Kazakistan, yapay zekâ dengesinin bedelini belirliyor
Kazakistan, 15 Haziran 2026'da Nvidia işlemcileriyle donatılması planlanan Ekibastuz'daki veri merkezi de dahil olmak üzere, 10 milyar dolara kadar yatırım çekebilecek bir yapay zekâ altyapı projesi için anlaşmalar imzaladı. Ülkenin diplomatik hedefleri de en az bunun kadar büyük: Çin'in desteklediği bir yapay zekâ örgütünün şekillenmesine katkıda bulunurken Amerikan teknolojisine erişimi güvence altına almak.
İçindekiler
- Kazakistan, yapay zekâ dengesinin bedelini belirliyor
- 10 milyar dolarlık proje neleri kapsıyor?
- Washington ve Pekin neden ortak arıyor?
- Kazakistan'ın stratejisinden kısa bir zaman çizelgesi
- Endonezya ve Singapur hareket alanı arıyor
- Suudi Arabistan, Amerikan çiplerini Çin modelleriyle birleştiriyor
- Avrupa ve Japonya'nın karşı karşıya olduğu farklı sınırlamalar
- Çin, finansman yoluyla etkisini genişletiyor
- Bir yapay zekâ anlaşmasını faydalı hizmetlere ne dönüştürür?
- Öne çıkanlar
Orta Asya ülkesi, haziran ayında ABD teknoloji ortaklığı Pax Silica'ya katıldı. Üç hafta sonra Yapay Zekâ Bakanı Zhaslan Madiyev, Kazakistan'ı Çin'in Dünya Yapay Zekâ İşbirliği Örgütü'nün kurucu üyesi yapan imza töreni için Şanghay'a gitti.
Yaklaşık 21 milyon nüfuslu bir ülke için getiriler somut. Amerikan ortaklıkları gelişmiş çipler, bilişim altyapısı ve olası istihdam olanakları sunuyor. Çin ortaklıkları ise yatırım, daha uygun fiyatlı yapay zekâ teknolojisi ve diğer 28 kurucu üyesi arasında Pakistan ile Rusya'nın da bulunduğu bir örgütte söz sahibi olma imkânı sağlıyor.
Washington, birbiriyle rekabet eden yapay zekâ girişimlerine katılımın ülkelerin güvenilir ortak statüsünü riske atabileceği uyarısında bulunuyor. Pekin ise örgütünü kapsayıcı bir alternatif olarak sunuyor. Her iki tarafla da çalışmak isteyen ülkeler, bir teknoloji alımının veya diplomatik anlaşmanın diğer tarafa erişimi etkileyip etkileyemeyeceğini giderek daha fazla hesaba katmak zorunda.
Kazakistan'ın konumu, Endonezya ve Singapur'dan Suudi Arabistan'a ve Avrupa'ya uzanan daha geniş bir rekabeti yansıtıyor. Hükümetler, işletmelerinin ve kamu kurumlarının ihtiyaç duyacağı işlemciler, yazılımlar ve bilişim hizmetleri üzerinde başka bir ülkeye belirleyici kontrol vermeden yapay zekânın faydalarından yararlanmak istiyor.
10 milyar dolarlık proje neleri kapsıyor?
Kazakistan'ın anlaşmaları, Nvidia'nın desteklediği ABD'li girişim Firebird'ü ve devlet işletmesi Kazakhtelecom'u kapsıyor. Planlanan Data Center Valley, kuzeydoğudaki bir enerji merkezi olan Ekibastuz'da kurulacak. Ucuz elektriğe erişim, burayı cazip kılan başlıca unsurlardan biri.
İlk aşamanın değeri, Kazakhtelecom'dan gelecek 1 milyar dolar dahil yaklaşık 5 milyar dolar. Tesisin 125 megavat kurulu güce ulaşması ve 2027'de ticari faaliyete başlaması hedefleniyor. Megavat, tesisin elektrik ihtiyacının ölçeğini gösteriyor. Büyük yapay zekâ bilişim tesisleri önemli miktarda elektrik tükettiğinden bu konu kritik önem taşıyor.
Manşetlerde yer alan 10 milyar dolar, birkaç anlaşma kapsamındaki olası toplam yatırımı ifade ediyor. Stratejik işbirliği çerçevesi, bağlayıcı bir yatırım yükümlülüğü getirmeden niyetleri ortaya koyarken Kazakhtelecom ile Firebird arasındaki ön anlaşma bağlayıcı nitelik taşıyor. İlk aşamanın hayata geçmesi için finansman, elektrik temini ve çip sevkiyatlarının da sağlanması gerekiyor.
