Pakistan Anayasa Mahkemesi, Hayber Pahtunhva'da PTI Gözaltılarıyla İlgili Peşaver Yüksek Mahkemesi Duruşmalarını Askıya Aldı

10 dakikalık okuma
Pakistan Constitutional Court Suspends PHC Hearings on PTI Detentions in Khyber Pakhtunkhwa

60'tan fazla başvuru, gözaltılara yönelik itirazları durdurdu

Pakistan Federal Anayasa Mahkemesi, silahlı kuvvetlerin sivil makamlara yardım ettiği durumlarda geçerli olan anayasal kısıtlamaları gerekçe göstererek, Hayber Pahtunhva'daki Pakistan Adalet Hareketi (PTI) üyelerinin önleyici gözaltına alınmasına ilişkin Peşaver Yüksek Mahkemesi'ndeki yargılamaları askıya aldı.

İçindekiler
  1. 60'tan fazla başvuru, gözaltılara yönelik itirazları durdurdu
  2. Yüksek mahkeme neden tahliye kararı vermişti?
  3. Aftab Alam kararı neye hükmetmişti?
  4. 245. madde bu davalar açısından ne anlama geliyor?
  5. Yargıçlar kısıtlamanın kapsamını sorguluyor
  6. Olağanüstü hâl yönetimi mahkeme uyuşmazlığına nasıl yol açtı?
  7. Afridi ve diğer siyasi isimler de davalara dahil
  8. Avukatlar, kısıtlamalar sürmeden duruşma yapılmasını istiyor
  9. Gelecek rapor neleri değiştirebilir?
  10. Öne Çıkanlar

Baş Yargıç Aminuddin Khan ve Yargıç Aamer Farooq'tan oluşan heyet, gözaltındakilere kişi başı 100 bin rupi kefalet karşılığında geçici tahliye kararı veren yüksek mahkeme kararlarına yönelik itirazları perşembe günü değerlendirirken geçici tedbir kararı çıkardı. Yüksek mahkemenin ara kararlarına karşı 60'tan fazla başvuru anayasa mahkemesinin gündemine alındı.

Uyuşmazlığın arka planında, 11 Ekim 2026'da Hayber Pahtunhva'da olağanüstü hâl ve valilik yönetimi ilan edilmesi, eyaletin yürütme kontrolünün vali aracılığıyla federal hükümete devredilmesi bulunuyor. Ardından eyalet genelinde askerlere sivil iktidara yardım etme talimatı verildi.

Bu kararın doğrudan sonucu, gözaltına alınan aktivistlerin hukuki yardım aradığı yüksek mahkeme yargılamalarının duraklaması oldu. Daha geniş kapsamlı mesele ise askeri yardımın bütün bir eyaleti kapsadığı durumda Pakistan Anayasası'nın 245. maddesinin yüksek mahkemeye erişimi ne ölçüde kısıtladığı.

Anayasa mahkemesi, Hayber Pahtunhva Başsavcısı Sanaullah Khan'dan askeri yardımın artık gerekli olmadığı bölgeleri belirten bir raporu yedi gün içinde sunmasını istedi. Bu rapor, mahkemenin kararını değiştirmesine yol açabilir. Peşaver Yüksek Mahkemesi bir sonraki duruşmasını 12 Kasım'a planlamıştı ancak askıya alma kararı, etkilenen yargılamalar bakımından artık geçerli.

Yüksek mahkeme neden tahliye kararı vermişti?

Eyalet makamları, 1960 tarihli Kamu Düzeninin Korunması Yönetmeliği'nin (MPO) 3. maddesi uyarınca PTI üyelerini ve aktivistleri gözaltına aldı. Önleyici gözaltı, yetkililerin bir kişiyi ceza mahkûmiyetinin ardından cezalandırmak yerine, kamu düzenine yönelik beklenen bir tehdidi önlemek amacıyla tutmasına imkân veriyor.

Reklam

Peşaver Yüksek Mahkemesi, eyalet hükümetinin gözaltıların gerekçe ve koşullarını açıklayan bir rapor sunmaması üzerine geçici tahliye kararı verdi. Kefalet karşılığında tahliyeye ek olarak, gözaltı kararlarına yönelik itirazlar sonuçlanana kadar bu kişilerin yeniden gözaltına alınmamasına hükmetti.

