Atıl durumdaki yasayı uygulamaya koymak için son tarih
Nepal Yüksek Mahkemesi, hükümete kontrollü kenevir yetiştiriciliği ve üretimi için kurallar oluşturma talimatı verdi. Mahkeme, tıbbi, bilimsel, tarımsal, bahçecilik ve endüstriyel amaçlarla lisans sistemi kurulması için üç aylık süre belirledi. Keyif amaçlı kullanım yasak olmaya devam ediyor.
İçindekiler
- Atıl durumdaki yasayı uygulamaya koymak için son tarih
- Üç aylık süre ne zaman başlıyor?
- Mahkemeye göre hükümet neden harekete geçmeli?
- 1976 tarihli yasa hâlihazırda neye izin veriyor?
- Lisanslar üretim zincirinin tamamını kapsamalı
- Uluslararası hukuk kararla nasıl örtüşüyor?
- Geleneksel kullanımlar ve ürünler davanın şekillenmesinde etkili oldu
- Yabancı örnekler, Nepal'e uygun kurallar
- Keyif amaçlı kullanım kararı parlamentoya ait
- Önemli Noktalar
Yargıçlar Nahakul Subedi ve Til Prasad Shrestha, kararı 18 Mayıs 2025'te, Nepal takviminde Jestha 4, 2082'de verdi. Yüksek Mahkeme'de gençlerin öncülük ettiği 9 Eylül 2025 protestoları sırasında çıkan yangının ardından dava dosyasına geçici olarak ulaşılamaması nedeniyle kararın tam metni çok daha sonra kamuoyuna açıklandı.
Karar, mahkemenin yaklaşık elli yıldır sürdüğünü belirttiği bir boşluğu ele alıyor: 1976 tarihli Uyuşturucu Kontrol Yasası, kenevirin belirli ve kontrollü amaçlarla kullanımına izin veren hükümler içeriyor; ancak hükümet, bunların uygulanması için gereken kuralları çıkarmamıştı.
Kaski'den avukat Saroj Adhikari ile Nepal Çiftçi Girişimciler Birliği adına Rhigendra Giri, Başbakanlık ve Bakanlar Kurulu Ofisi ile diğer devlet kurumları aleyhine başvuruda bulundu. Başvuruda kenevir üzerindeki cezai kısıtlamaların kaldırılması da talep edildi; ancak mahkeme, mevcut yasanın uygulanmasına odaklanan daha dar kapsamlı bir çözüm kararı verdi.
Karar, yalnızca ürünün yetiştirilmesine izin verilmesinden fazlasını gerektiriyor. Yasa dışı faaliyetleri önlemek için sıkı denetimle birlikte yetiştiricilik, üretim, işleme, depolama, kullanım, satış, dağıtım, ithalat ve ihracatı kapsayan kurallar çıkarılmasını öngörüyor. Çiftçiler, araştırmacılar ve işletmeler açısından uygulamadaki değişim, hükümetin bu sistemi kurmasına ve sistem kapsamında izinler vermesine bağlı.
Üç aylık süre ne zaman başlıyor?
Karardan alıntılar aktaran haberlerde yer verilen hüküm, hükümete gerekli yasal düzenlemeleri yapması için kararın tebliğinden itibaren üç ay süre tanıyor. Kararın ilk açıklamasında ise sürenin tam metnin yayımlanmasıyla başlayacağı belirtiliyor. Kararın hükümete hangi tarihte tebliğ edildiği açıklanmadığından takvim üzerindeki kesin son tarih hesaplanamıyor.
Bu ayrım önemli; çünkü mahkeme kararını, ayrıntılı gerekçeli kararın yayımlanmasından çok önce verdi. Üç aylık süre, otomatik olarak 18 Mayıs 2025'te başlamıyor; kararda belirtilen daha sonraki usul adımına bağlı.
Başlıca tarihler, 2025'te verilen kararın neden gecikmeyle gündeme geldiğini açıklamaya yardımcı oluyor:
- 1976: Nepal, belirli ve kontrollü amaçlarla kullanıma ilişkin hükümler de içeren Uyuşturucu Kontrol Yasası'nı yürürlüğe koydu.
