Malezya, Başarısız Boru Hattı Kredilerinden 5 Milyar RM’yi Perak ve Penang Su Projesine Aktarıyor

10 dakikalık okuma
Malaysia Redirects RM5 Billion From Failed Pipeline Loans to Perak and Penang Water Scheme

Boru hattı zararları su altyapısına kaynak oluyor

Başbakan ve Maliye Bakanı Anwar Ibrahim’e göre Malezya, iptal edilen iki boru hattı projesiyle bağlantılı 5 milyar RM’lik finansmanı Perak’ın kuzeyi ve Penang için bir su temin projesine yönlendirme konusunda anlaşmaya vardı. Böylece ülkenin tahmini zararı 8 milyar RM’den 3 milyar RM’ye düşecek.

İçindekiler
  1. Boru hattı zararları su altyapısına kaynak oluyor
  2. 5 milyar RM’lik anlaşma neleri değiştiriyor?
  3. İlk projeler nasıl başarısız oldu?
  4. Sözleşmeler, iptaller ve müzakerelerle geçen on yıl
  5. Soruşturmacılar hâlâ bilgi toplamaya çalışıyor
  6. Yeni su nerelere gidecek?
  7. Penang neden ikinci bir büyük kaynak istiyor?
  8. Tedarik takvimi, ücretler ve onaylar
  9. Sabah’a bunun yerine ne vaat ediliyor?
  10. Öne çıkan noktalar

Suria Strategic Energy Resources Sdn Bhd (SSER) ile Çin İhracat-İthalat Bankası (CEXIM) arasındaki anlaşma, Kuzey Perak Su Temin Projesi’ne kaynak sağlayacak. Projenin hedefleri arasında Perak’ın kuzeyine günde 700 milyon litre, Penang’a 300 milyon litre ve tarımsal sulama için ayrıca 500 milyon litre arıtılmamış su sağlamak yer alıyor.

Maliye Bakanlığının 30 Ekim 2026 tarihli kredinin yeniden tahsisine ilişkin açıklamasında, Çok Ürünlü Boru Hattı (MPP) ve Trans-Sabah Gaz Boru Hattı (TSGP) projelerinin 2018’de sonlandırılmasının ardından Malezya’nın 8 milyar RM kredi borcunun sorumluluğunu taşımaya devam ettiği belirtiliyor. Bakanlık, yeni düzenlemeyi finansmanın temel altyapı için kullanılması yoluyla kısmi geri kazanım olarak nitelendiriyor.

Anwar, 3 Kasım’da Dewan Rakyat’ta yaptığı açıklamada boru hattı projelerine yönelik soruşturmaların sürdüğünü söyledi. 2018’e kadar yaklaşık 9,4 milyar RM değerindeki sözleşmeler kapsamında 8,3 milyar RM ödeme yapılmıştı; bildirilen inşaat ilerlemesi ise yalnızca yüzde 13’tü. Anwar, bu ilerleme oranının denetlenmediğini veya doğrulanmadığını belirtti.

Bu karar, kamuoyunun iki temel kaygısını bir araya getiriyor: Malezya’nın başarısız olmuş pahalı projelerden nasıl değer elde edebileceği ve hanelerin, çiftliklerin ve işletmelerin daha güvenilir su kaynaklarına nasıl kavuşabileceği. Yeni inşaat programı şekillenirken, ilk ödemelerde sorumluluğu bulunan kişilerle ilgili soruşturmalar da sürüyor.

Reklam

5 milyar RM’lik anlaşma neleri değiştiriyor?

Maliye Bakanlığına bağlı bir şirket olan SSER, yönetim kurulu üyesi Mohd Fariszan Ahmad aracılığıyla anlaşmayı imzaladı. Çinli kredi kuruluşu adına imzayı CEXIM Başkan Yardımcısı Kang Wang attı; törene Anwar da tanıklık etti.

İlk boru hattı kredileri federal hükümetin garantisi altındaydı. Devlet garantisi, borçlunun geri ödeme yapamaması durumunda ödeme yükümlülüğünü devletin üstlenmesi anlamına geliyor. Bu nedenle inşaatın iptal edilmesi, Malezya’yı amaçlanan hizmetleri sunamamış projelerle bağlantılı kredilerden sorumlu bıraktı.