Genişleme planlarında en az 300 megavat hedefleniyor; uzun vadede ise 1 gigavata, yani 1.000 megavata ulaşılması öngörülüyor. Projede GB300 ve Vera Rubin teknolojileri dahil 100 bin Nvidia grafik işlem birimi bulunabilir. Genellikle GPU olarak anılan bu işlemciler aynı anda çok sayıda hesaplama yapıyor ve gelişmiş yapay zekânın eğitilmesi ile çalıştırılmasında merkezi rol oynuyor.
Önerilen 300 megavat, ilk aşamadaki 125 megavatın 2,4 katına karşılık geliyor. Bu, gündemdeki genişlemenin boyutunu gösteriyor; ancak daha yüksek rakamlar şimdilik geliştirme hedefi niteliğinde.
Washington ve Pekin neden ortak arıyor?
ABD, Pax Silica'yı güvenilir teknoloji ortakları ve güvenli tedarik zincirleri etrafında şekillendiriyor. Katılımcı ülkelere daha yakın teknoloji işbirliği, üretim fırsatları ve yapay zekâ altyapısı sağlayan ağlarda yer alma gibi olası faydalar sunuluyor.
ABD Dışişleri Bakanlığı, süperzekâya ilişkin rakip vizyonları ilerleten girişimlere önemli ölçüde katılan ülkelerin Pax Silica'daki güvenilir ortak statülerini zayıflatabileceği uyarısında bulundu. Süperzekâ, çok çeşitli görevlerde insan yeteneklerini aşacak, gelecekte ortaya çıkması öngörülen bir yapay zekâ biçimini tanımlıyor.
Çin'in Washington Büyükelçiliği, iki gücün kendi yapay zekâ alanındaki güçlü yanlarını işbirliği içinde kullanması gerektiğini ve teknolojinin büyük güçlerin ötesinde de erişilebilir olması gerektiğini savundu. Pekin, gelişmiş yapay zekâ çiplerine ve bunların üretiminde kullanılan ekipmanlara erişimi kısıtlayan ABD önlemleriyle karşı karşıyayken ortak arayışını da sürdürüyor.
Brookings Enstitüsü John L. Thornton Çin Merkezi'nden araştırmacı Kyle Chan, iki tarafın diplomatik çıkış noktalarının farklı olduğunu düşünüyor. Washington'ın güçlü bir ittifak ağı zaten var; Pekin ise ülkeleri alternatif bir gruba çekmeye çalışıyor. Bu nedenle iki tarafla da çalışabilen ülkelerin pazarlık gücü bulunuyor.
Kazakistan'ın stratejisinden kısa bir zaman çizelgesi
Kazakistan'ın hamleleri diplomatik üyeliği, yatırım anlaşmalarını ve bilişim hizmetlerini yurt dışına satma planlarını bir araya getiriyor. Öne çıkan gelişmeler şöyle:
- 2025: Yerel yetkililere göre Çin'in Kazakistan'a doğrudan yatırımı rekor seviyeye, 2,8 milyar dolara ulaştı.
- Haziran: Kazakistan Pax Silica'ya katılırken Madiyev Washington'ı ziyaret etti.
- 15 Haziran 2026: Önerilen yapay zekâ altyapı projesine ilişkin anlaşmalar Astana'da imzalandı.
- Washington ziyaretinden üç hafta sonra: Madiyev, Çin'in yapay zekâ örgütü için Şanghay'da düzenlenen imza törenine katıldı.
- 2027: Data Center Valley'in ilk 125 megavatlık bölümünün ticari faaliyete başlaması ve Kazakistan'ın bilişim hizmetleri ihracatına başlaması hedefleniyor.
Yetkililer, bilişim hizmetleri ihracatının yılda 3 milyar dolara ulaşmasını hedefliyor. Uygulamada, yurt dışındaki müşteriler gerekli tüm ekipmanı kendileri kurmak yerine Kazakistan'da bulunan işlemcileri kullanmak için ödeme yapacak. Kazakhtelecom Başkanı Bagdat Mussin, 2027'yi başlangıç için hedeflenen tarih olarak nitelendirdi.