Yüksek mahkeme, 31 Mayıs 2023 tarihli Aftab Alam ve bir diğer başvurucu / İçişleri ve Kabile İşleri Sekreteri, Hayber Pahtunhva Hükümeti kararına dayandı. Eyaletin İçişleri ve Kabile İşleri Dairesi, ek başsekreteri aracılığıyla ara kararlara anayasa mahkemesinde itiraz etti.

Anayasa mahkemesi, yüksek mahkemenin 245. madde yorumunun anayasal açıdan doğru olup olmadığının belirlenmesi için önceki Aftab Alam kararının dikkatle incelenmesi gerektiğini söyledi. Mahkemenin mevcut müdahalesi geçici bir adım; kapsamlı anayasal karar daha sonra verilecek.

Aftab Alam kararı neye hükmetmişti?

Aftab Alam davasında Yargıç Syed Arshad Ali, başvuruların 31 Mayıs 2023'te kısa bir kararla sonuçlandırıldığını kaydetti. Dava, 9 Mayıs 2023'te Imran Khan'ın tutuklanmasını izleyen protestoların ardından alınan önleyici gözaltı kararlarıyla ilgiliydi. Kararda, olaylar sırasında kamu mallarına, araçlara ve askeri tesislere yönelik saldırılar anlatıldı ve Khan'ın 11 Mayıs'ta serbest bırakılmasıyla durumun normale döndüğü belirtildi.

Kararda, eyalet hükümetinin 10 Mayıs 2023'te askeri yardım talep ettiği ve federal hükümetin aynı gün Anayasa'nın 245. maddesi ile 1997 tarihli Terörle Mücadele Yasası'nın 4(3)(ii) maddesi uyarınca asker konuşlandırılmasına izin verdiği kaydedildi. Peşaver 11. Kolordu Komutanlığı ile istişare edilerek angajman kuralları belirlendi ve ilgili birliklerin sorumluluk alanlarındaki konuşlanmanın sınırları çizildi.

Peşaver Yüksek Mahkemesi, itiraz edilen MPO 3. madde gözaltı kararlarını akla aykırı, muğlak ve gerekçe ya da yeterli destekleyici materyal içermedikleri için iptal etti. Başvurucuların başka bir davada aranmamaları koşuluyla derhal serbest bırakılmalarına hükmetti. Tahliye için her biri 100 bin rupi tutarında, aynı miktarda iki kefil gösterilerek ve bölge komiser yardımcısı, ek bölge komiser yardımcısı ya da komiser yardımcısının uygun bulacağı kefalet senetlerinin sunulması gerekiyordu. Başvurucular ayrıca devlet karşıtı faaliyetlere katılmama ve kamu güvenliğini tehlikeye düşürecek davranışlarda bulunmama taahhüdü vermeliydi. Mahkemenin 18 Mayıs tarihli kararı uyarınca gerekli kefalet senetlerini ve taahhüdü zaten sunanların bunu yeniden yapmasına gerek yoktu.

Kısa karar, bu koşullarla sağlanmış tahliyeleri onaylarken, başvurucunun faaliyetlerinin kamu güvenliğini ya da kamu düzenini tehdit ettiğini ve gözaltının gerekli olduğunu gösteren yeterli materyal bulunması halinde bölge idaresi ile eyalet hükümetinin yeni MPO süreçleri başlatmasına izin verdi. Gözaltı kararları askıya alınmış ancak gözaltına alınmamış ve başka bir davada aranmayan başvurucuların, karar tarihinden itibaren beş gün içinde kefalet senetlerini ve taahhütlerini sunmaları gerekiyordu. Kefalet senetleri, düzenlendikleri tarihten itibaren altı ay geçerliydi.

Yetki konusunda Peşaver Yüksek Mahkemesi, 245(3). maddeyi koşullu bir kısıtlama olarak değerlendirdi; silahlı kuvvetlerin sivil iktidara yardım ettiği ilgili alanın açıkça belirtilmesi ve tanımlanması gerektiği sonucuna vardı. Mahkeme, hukuka aykırı, yetki sınırlarını aşan ya da kötü niyetli işlemleri inceleme yetkisinin mahkemelerde kaldığına hükmetti. Kararda ayrıca, silahlı kuvvetlerin sivil iktidara yardım etmeye başlamasından sonra açılan ve koşulları karşılayan yargılamaların, bu görevin sürdüğü süre boyunca askıda kalmasını öngören 245(4). maddeye de yer verildi.