Anwar, finansmanın su projesine yönlendirilmesiyle yeniden yapılandırmanın 5 milyar RM değerinde geri kazanım sağladığını söyledi. Maliye Bakanlığının belirlediği 8 milyar RM’lik yükümlülüğün yüzde 62,5’ine karşılık gelen bu tutar, hükümetin hesabına göre 3 milyar RM tahmini zarar bırakıyor.

Anwar, Parlamento’ya kalan maliyeti açıklarken 3 milyar RM’nin bir bölümünün ön çalışmalara ilişkin tazminatları ve yüklenicilerin katlandığı diğer giderleri kapsadığını söyledi. Anlaşmanın mali etkisini şöyle anlattı:

Kredi yeniden yapılandırma anlaşması, yeni Kuzey Perak Su Temin Projesi’nin finansmanı yoluyla 5 milyar RM değerinde geri kazanım sağlamamıza imkân vererek ülkenin zararını 3 milyar RM’ye indiriyor.

Bakanlığın açıklamasında revize edilmiş faiz oranı, geri ödeme takvimi, fonların ayrıntılı akışı veya kalan zararın tam dökümü yer almıyor. Bu koşullar, finanse edilen altyapının değeriyle birlikte düzenlemenin gelecekteki federal ödemeleri nasıl etkileyeceğini açıklığa kavuşturabilir.

İlk projeler nasıl başarısız oldu?

İki boru hattı sözleşmesi, 1 Kasım 2016’da doğrudan müzakere yoluyla China Petroleum Pipeline Bureau’ya verildi. Toplam değerleri yaklaşık 9,4 milyar RM’ydi. CEXIM kredileri bu tutarın yüzde 85’ini karşılıyor, federal hükümet ise garanti sağlıyordu.

5,35 milyar RM değerindeki MPP sözleşmesi, Melaka ve Negeri Sembilan’daki Port Dickson’dan Kedah’taki Jitra’ya uzanan 600 kilometrelik bir petrol boru hattını kapsıyordu. 4,06 milyar RM değerindeki TSGP’nin ise Kimanis Gaz Terminali’ni Sabah’taki Sandakan ve Tawau’ya bağlaması planlanmıştı. Anwar hattın uzunluğunu 680 kilometre olarak açıklarken, yayımlanmış başka bir kaynakta uzunluk 662 kilometre olarak veriliyor.

Anwar, ödeme mekanizmasını temel başarısızlıklardan biri olarak gösterdi. Ödemeler, inşaatın doğrulanmış ilerlemesine göre değil, önceden belirlenmiş bir takvime göre yapılıyordu. Böylece yetkililer karşılık gelen işlerin tamamlandığını doğrulamadan büyük tutarlar ödenebiliyordu.

Reklam

Maliye Bakanlığı görevini de yürüten Anwar, Parlamento’daki yanıtında bu düzeni şöyle örnekledi:

Ödeme Aralık ayında yapılacaksa, proje ilerlememiş olsa bile ödeme yapılırdı. Bu yöntemi anlamıyorum ama ödemeler bu şekilde onaylanıyordu.

2018’e kadar sözleşme değerinin yüzde 88’inin ödenmiş olması, bildirilen yüzde 13’lük inşaat ilerlemesinden 75 puan yüksekti. İncelemelerde ayrıca çözüme kavuşmamış arazi meseleleri ve TSGP için gaz arzının uygulanabilirliğine ilişkin kuşkular saptandı. MPP boru hattını döşeme hakkı da belirsizliğini koruyordu. Bunlar, projelerin inşası ve işletilmesi için temel gerekliliklerdi.

Sözleşmeler, iptaller ve müzakerelerle geçen on yıl

Boru hattı kararları birden fazla hükümet dönemine yayıldı. TSGP, Sabah’ın batı kıyısından doğu kıyısında planlanan bir elektrik santraline gaz taşımak üzere Barisan Nasional hükümeti döneminde önerildi. Pakatan Harapan hükümeti, ödemelere ve sınırlı inşaat ilerlemesine ilişkin kaygıların ortaya çıkmasının ardından projeleri 2018’de iptal etti.