- 29 Haziran 1987: Nepal, kararda ele alınan bir çekinceyle 1961 tarihli Uyuşturucu Maddeler Tek Sözleşmesi'ne taraf oldu.
- 2020: Birleşmiş Milletler Uyuşturucu Maddeler Komisyonu, keneviri sözleşmenin IV. Cetveli'nden çıkardı.
- 18 Mayıs 2025: Yüksek Mahkeme, kenevirle ilgili başvuru hakkında karar verdi.
- 9 Eylül 2025: Protestolar sırasında çıkan yangın Yüksek Mahkeme kayıtlarını etkiledi ve kararın tam metninin yayımlanmasını geciktirdi.
- Kararın tebliği: Hükümdeki ifade, hükümetin gerekli düzenlemeleri yapması için üç aylık süreyi bu tarihte başlatıyor.
Mahkemeye göre hükümet neden harekete geçmeli?
Yüksek Mahkeme, kamu kurumunu yasal bir görevi yerine getirmeye zorlayan bağlayıcı bir emir olan mandamus kararı verdi. Mahkemenin temel tespiti, hükümetin kural koyma yetkisini kullanmayarak 1976 tarihli yasanın bazı hükümlerini işlemez durumda bıraktığı yönündeydi.
Yasanın 4. maddesi, hükümetin düzenlemelerle yürürlüğe koyabileceği istisnaların yanı sıra yasaklar da içeriyor. Yargıçlar, hükümete kural çıkarma olanağı tanıyan ifadenin, bu hükümleri süresiz olarak uygulamama konusunda sınırsız bir serbesti verip vermediğini inceledi.
Yargıçlar Subedi ve Shrestha'dan oluşan heyet, kararda bu yükümlülüğü nasıl yorumladığını açıkladı. Kararın çevirisinde şu ifade yer aldı:
Yasada 'yapabilir' ifadesinin kullanılması, hükümete süresiz olarak kural çıkarmaktan kaçınma serbestisi vermez.
Mahkemenin gerekçesi, eski bir yasanın ifadesini günümüzdeki bir yükümlülüğe bağlıyor. Parlamento, kontrollü faaliyetlere imkân tanıyan bir yol oluşturmuştu. Yasanın uygulanmasından sorumlu yürütmenin, bu yolu işler hâle getirecek usulleri belirlemesi gerekiyordu.
Kararda ayrıca yetkililere harekete geçme talimatı vermenin dayanağı olarak Nepal Anayasası'nın 133(2) ve 133(3). maddelerine başvuruldu. Dolayısıyla karar, yasal hükümlerin uygulanması yönünde ve bir süre sınırı içeren bir talimat niteliği taşıyor.
1976 tarihli yasa hâlihazırda neye izin veriyor?
Uyuşturucu Kontrol Yasası'nın 4, 5 ve 6. maddeleri mahkemenin incelemesinde merkezi bir yer tuttu. Bu maddeler birlikte değerlendirildiğinde, yasanın kısıtlamaları belirli amaçlara ve denetim biçimlerine yönelik istisnalarla nasıl bir araya getirdiği görülüyor.
4. maddede, Nepal'in batı tepelerinde doğal olarak yetişen kenevirle ilgili bir hüküm bulunuyor. Kurallar ve izinler çerçevesinde hükümet, kenevir reçinesi olan charas'ın üretimi, toplanması ve ticareti de dâhil olmak üzere belirli faaliyetlere izin verebiliyor. Mahkeme, bu hükmü yasama organının düzenlemeye tabi faaliyetleri öngördüğünün kanıtı olarak değerlendirdi.
5. ve 5A maddeleri, yetkili bir doktorun önerisiyle erişim de dâhil olmak üzere tıbbi istisnaları düzenliyor. Hükümetin yazılı yanıtında, hastanın reçete edilen miktarı lisanslı bir dükkândan satın alıp tedavi amacıyla kullanabileceği bir yol tarif edildi.
