, beş yıllık iş birliğini kapsayan bir mutabakat imzaladı. Mutabakata Kazakistan’dan Kolsai Kolderi Devlet Millî Parkı, Almatı Devlet Doğa Koruma Alanı ve İle-Alatau Devlet Millî Tabiat Parkı; Kırgızistan’dan ise Çon-Kemin Devlet Tabiat Parkı katıldı. Anlaşma, Kuzey Tanrı Dağları’nda kar leoparlarının ve ortak yaşam alanlarının araştırılması ve korunması için eş güdüm sağlıyor.
Kazakistan’daki başlıca kar leoparı dağ sistemleri Çin, Kırgızistan, Rusya ve Özbekistan gibi komşu ülkelere uzanıyor. Güney Altay’daki tasma çalışması, daha önce Tanrı Dağları’na odaklanan çalışmalara yeni bir bölge ekliyor.
Hareket haritalarından koruma alanlarına
Orman ve Yaban Hayatı Komitesi’ne göre kar leoparları bugün Kazakistan’da özel koruma altındaki dokuz doğal alanda yaşıyor. UNDP’nin Ekim 2024 tarihli değerlendirmesinde o dönemde koruma sağlayan sekiz alan listelenmişti. Komite, türün ülkedeki yayılım alanının yaklaşık yüzde 70’inin koruma altındaki bölgelerde bulunduğunu belirtiyor.
UNDP 2024’te bağlantılı bir oranı şöyle hesapladı: Ulusal nüfusun yaklaşık yüzde 70’ine karşılık gelen 104 ila 135 kar leoparı, koruma alanlarında yaşıyordu. Bu veriler, park yönetiminin önemini gösterirken park sınırlarının dışında da kayda değer bir koruma ihtiyacı bulunduğuna işaret ediyor.
Yetkililer, uydu verilerinin koruma alanlarının sınırlarını belirlemeye ve gerekçelendirmeye yardımcı olduğunu söylüyor. Bazı bölgelerin sınırları şimdiden genişletildi; koruma alanları ağının daha da geliştirilmesi planlanıyor. Hareket haritaları, bir hayvanın sınırın hemen dışındaki arazileri düzenli olarak kullandığını veya geniş yaşam alanlarını birbirine bağlayan dar bir geçitten geçtiğini gösterebilir.
UNDP, 1,6 milyon hektardan fazla alanı kapsayan altı yeni koruma alanı önerisi için bilimsel incelemeleri ve fizibilite çalışmalarını tamamladı. Ayrıca 214 bin hektardan fazla alanı kapsayan üç mevcut koruma alanının genişletilmesine yönelik çalışmaları da bitirdi. Bu çalışmalar, koruma alanları ağına olası eklemeler için planlama zemini oluşturuyor.
Merke, yaban hayatına ilişkin bir kaydın arazi koruma kararlarını nasıl etkileyebileceğini gösteriyor. Jambıl Bölgesi’nde kar leoparlarının bulunması, burada bölgesel bir tabiat parkı kurulması planına gerekçe oluşturdu. Yaşam alanlarının korunması, kaçak avcılığın önlenmesi ve zararlı insan faaliyetlerinin sınırlandırılmasının yanı sıra kedigillerin bağlı olduğu yabani av hayvanlarının varlığını sürdürmesini de sağlamalı.
Yollar ve demir yolları neden gündeme geldi?
Orman ve Yaban Hayatı Komitesi Başkanı Daniyar Turgambayev, Erivan’daki COP17 yan etkinliğinde Kazakistan’ın uydu takibi deneyimini anlattı ve yaban hayatı üzerindeki etkileri azaltmak için hareket verilerinden yararlanmayı görüştü. Bu kapsamda yollar, demir yolları ve boru hatları gibi hayvanların yaşam alanlarını kesen uzun yapılar ele alınıyor.
Kazakistan, çevresel etki değerlendirmeleri de dahil olmak üzere, altyapı planlamasının en erken aşamalarında hayvan hareketlerine ilişkin bilgilerin dikkate alınmasını önerdi. Bu değerlendirmeler, kararlar alınmadan önce önerilen bir projenin doğayı nasıl etkileyebileceğini inceliyor. Hayvanların nerelerden geçtiğini bilmek, planlamacıların güzergâhları ve tasarımları belirlerken bu hareketleri hesaba katmasını sağlıyor.
Görüşmelerde Kazakistan’ın sayga antiloplarıyla ilgili çalışmaları da ele alındı. 2026 ilkbaharında yapılan hava araştırmasında sayga nüfusu 4,6 milyonun üzerinde ölçüldü. Uzmanlar 2009’dan beri saygaları uydu vericileriyle izliyor; son iki yılda Ustyurt nüfusundan yaklaşık 50 hayvana GPS’li kulak küpesi taktı.