Daha sonraki süreçte TSGP’yi yeniden başlatma girişimi, ardından projenin tekrar iptali ve finansman için yeni müzakereler yer aldı:

  • 1 Kasım 2016: Boru hattı sözleşmeleri, China Petroleum Pipeline Bureau ile doğrudan müzakere yoluyla imzalandı.
  • 2018: 8,3 milyar RM ödeme yapılmasının ve inşaat ilerlemesinin yaklaşık yüzde 13 olarak bildirilmesinin ardından projeler sonlandırıldı.
  • 10 Şubat 2021: Daha sonra dönemin Maliye Bakanı Tengku Zafrul Abdul Aziz’in Parlamento’da verdiği yanıta göre Muhyiddin Yassin kabinesi TSGP’yi yeniden başlatma kararı aldı. MPP ise inceleme ve müzakerelere tabi tutuldu.
  • 2024: Malezya, çözüme kavuşturulamayan boru hattı finansmanı konusunda müzakereleri yeniledi.
  • 19 Şubat 2025: Ekonomi Bakanlığının Parlamento’ya verdiği yazılı yanıtta TSGP’nin yeniden iptal edildiği kayda geçti.
  • 2025: Anwar, finansman konusunu Çin Devlet Başkanı Xi Jinping ve Başbakan Li Qiang ile görüştü.
  • 30 Ekim 2026: SSER ve CEXIM, 5 milyar RM’lik kredinin yeniden tahsisine ilişkin anlaşmayı imzaladı.

Maliye Bakanlığı, önceki üç yönetimin çabalarının kredi sorununu çözmekte başarısız olduğunu söyledi. Son anlaşma, soruşturma ayrı olarak sürerken finansmanın bir bölümünden altyapı değeri elde edilmesinin önünü açıyor.

Soruşturmacılar hâlâ bilgi toplamaya çalışıyor

Anwar, Parlamento’ya kendisine ulaşan raporlarda usulsüzlük unsurlarına işaret edildiğini söyledi. Malezya Yolsuzlukla Mücadele Komisyonunun, soruşturmanın Çin’den istenen bilgiler de dâhil olmak üzere iki ülkeyi kapsaması nedeniyle bilgi edinmekte güçlük çektiğini belirtti.

Anwar, soruşturmanın durumuna ilişkin soruları yanıtlarken şöyle dedi:

Dosya kapatılmadı.

Ranau milletvekili Jonathan Yasin, tamamlanmamış işler için yapılan ödemelerin geri alınmasını ve daha önceki soruşturma çalışmalarının sonucunu sordu. Semporna milletvekili Shafie Apdal ise Çinli şirketlerin yanı sıra Malezyalı yetkililer hakkında da işlem yapılması çağrısında bulundu.

Reklam

Projeler, sorunlu devlet yatırım fonu 1Malaysia Development Berhad’ı (1MDB) kurtarma girişimlerine ilişkin iddialarda da gündeme geldi. Najib Razak’ın eski özel kalem müdürü Amhari Efendi Nazaruddin, Najib’in 1MDB yolsuzluk davasında verdiği ifadede, boru hatlarının iddia edilen bir kurtarma düzenlemesi kapsamında Çin’e sunulan altyapı anlaşmaları arasında yer aldığını söyledi. İfadesinde, kaçak iş insanı Low Taek Jho’nun, bilinen adıyla Jho Low’un, bu düzenlemelerin planlanmasındaki rolüne de işaret etti.

Anwar, soruşturmanın önceki yönetimlerden liderleri de kapsadığını söyledi. Parlamento’daki görüşme, finansman anlaşması ile hesap verme taleplerini aynı tartışmada buluşturdu: Malezya, ilk taahhüt ve ödemelerin nasıl onaylandığını soruşturmacılar incelemeyi sürdürürken faydalı altyapı elde etmeye çalışıyor.

Yeni su nerelere gidecek?

Kuzey Perak Su Temin Projesi, Sungai Perak’tan Bukit Merah Barajı’na ham su aktarılmasını, Sungai Kurau ve Terusan Besar boyunca iyileştirme çalışmalarını ve su arıtma tesislerinin inşasını kapsıyor. Maliye Bakanlığı tesislerin yerini Kamunting ve Bogak olarak belirtiyor; Anwar’ın Parlamento’daki açıklamalarına ilişkin başka bir kaynakta ise Kamunting ve Bagan Serai adları geçiyor.