Harvard Üniversitesi Davis Rusya ve Avrasya Çalışmaları Merkezi'ne bağlı bağımsız araştırmacı ve eski Kazak diplomat Dana Masalimova, ülkenin iki güç arasında seçim yapmak yerine risklerini dağıttığını söylüyor. Bununla birlikte Kazakistan'ın konumunu kırılgan ve son derece riskli olarak da tanımlıyor.
Kazakistan, teknoloji yatırımcıları için cazip olan elektrik ve maden kaynaklarına sahip. Ülkenin önündeki zorluk, Amerikan ve Çin ortaklıklarına erişimini korurken bu avantajları kalıcı gelire ve yurt içinde fayda sağlayacak hizmetlere dönüştürmek.
Endonezya ve Singapur hareket alanı arıyor
Endonezya, Amerikan teknoloji ortaklıklarını sürdürürken Çin'in yapay zekâ girişimine katıldı. Nikel ve bakır kaynakları teknoloji tedarik zincirleri açısından ülkeye avantaj sağlıyor; ancak maden zenginliği, gelişmiş yapay zekâ için gereken çipleri, yazılımları ve uzmanlığı tek başına karşılayamaz.
Endonezya Ulusal Ekonomi Konseyi Başkan Yardımcısı Mari Pangestu, Hong Kong Üniversitesi işletme fakültesindeki bir etkinlikte gazetecilere konuşurken ülkesinin tercihini şöyle açıkladı. Endonezya'nın iki güçten de yararlanmak istediğini söyledi:
Basitçe söylemek gerekirse, her iki tarafın da parçası olabilmeli ve sistem için en iyisini seçebilmeliyiz.
Singapur, Amerikan şirketleri ülkedeki varlıklarını genişletirken Çin'in yapay zekâ örgütüne katılmayı değerlendiriyor. Anthropic, ada devletinde yeni bir Asya ofisi açıyor ve teknoloji sektöründeki Amerikan yapay zekâ şirketlerinin sayısı artıyor.
Endonezya ve Singapur, pazarlık güçlerini farklı kaynaklardan alıyor. Endonezya kaynakları ve büyük bir pazarıyla öne çıkıyor. Singapur ise uluslararası teknoloji faaliyetleri için yerleşik bir merkez sunuyor. Her iki ülke de yapay zekâ stratejilerinin tamamını tek bir tedarikçi ülke etrafında şekillendirmek yerine rekabet boyunca ticari ilişkilerini korumaya çalışıyor.
Suudi Arabistan, Amerikan çiplerini Çin modelleriyle birleştiriyor
Suudi Arabistan, gelişmiş Nvidia bilişim altyapısını devreye alırken Çin'in açık modelleri üzerine kurulu teknolojileri de benimsiyor. Suudi yapay zekâ girişimi Humain, eylül ayında bu modelleri kullanan bir platform başlattı.
Donanım ve modeller farklı işlevler görüyor. Çipler hesaplamaları yaparken yapay zekâ modeli, bu hesaplamaları kullanarak yanıtlar üreten, bilgileri analiz eden veya başka görevleri yerine getiren eğitilmiş yazılımdır. Dolayısıyla bir ülke Amerikan işlemcileri satın alıp bunlarda başka yerde geliştirilmiş yazılımları çalıştırabilir.
Açık modeller, lisans koşullarına bağlı olarak kullanıcıların eğitilmiş sistemin temel bileşenlerine erişerek modeli kendilerinin çalıştırmasına veya uyarlamasına imkân veriyor. Bu, hükümetlere ve şirketlere kullanım biçimi üzerinde daha fazla kontrol sağlayabilir ve tamamen yabancı bir tedarikçinin işlettiği hizmetlere bağımlılığı azaltabilir.
Suudi Arabistan'ın yaklaşımı, yeni oluşan blokları net çizgilerle ayırmanın neden zor olduğunu açıklamaya yardımcı oluyor. Hükümetler bir ülkenin donanımını, başka bir ülkenin modellerini ve kendi veri merkezlerini tercih edebilir. Diplomatik baskı, ticari açıdan mantıklı olan böyle bir bileşimi karmaşıklaştırabilir.