6. madde, kurumların hükümetin yönlendirmesi ve denetimi altında ilaç veya bilimsel araştırma amacıyla kontrollü uyuşturucu maddelerle ilgili faaliyetlerde bulunmasına dayanak sağlıyor. Mahkeme, yetiştiricilik ve üretim için bir çerçeve oluşturulmasını isterken bu hükme dayandı.
Kararda, 19. madde de ele alındı. Bu madde, kişisel kullanım amacıyla az miktarda madde bulunduran bir kişinin ilk seferinde kovuşturulması yerine yazılı taahhütte bulunmasının ardından serbest bırakılmasına izin veriyor. Bu sınırlı takdir yetkisi, bulundurma ve kullanımı düzenlemeye devam eden bir yasanın kapsamında yer alıyor.
Lisanslar üretim zincirinin tamamını kapsamalı
Hükümet, kenevirin yetiştirilmesinden yetkili bir ürüne dönüştürülmesine, depolama ve ticaret kanallarından geçirilmesine kadar uzanan faaliyetler dizisi için izin sistemi tasarlamalı. Tıbbi, araştırma ve endüstriyel ham madde amaçlarının yanı sıra tarımsal ve bahçecilik amaçları da kapsamda. Bahçecilik, bitkilerin belirli yetiştirme amaçları doğrultusunda üretilmesi anlamına geliyor.
Bu nedenle bir çiftçi, araştırma kurumu ve işleme tesisi aynı düzenlemeye tabi sistem içinde farklı faaliyetlerde bulunacak. Karar, ticari üretimin herkese açık bırakılması yerine ilgili aşamalar için lisans veya izin verilmesini öngörüyor.
Sıkı düzenleme ve denetim de talimatın açıkça belirtilen bir parçası. Yetkililer, izin verilen faaliyetleri yönetirken yasa dışı yetiştiriciliği, üretimi, hazırlamayı, taşımayı ve satışı önlemeli. Yetkisiz faaliyetler mevcut ceza hukuku kapsamına girmeyi sürdürüyor.
Kararın hükümete yüklediği uygulamaya dönük görev, izinleri denetimle ilişkilendirmek. Kurallar, standartlar ve usuller, yasal üretimin nasıl yapılacağını ve yetkililerin keneviri izin verilen kanalların dışında nasıl denetleyeceğini açıklamalı.
Uluslararası hukuk kararla nasıl örtüşüyor?
Yüksek Mahkeme, hükümete Uyuşturucu Kontrol Yasası ve 1961 tarihli Uyuşturucu Maddeler Tek Sözleşmesi çerçevesinde hareket etme talimatı verdi. Mahkeme, sözleşmenin özellikle 23. ve 28. maddelerinin kurulacak sistemle ilgili olduğunu belirtti.
28. madde, kenevir veya kenevir reçinesi üretmek amacıyla kenevir yetiştirilmesine sözleşmedeki denetim sistemini uyguluyor. 23. madde ise lisans verme ve gözetim dâhil olmak üzere yetiştiriciliğin devlet denetiminde yürütülmesine yönelik bir model ortaya koyuyor. Bu hükümler, mahkemenin kontrollü bir sistem kurulması talebini destekliyor.
28(2). madde; lif ve tohum üretimine yönelik endüstriyel amaçlarla ya da bahçecilik amaçlarıyla münhasıran yetiştirilen kenevir için ayrı bir kural içeriyor. Mahkeme, endüstriyel yetiştiricilik açısından uluslararası hukukun tanıdığı alanı açıklarken bu hükme işaret etti.
Kararda ayrıca Nepal'in 29 Haziran 1987'de sözleşmeye katılırken tıbbi olmayan belirli kullanım ve ticaret biçimlerine ilişkin 49. madde kapsamındaki çekincesi ele alındı. 49. madde geçiş dönemine ilişkin çekinceleri düzenliyor. Bu nedenle uygulama kuralları, çekincenin kapsamını ve sözleşmenin sınırlarını dikkate almalı.
Yargıçlar, BM Uyuşturucu Maddeler Komisyonu'nun 2020'de keneviri IV. Cetvel'den çıkarma kararına atıfta bulundu. Bu cetvel, anlaşma kapsamında ek bir kısıtlama kategorisi getiriyor. Kenevir, tıbbi ve bilimsel amaçlara yönelik çerçeve de dâhil olmak üzere uluslararası denetimin sürdüğü I. Cetvel'de kaldı.