Bakanlığın belirlediği üç tedarik hedefi şöyle:

  • Kerian sanayi bölgesi dâhil Perak’ın kuzeyine günde 700 milyon litre.
  • Penang’a günde 300 milyon litre.
  • Tarımsal sulama için günde 500 milyon litre ham su.

Hedefler, su temini ve sulama için günde toplam 1,5 milyar litreye karşılık geliyor. Arıtma tesisleri nehir suyunu dağıtıma uygun hâle getirirken sulama suyu tarımsal ihtiyaçları karşılayacak. Anwar, Penang’a yalnızca arıtılmış su verileceğini söyledi.

Perak’a yönelik tahsis planı, hane halkı ve sanayi talebini tarımsal su ihtiyacıyla bir araya getiriyor. Bu nedenle Bukit Merah’a su aktarılması ve su yollarının iyileştirilmesi, yalnızca eyalet sınırını aşan bir boru hattından ibaret değil; arıtma tesisleriyle aynı programın parçası.

Anwar, Çin’in inşaat işlerinin açık ihale yoluyla yerel yüklenicilere verilmesi koşulunu kabul ettiğini söyledi. Açık ihale, uygun şirketlerin iş için rekabet etmesine olanak tanıyor. Anwar, boru hattı sözleşmelerinde tespit ettiği ihale ve ödeme aksaklıklarına yanıt olarak daha sıkı yönetişim ve denetim sözü de verdi.

Penang neden ikinci bir büyük kaynak istiyor?

Penang’ın Perak’tan su satın alma planı, Sungai Muda’ya bağımlılığını azaltmayı amaçlıyor. Eyaletin altyapı ve ulaştırma komitesi başkanı Zairil Khir Johari, eyalet meclisine Penang’ın su talebinin 2032’ye kadar günde 1.162 milyon litreyi aşmasının beklendiğini söyledi.

Günde 300 milyon litrelik tedarik, 1.162 milyon litrelik bu ölçütün yaklaşık yüzde 26’sına denk geliyor. Öngörülen talep bu ölçütün üzerinde olduğundan gerçek pay biraz daha düşük olacak; yine de önemli bir ikinci kaynak sağlayacak.

Reklam

Penang Su Temin Kurumu (PBAPP) ile Prasarana Air dan Irigasi Perak Sdn Bhd (PAIP), 15 Temmuz’da 2032’den 2072’ye kadar günde en az 300 milyon litre arıtılmış su teminini öngören koşullu bir anlaşma imzaladı. Zairil, PAIP’in inşaat, işletme, bakım ve arazi edinimi dâhil altyapı geliştirme maliyetlerinin tahminen 8,4 milyar RM’lik bölümünü üstleneceğini söyledi.

5 milyar RM’lik kredinin yeniden tahsisi ile 8,4 milyar RM’lik tahmin, finansman ve uygulama düzenlemelerinin farklı bölümlerini ifade ediyor. İlk tutar, boru hattı kredilerinden yönlendirilen değeri; ikincisi ise su temin anlaşmasıyla bağlantılı tahmini altyapı maliyetini kapsıyor.

Zairil, Perak’tan arıtılmış su satın almanın, büyük ölçekte deniz suyunu arıtmaktan daha ekonomik ve uygulanabilir olduğunu söyledi. Tuzdan arındırma, deniz suyundaki tuzu gideren ve önemli miktarda elektriğin yanı sıra tesis yatırımı gerektiren bir süreç.

Tedarik takvimi, ücretler ve onaylar

Koşullu su satın alma anlaşmasında yıllık yaklaşık 210 milyon RM kapasite bedeli bulunuyor. Bu bedel, tedarik kapasitesini hazır tutmak için ödeniyor. Yıllık tutarın değişmediği varsayılırsa 40 yılda ödenecek 210 milyon RM, finansman etkileri veya sözleşme değişiklikleri hesaba katılmadan toplam 8,4 milyar RM’ye ulaşır.

Zairil, tarife ayarlamalarının gecikmesi veya yetersiz kalması, elektrik ve kimyasal maliyetlerinin artması ve tedarik kesintileri gibi risklere dikkat çekti. Tüketici maliyetleri ve gelecekteki tarifeler henüz kesinleştirilmedi. Önerilecek tarife değişikliklerinin federal kabineye sunulmadan önce Ulusal Su Hizmetleri Komisyonunun (SPAN) onayını alması gerekecek.