Avrupa ve Japonya'nın karşı karşıya olduğu farklı sınırlamalar
Fransa, ABD ve Çin dışındaki en iddialı yapay zekâ geliştiricilerinden biri olan Mistral aracılığıyla teknolojik bağımsızlığını artırmaya çalışıyor. Ülkede model geliştirebilmek, Fransa'ya diğer pek çok hükümetin sahip olmadığı bir seçenek sunuyor.
Carnegie Uluslararası Barış Vakfı araştırmacıları Anton Leicht ve Sam Winter-Levy, İngiltere ile Almanya'nın büyük ekonomilere ve önemli askerî kapasitelere sahip olmasına karşın benzer güçte yerli öncü modeller geliştiremediğini belirtiyor. Öncü modeller, yapay zekâ yeteneklerinin en ileri düzeyinde yer alan sistemlerdir.
Araştırmacılara göre ABD ile ortaklıklar, veri merkezlerine erişim ve çip anlaşmaları yapmak açısından kritik olabilir. Bu ülkeler için Washington ve Pekin'de alınan kararlar, kendi hükümetlerinin bu kararlar üzerinde sınırlı etkisi olsa bile gelişmiş sistemlere erişimi şekillendirebilir.
Japonya, gelişmiş yarı iletkenler, güvenilir yapay zekâ ve standartlar dahil strateji ve güvenlik konularında Washington'la yakınlığını koruyor. Bununla birlikte Kyoto Yabancı Diller Üniversitesi'nden Profesör Takahiro Tsuchiya, risk düzeyi düşük uygulamalarda ucuz Çin modellerine yer açılmasını bekliyor.
Fransa'nın yerli model geliştirme çabası ve Japonya'nın yabancı teknolojileri seçici biçimde kullanması, daha fazla özerkliğe giden farklı yolları temsil ediyor. Ancak her iki ülke de en gelişmiş bilişim kaynakları ve yapay zekâ sistemlerinin az sayıda şirket ile ülkede yoğunlaştığı bir sektörde faaliyet gösteriyor.
Çin, finansman yoluyla etkisini genişletiyor
Çin'in uluslararası yapay zekâ alanındaki rolü, model satmanın veya yayımlamanın ötesine uzanıyor. Virginia'daki William & Mary üniversitesine bağlı araştırma laboratuvarı AidData'nın çalışması, Çin hükümetinin hibe ve kredilerinin düşük veya orta gelirli en az 77 ülkede yapay zekâ kullanan ya da yapay zekânın önünü açan proje ve faaliyetleri desteklediğini ortaya koydu.
Araştırmada öne çıkan başlıca alıcılar arasında Nijerya, Zambiya, Gana, Bangladeş, Senegal, Kamerun ve Kenya yer alıyor. Finansman ve teknik destek, ülkelere yapay zekâdan yararlanmak için gereken altyapıyı ve becerileri geliştirmede başka bir yol sunuyor.
ODI Global araştırmacısı Alberto Lemma, Çin'in modellere açık yaklaşımının ülkelerin ABD'ye bağımlılığını azaltmasına yardımcı olabileceğini savunuyor. Özellikle hükümetlerin ve işletmelerin bilişim hizmetleri için sınırlı bütçeye sahip olduğu yerlerde uygun fiyatlı yazılım önem taşıyor.
Pew Araştırma Merkezi'nin çalışması da orta gelirli ülkelerde yaşayanların yapay zekâ ve düzenlemesi konusunda Çin'e yönelik daha olumlu görüşlere işaret ediyor. Bu tür kamuoyu eğilimleri, hükümetlerin teknoloji ortaklarını seçtiği ortamın bir parçasını oluşturuyor.
En gelişmiş yapay zekâ sistemlerinde ABD üstünlüğünü korurken Çin, çip üretimindeki ve yapay zekâ yeteneklerindeki açığı kapatmaya çalışıyor. Çin finansmanı veya yazılımını seçen ülkelerin, en yoğun bilişim ihtiyaçları için Amerikan teknolojisine yönelmek üzere yine de nedenleri var.
Bir yapay zekâ anlaşmasını faydalı hizmetlere ne dönüştürür?
Kazakistan'ın yurt içi planları, hükümetlerin neden uluslararası bir örgüte üye olmanın ötesinde hedefler taşıdığını gösteriyor. Başbakan Yardımcısı ve Yapay Zekâ ile Dijital Kalkınma Bakanı Madiyev, ülkenin enerji ve çip altyapısından dil modelleri ve uygulamalara uzanan beş yapay zekâ katmanı geliştirmeyi amaçladığını söylüyor.