245. madde bu davalar açısından ne anlama geliyor?

199. madde, yüksek mahkemelere kamu gücünün hukuka aykırı kullanımına itiraz eden ve temel hakların korunmasını talep eden başvuruları görme yetkisi veriyor. Gözaltı uyuşmazlıklarında bu madde, devletin hukuka uygun davranıp davranmadığının yargıçlarca incelenmesini isteme yolu sunuyor.

245. madde, silahlı kuvvetlerin sivil iktidara yardım ettiği durumlarda bu yetkiye kısıtlamalar getiriyor. Üçüncü fıkra, yüksek mahkemenin, bu tür askeri yardımın sürdüğü bir alanla ilgili olarak 199. madde kapsamındaki yetkisini kullanamayacağını belirtiyor. Ayrıca silahlı kuvvetler bu göreve başlamadan hemen önce zaten görülmekte olan davalar için yetkiyi koruyor.

Dördüncü fıkra, askeri yardım başladıktan sonra açılan davaları düzenliyor. Bu davalar, silahlı kuvvetlerin bu sıfatla görev yapmayı sürdürdüğü süre boyunca askıda kalıyor.

Baş Yargıç Aminuddin Khan'ın başkanlık ettiği heyet, bu hükmü Hayber Pahtunhva'daki konuşlanmaya uyguladı. Yazılı kararda şöyle denildi:

Silahlı kuvvetler, 11 Ekim tarihli karar uyarınca Hayber Pahtunhva eyaletinin tamamında sivil iktidara yardım etmek üzere görevlendirildiğinden … 12 Ekim'de veya sonrasında 199. madde uyarınca Peşaver Yüksek Mahkemesi'nde açılan yargılamalar, 245. maddenin dördüncü fıkrası uyarınca askıda kalacaktır,

Bu nedenle başvurunun yapıldığı tarih ve konuşlanmanın kapsadığı alan doğrudan önem taşıyor. Askeri yardım başlamadan önce görülmeye başlanmış bir dava anayasal istisna kapsamına girerken, FCC kararı 12 Ekim'den itibaren açılan etkilenen yargılamaları askıya alıyor.

Reklam

Yargıçlar kısıtlamanın kapsamını sorguluyor

Başsavcı Sanaullah Khan, silahlı kuvvetlerin sivil iktidara yardım ettiği bölgelerle ilgili 199. madde başvurularını yüksek mahkemenin doğrudan ele alamayacağını savundu. Bu görüş, gözaltındakilerin tutukluluklarına itiraz etmek için kullandıkları yolu kısıtlayacak.

Yargıç Aamer Farooq, bu argümanın yüksek mahkemenin 199. madde uyarınca görülen çok sayıda başvuruyu içeren günlük çalışmalarını nasıl etkileyeceğini sordu. Şöyle dedi:

Bu, yüksek mahkemenin bu tür davalara bakmaması gerektiği anlamına mı geliyor?

Sanaullah, kiracılık uyuşmazlıkları gibi konuların yetkili mercilerde ele alındıktan sonra yine de yüksek mahkemeye ulaşabileceğini söyledi. Yanıtında, doğrudan anayasal başvurular ile başka mercilerde değerlendirildikten sonra mahkemeye gelen konular arasında ayrım yaptı.

FCC, 245. madde kapsamındaki durumu geçici nitelikte bir olağanüstü hâl olarak nitelendirdi. Yetki kısıtlamasının, silahlı kuvvetlerin sivil iktidara yardım etmeyi sürdürdüğü müddetçe geçerli olduğunu belirtti.

Heyet, olağanüstü hâl hükümlerini ilgilendiren 236(2). maddeye de atıfta bulundu ve yargı müdahalesini kısıtlayan ifadeler bulunmasına rağmen mahkemelerin olağanüstü hâl ilanlarının anayasaya uygunluğunu incelediğini kaydetti. Bu soruların dikkatle incelenmesi ve bağlayıcı bir anayasal karara varılması gerektiğini söyledi.

Olağanüstü hâl yönetimi mahkeme uyuşmazlığına nasıl yol açtı?

Ekim ayındaki önlemler eyalet yönetiminde değişikliği, askeri yardımı ve önleyici gözaltıları bir araya getirdi. Bu adımların her biri, yüksek mahkemenin yetkisine ilişkin hukuki uyuşmazlığın artık bir parçası.