Tedarik anlaşması için ayrıca SPAN’ın ve PBAPP’nin ana şirketi PBA Holdings Berhad’ın hissedarlarının onayı gerekiyordu. Zairil, 30 Ekim’de eyalet meclisinde yaptığı açıklamada hissedar onayı için olağanüstü genel kurulun ertesi ay düzenleneceğini söyledi.

Planlanan tedarik dönemi 2032’de başlayacak. Tedarik koşulları 1 Ocak 2035’e kadar karşılanmazsa PBAPP süre uzatımını kabul edebilir veya anlaşmanın sona ermesine izin verebilir. Diğer hükümler, tedarikçinin sözleşme şartlarını yerine getirmemesi, iflası ve uzun süreli kesintilerin ardından yeniden müzakerelerin başarısız olması durumlarını kapsıyor.

Bir başka madde, tarafların sözleşmenin 22. yılından önce tarife incelemesinde anlaşamaması hâlinde koşullu feshe imkân tanıyor. Zairil, bunun kalan kapasite bedellerinin net bugünkü değerinin ve ödenmemiş tutarların ödenmesini gerektireceğini söyledi. Net bugünkü değer, gelecekteki ödemelerin bugünkü eşdeğer tutarını ifade ediyor.

Sabah’a bunun yerine ne vaat ediliyor?

Sabah milletvekilleri, eyaletlerinde kısmen tamamlanmamış bir projeyle bağlantılı finansmanın başka bir yere yönlendirilmesini sorguladı. Anwar, yaklaşık 5 milyar RM’lik desteğe atıfta bulunarak federal hükümetin başka projeler yoluyla Sabah’ın elektrik ve boru hattı ihtiyaçlarını desteklemeyi sürdüreceğini söyledi.

Reklam

Verdiği örnekler arasında 644 milyon RM’lik Lahad Datu batarya enerji depolama sistemi ve Güney Bağlantısı elektrik iletim projesi için 765 milyon RM finansman yer aldı. Batarya depolama, elektriğin daha sonra kullanılmak üzere saklanmasını sağlarken iletim altyapısı elektriği şebekenin farklı bölümleri arasında taşır.

Anwar, 2030’da faaliyete geçmesi hedeflenen 4 milyar RM’lik Ulu Padas hidroelektrik projesini de saydı. Proje, Sabah Energy Corporation’ın da yer aldığı bağımsız elektrik üreticisi düzenlemesi kapsamında geliştiricisi tarafından finanse ediliyor. Bu modelde bir üretici, elektrik üretim tesislerini kurup elektriği tedarik sistemine satar.

Belirtilen üç tutar, geliştirici finansmanı dâhil farklı finansman düzenlemeleriyle yaklaşık 5,4 milyar RM’ye ulaşıyor. Sabah açısından somut sonuç, önerilen gaz boru hattına ilişkin yıllarca süren belirsizliğin ardından bu projelerin depolama, iletim ve üretim kapasitesi sağlamasına bağlı olacak.

Öne çıkan noktalar

  • Malezya, boru hattı finansmanından 5 milyar RM’yi Kuzey Perak Su Temin Projesi’ne yönlendirdi.
  • Anwar, anlaşmanın tahmini boru hattı zararını 8 milyar RM’den 3 milyar RM’ye düşürdüğünü söylüyor.
  • 2018’e kadar 8,3 milyar RM ödeme yapılmasına rağmen bildirilen inşaat ilerlemesi yüzde 13’tü; Anwar bu verinin doğrulanmadığını söyledi.
  • Su projesi, Perak’ın kuzeyine günde 700 milyon litre, Penang’a 300 milyon litre ve sulama için 500 milyon litre su sağlamayı hedefliyor.
  • Anwar’a göre inşaat işleri açık ihale yoluyla yerel yüklenicilere verilecek.
  • Şüpheli usulsüzlüklere ilişkin soruşturmalar sürüyor.
  • Penang’ın koşullu su satın alma anlaşması 2032’de tedarikin başlamasını hedeflerken Sabah’taki Ulu Padas hidroelektrik projesinin 2030’da faaliyete geçmesi planlanıyor.
Bu haberi paylaş

Bunlar da ilginizi çekebilir