Madiyev, küresel yapay zekâ ekonomisinin potansiyelini 50 trilyon doların üzerinde görüyor. Bu rakam mevcut geliri değil, fırsat potansiyelini ifade ediyor. İşletmelerin daha verimli çalışmasına ve insanların gündelik görevlerini tamamlamasına yardımcı olacak pratik uygulamaların özellikle umut vadettiğini düşünüyor.
Freedom Holding Başkanı Timur Turlov, şirketinin Nvidia ile veri merkezi ortaklığı kurmayı ve süper uygulamasına bir yapay zekâ asistanı eklemeyi planladığını söylüyor. Önerilen asistan, müşterilerin yatırımlardan ve sigortadan alışverişe, otellere ve uçuşlara kadar çeşitli hizmetlerde yol bulmasına yardımcı olacak. Şirket, yönetim, raporlama ve süreç yönetiminde halihazırda yapay zekâ kullanıyor.
AI & Digital Bridge 2026'da Sofreh Capital'in kurucusu ve Üst Yöneticisi Shervin Pishevar da Kazakistan'da ofis açma ve yatırım yapma niyetini dile getirdi. Kazakistan Ulusal Bilgi Teknolojileri şirketi ile Gürcistan Dijital Yönetişim Ajansı; dijital devlet, kamu hizmetleri ve olası ortak teknoloji projelerinde işbirliğini kapsayan bir mutabakat zaptı imzaladı.
Yatırımcılar için yakın vadeli kararlar; işlemcilere, elektriğe, bulut bilişime ve veri merkezlerine ne kadar kaynak aktarılacağıyla ilgili. Kazakistan projesi, anlaşma koşullarının neden önemli olduğunu gösteriyor: bağlayıcı bir anlaşma, finansman planı ve faaliyette olan bir tesis, projenin farklı gelişim aşamalarına karşılık geliyor. Firebird, Ermenistan'daki yapay zekâ fabrikasını yaklaşık altı ayda kurduğunu ve tesisin temmuzda faaliyete geçmesinin beklendiğini söylüyor. Bu da şirketin inşaat hedefleri için bir kıyaslama sunuyor.
Stratejik ve Uluslararası Çalışmalar Merkezi Wadhwani Yapay Zekâ Merkezi Direktörü Alok Mehta, ülkelerin yapay zekâ egemenliğini sağlamaya çalışırken rakip teknoloji sistemlerinin güçlü ve zayıf yönlerini tarttığını söylüyor. Günlük hayata uyarlarsak bu, temel hizmetlerin ülkenin kabul edebileceği koşullarda sürdürülebilmesi için altyapı, yazılım ve erişim üzerinde yeterli kontrole sahip olmak anlamına geliyor.
Kazakistan'ın bir sonraki somut aşaması, 2027'de planlanan ticari açılış. Faaliyete hazır tesislerin kurulması, çiplerin temin edilmesi ve ödeme yapan müşterilerin bulunması, diplomatik dengeleme çabasının ne ölçüde işleyen bir sektöre dönüşeceğini belirleyecek.
Öne çıkanlar
- Kazakistan, ABD'nin Pax Silica ortaklığına katıldıktan üç hafta sonra Çin'in yapay zekâ örgütünün kurucu üyesi oldu.
- Yapay zekâ altyapısı anlaşmaları 10 milyar dolara kadar yatırım çekebilir; ilk aşamanın değeri yaklaşık 5 milyar dolar.
- Ekibastuz'da 125 megavatlık bir tesisin 2027'de ticari faaliyete başlaması hedefleniyor.
- Washington, rakip yapay zekâ girişimlerine önemli ölçüde katılımın güvenilir ortak statüsünü etkileyebileceği uyarısında bulundu.
- Endonezya, Singapur ve Suudi Arabistan, Amerikan ve Çin teknolojileriyle farklı bileşimler kurmaya çalışıyor.
- AidData, Çin hibeleri ve kredilerinin düşük veya orta gelirli en az 77 ülkede yapay zekâ faaliyetlerini desteklediğini saptadı.
- Finansmana, elektriğe, gelişmiş çiplere ve kullanılabilir yazılımlara erişim, ülkelerin ne ölçüde bağımsızlık sağlayabileceğini belirleyecek.