  • 31 Mayıs 2023'te Peşaver Yüksek Mahkemesi, daha sonra gözaltındakilere tahliye kararı verirken dayanak gösterilen Aftab Alam kararını açıkladı.
  • 11 Ekim 2026'da cumhurbaşkanı, Anayasa'nın 232. ve 234. maddeleri uyarınca Hayber Pahtunhva'da olağanüstü hâl ve valilik yönetimi ilan etti. Federal hükümet ayrıca 245. madde uyarınca askeri yardıma izin verdi.
  • 12 Ekim'de İçişleri Bakanlığı asker talebinde bulundu; Savunma Bakanlığı da Hayber Pahtunhva'da konuşlandırılan kuvvetlere eyalet genelinde sivil iktidara yardım etme talimatı verdi.
  • 13 Ekim'de Sohail Afridi'nin erkek kardeşi, başbakanın kaçırıldığı ve gözaltında tutulmaya devam ettiği iddiasıyla yüksek mahkemeye başvurdu.
  • Perşembe günü anayasa mahkemesi, etkilenen yüksek mahkeme yargılamalarını askıya aldı ve askeri yardımın nerelerde gerekli olmaya devam ettiğine ilişkin raporun yedi gün içinde sunulmasını istedi.
  • Gözaltı davalarındaki bir sonraki yüksek mahkeme duruşması 12 Kasım'a planlanmıştı.

Federal hükümetin konuşlanmaya ilişkin açıkladığı amaçlar arasında can güvenliğinin, insanların ve malların yanı sıra kamu tesislerinin korunması da yer aldı. Yetkililer daha sonra kamu barışını ve düzenini korumak amacıyla kişileri gözaltına almak için MPO'ya başvurdu.

Reklam

Afridi ve diğer siyasi isimler de davalara dahil

Valilik yönetiminin ardından başbakanlık yetkileri askıya alınan Sohail Afridi, gözaltısı mahkemelere taşınan siyasi isimler arasında yer alıyor. Erkek kardeşinin başvurusu, temel haklarının ihlal edildiği iddiasıyla Afridi'nin derhal serbest bırakılmasını ve kaybolmasına ilişkin bağımsız bir yargı soruşturması yürütülmesini talep etti.

Yüksek mahkeme, Eyalet Meclisi Başkanı Babar Saleem Swati ve Ulusal Meclis üyesi Junaid Akbar'ın nerede olduğuna ilişkin başvuruları da değerlendirdi. Salı günü Yargıçlar Syed Arshad Ali ve Muhammad Faheem Wali, bu başvuruların daha geniş bir heyet tarafından değerlendirilmesi için yüksek mahkeme başyargıcına gönderilmesine karar verdi. Başsavcı da genişletilmiş bir heyet oluşturulmasını destekledi.

Başvurucuları temsil eden Avukat Bashir Khan Wazir, Afridi ile Swati'nin birkaç gündür kayıp olduğunu yüksek mahkemeye söyledi. Vali ve danışmanların Afridi, Swati ve Akbar'ın koruma amaçlı gözetim altında olduğunu doğruladığını belirtti.

Wazir ayrıca, eyalet meclisinin meclis başkanı ve üyelerine dokunulmazlık tanıyan bir yasa tasarısını kabul ettiğini söyleyerek bu korumaların tutuklanmalarını engellediğini savundu. Başvurucuların ileri sürdüğü bu korumanın uygulanması da gündeme getirilen hukuki meselelerden biri.

Avukatlar, kısıtlamalar sürmeden duruşma yapılmasını istiyor

FCC'deki taraflardan birini temsil eden eski ek başsavcı Shah Faisal Ilyas, davalılar dinlenmeden tedbir kararı verilmesine itiraz etti. Eyalet hükümetinin yüksek mahkeme kararlarına yönelik itirazlarının kabul edilemeyeceğini savundu.

Baş Yargıç Aminuddin Khan, Ilyas'tan anayasa mahkemesinin kararını inceleyerek resmî itirazlarını sunmasını istedi. Mahkeme, davalılara görüşlerini sunma fırsatı tanımak üzere tebligat çıkardı.

Heyet ayrıca, davada önemli anayasal yorum meseleleri bulunduğu için Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nun 1908 tarihli XXVIIA sayılı emri uyarınca Pakistan başsavcısına da tebligat çıkarılmasına hükmetti. Bu usul, bu tür meseleleri içeren davalarda hükümetin en üst hukuk yetkilisinin yer almasını sağlıyor.