Sayga takibi, göç güzergâhlarının yollar, demir yolları, boru hatları ve diğer yapılarla nasıl kesiştiğini gösteriyor. Kazakistan, hayvan hareketlerine ilişkin verilere erişimin genişletilmesi ve uluslararası ve bölgesel iş birliğinin güçlendirilmesi çağrısı yaptı. Böylece hem dağ yırtıcılarının hem de göç eden antilopların ihtiyaçları aynı planlama tartışmasında ele alındı.
Toparlanmanın kilometre taşları
Kazakistan’ın kaydettiği ilerleme, yıllar süren koruma çalışmaları, ekipman yatırımları ve iş birliğiyle sağlandı. Son tasma takma çalışması, nüfus takibini arazi ve altyapı kararlarına bağlayan sürecin bir aşamasını oluşturuyor.
- 1995: UNDP, Kazakistan’da yalnızca 80 ila 100 kar leoparının kaldığını tahmin ediyor.
- 2018-2024: UNDP ve Küresel Çevre Fonu projesi, Kazakistan hükümetiyle birlikte izleme çalışmalarını ve yaşam alanlarının korunmasını güçlendiriyor.
- 2019: Araştırmacılar yıllık nüfus raporlama sistemini uygulamaya koyuyor ve Merke Ormancılık İşletmesi’nde kar leoparlarını kaydediyor.
- Kasım 2021: Kazakistan, Altyn-Emel Millî Parkı’nda kar leoparlarını uyduyla izlemeye başlıyor.
- 2024: UNDP, nüfusu 152 ila 189 olarak tahmin ediyor; Kazakistan ve Kırgızistan’daki dört koruma alanı beş yıllık iş birliğinde anlaşıyor.
- 16 Ekim 2026: Tokayev, Erivan’daki COP17’de nüfusun yaklaşık 190 olduğunu belirtiyor.
- 19 Ekim 2026: Araştırmacılar, Kazakistan’ın Güney Altay bölgesinde bir kar leoparına ilk kez uydu tasması takıyor.
Uluslararası Kar Leoparı Günü, 2013’te Bişkek Bildirgesi’nin kabul edildiği 23 Ekim’de kutlanıyor. Kar leoparlarının yaşadığı 12 ülkenin tamamının temsilcileri bildirgeyi imzaladı: Afganistan, Bhutan, Çin, Hindistan, Kazakistan, Kırgızistan, Moğolistan, Nepal, Pakistan, Rusya, Tacikistan ve Özbekistan.
Tür, Kazakistan’ın nesli tükenmekte olan türler Kırmızı Kitabı’nda yer almayı sürdürüyor ve Uluslararası Doğayı Koruma Birliği tarafından hassas olarak sınıflandırılıyor. Uluslararası ticareti, Nesli Tehlike Altındaki Yabani Hayvan ve Bitki Türlerinin Uluslararası Ticaretine İlişkin Sözleşme kapsamında düzenleniyor.
Kaçak avcılık, av hayvanlarının azalması, yaşam alanlarının kaybı ve iklim değişikliği kar leoparlarını tehdit etmeyi sürdürüyor. Nüfusun artması, korunması gereken hayvan sayısının da artması anlamına geliyor. Genişleyen izleme ağı ise kurumlara korumanın nerelerde gerektiğine ilişkin daha iyi bilgi sağlıyor.
Öne Çıkanlar
- Kazakistan, kar leoparı nüfusunu 190 ila 200 olarak tahmin ediyor. Bu, Orman ve Yaban Hayatı Komitesi’nin 1990’lar için verdiği tahminin iki katından fazla.
- Altay’a 19 Ekim’de Katon-Karagay’da uydu tasması takıldı. Kazakistan’ın Güney Altay bölgesinde bu yöntemle izlenen ilk kar leoparı oldu.
- 2021’den bu yana ülke genelinde 16 kar leoparına uydu tasması takıldı.
- Bir UNDP projesinde kurulan 294 fotokapan, bireylerin tanınmasına ve üreme faaliyetlerinin belgelenmesine yardımcı oldu.
- Takip çalışmaları Çin ve Kırgızistan’a uzanan güzergâhları ortaya çıkardı ve sınır ötesi iş birliğini destekledi.
- Kazakistan, yol, demir yolu ve diğer altyapı projelerinin planlanmasının erken aşamalarında hayvan hareketlerine ilişkin verilerin dikkate alınmasını istiyor.