Sanaullah ayrıca, tutuklama ve gözaltına ilişkin güvenceleri, önleyici gözaltı hükümleri dahil olmak üzere düzenleyen 10. maddeye dayandı. MPO kapsamında atılan adımların, kamu güvenliği ve kanun düzenini tehdit eden davranışları önleme ihtiyacına ilişkin bir hükümet yetkilisinin değerlendirmesine dayandığını savundu.

Dolayısıyla uyuşmazlık iki soruyu bir araya getiriyor: Bireylerin gözaltında tutulmasının hukuki dayanağı ve konuşlanma sürerken yüksek mahkemenin başvuruları inceleme yetkisi. FCC şu anda bu yargılamaların sürüp süremeyeceğini belirleyen yetki meselesini değerlendiriyor.

Reklam

Gelecek rapor neleri değiştirebilir?

Yedi günlük rapor şartı, eyalet hükümetine somut bir görev veriyor: Hayber Pahtunhva'nın hangi bölgelerinde silahlı kuvvetlerin sivil iktidara yardım etmesine artık gerek olmadığını belirlemek. FCC, bu bilgileri inceledikten sonra kararını değiştirebileceğini söyledi.

Coğrafi kapsam önem taşıyor çünkü 245. madde kısıtlamayı askeri yardımın sürdüğü alanlarla ilişkilendiriyor. Bu nedenle konuşlanmadaki bir değişiklik, askıya alma kararının hangi bölgelerde uygulanacağını da değiştirebilir. Nihai anayasal karar için henüz tarih açıklanmadı; mevcut talimatlar, kişilerin tahliye kararlarının nasıl ele alınacağını sonraki yargılamalara bırakıyor.

Hukuki mücadele, federal hükümet ile PTI arasında süren daha geniş kapsamlı çatışmanın ortasında yaşanıyor. Olağanüstü hâl yönetiminden önce PTI, cezaevindeki lideri ve eski başbakan Imran Khan'ın serbest bırakılmasını talep ederek İslamabad'a yürüyüş düzenleyeceğini açıklamıştı. İki taraf arasındaki müzakereler anlaşmayla sonuçlanmadı.

Federal hükümet, valilik yönetimini ilan ederken eyalet idaresinin terörle mücadeleden kasten çekildiğini öne sürdü. Aralarında Meclis Muhalefet Lideri Mehmood Khan Achakzai ve Senato Muhalefet Lideri Raja Nasir Abbas'ın da bulunduğu muhalefet isimleri ile Maulana Fazlur Rehman kararı eleştirdi.

Gözaltındaki çalışanlar ve aileleri açısından asıl mesele, tutukluluk gerekçelerini inceleyebilecek bir yargıca erişim. FCC'nin bundan sonraki kararları, askeri yardım sürerken bu itirazların ne zaman ve nerede yeniden görülebileceğini belirleyecek.

Öne Çıkanlar

  • FCC, 245. maddeyi gerekçe göstererek 12 Ekim'de veya sonrasında 199. madde uyarınca açılan etkilenen Peşaver Yüksek Mahkemesi yargılamalarını askıya aldı.
  • Gözaltındakilerin kişi başı 100 bin rupi kefalet karşılığında tahliye edilmesini öngören ara kararlara 60'tan fazla başvuru yapıldı.
  • Peşaver Yüksek Mahkemesi, eyaletin gözaltı gerekçelerini açıklayan raporu sunmaması üzerine tahliye kararı vermişti.
  • Peşaver Yüksek Mahkemesinin 31 Mayıs 2023 tarihli Aftab Alam kararı, destekleyici gerekçeden yoksun MPO gözaltı kararlarını iptal etti, tahliyeyi kefalet senetlerine bağladı ve 245(3). maddeyi koşullu bir yetki kısıtlaması olarak değerlendirdi.
  • Hayber Pahtunhva başsavcısı, askeri yardımın artık gerekli olmadığı bölgeleri yedi gün içinde bildirmek zorunda.
  • Sohail Afridi, Babar Saleem Swati ve Junaid Akbar, gözaltı ve nerede olduklarına ilişkin bağlantılı yargılamalarda yer alıyor.
  • FCC, anayasal değerlendirmeyi sürdürmeden önce taraflardan yanıt istedi ve Pakistan başsavcısına tebligat çıkardı.
Bu haberi paylaş

Bunlar da ilginizi çekebilir