Mahkemenin yaklaşımı, ulusal düzeydeki izinleri uluslararası denetimle birlikte ele alıyor. Nepal, izin verilen her faaliyete ilişkin anlaşma yükümlülüklerini yerine getirirken işler bir lisans sistemi kurmalı.
Geleneksel kullanımlar ve ürünler davanın şekillenmesinde etkili oldu
Kararda, kenevirin tıbbi kullanımının izleri Sushruta, Charaka ve Bhavaprakasha ile ilişkilendirilen Ayurveda metinlerine ve Budist Vinaya Pitaka'ya kadar sürüldü. Bu kaynaklar, bitkinin bölgenin tıp ve kültür uygulamalarındaki köklü yerine ilişkin değerlendirmede yer aldı.
Başbakanlık Ofisi de yazılı yanıtında bu geçmişi kabul etti. Kenevirin yaprak, sap ve kabuklarının kullanımından söz ederek tıbbi kullanımların ve ekonomik faydaların uzun süredir dikkate alındığını belirtti.
Mahkeme; ilaç, tekstil, kâğıt, iplik ve yağ gibi olası ürünleri sıraladı. Lif ve tohumdan yararlanılması, endüstriyel yetiştiriciliğe kenevirin keyif verici etkilerinden yararlanmak için yetiştirilmesinden farklı bir pratik amaç kazandırıyor.
Yargıçlar, doğal olarak yetişen kenevirden yararlanılmasını ve olası ticari yetiştiriciliği doğal kaynaklar ve ekonomik kalkınmaya ilişkin anayasal hedeflerle ilişkilendirdi. Bu gerekçeyi bağımlılık, sağlık sorunları, hane halkının uğradığı mali kayıplar ve sosyal yaşama verilen zararlara yönelik kaygılarla birlikte ele aldılar.
Hükümetin yanıtında, Politika Araştırmaları Enstitüsü ile Nepal Sağlık Araştırma Konseyi'nin kenevirin tıbbi ve ekonomik kullanımını incelediği belirtildi. Karar, bu araştırmaları yetkili faaliyetler için gereken izin ve denetimlerin oluşturulmasına ilişkin yasal görevle birlikte ele alıyor.
Yabancı örnekler, Nepal'e uygun kurallar
Yüksek Mahkeme; ABD, Kanada, Yeni Zelanda, Uruguay ve Hindistan'daki uygulamaları inceledi. Örnekler arasında Kanada'nın 2018 tarihli Kenevir Yasası da yer alırken Hindistan'daki yasa ve eyalet uygulamaları, hükümet denetiminde yetiştiriciliğe yönelik karşılaştırmalar sundu.
Hindistan'ın 1985 tarihli Uyuşturucu Maddeler ve Psikotrop Maddeler Yasası, endüstriyel lif ve tohum üretimi ya da bahçecilik amacıyla kenevir yetiştirilmesine izin verilmesini öngörüyor. Kararda; yetiştiricilik bölgelerinin belirlenmesi, lisans verilmesi ve üretimin resmî denetim altında tutulması gibi mekanizmalar ele alındı.
Kontrollü yaklaşımlara ilişkin değerlendirmelerde Hindistan eyaletlerinden Uttarakhand ve Himachal Pradesh de örnekler arasında yer aldı. Bu karşılaştırmalar, mahkemeye yetiştiriciliği ve belirli kullanım biçimlerini düzenlemek için modeller sundu.
Yargıçlar, Nepal'e yasal düzenlemeleri tasarlarken ülkenin ekonomik, sosyal ve kültürel koşullarını göz önünde bulundurma talimatı verdi. Gerekçelendirmelerinde, kötüye kullanımı önlemeye yönelik güvenceler korunurken araştırma, istişare ve yerel ihtiyaçlara uygun kurallar öne çıktı.
Keyif amaçlı kullanım kararı parlamentoya ait
Başvurucular, keyif amaçlı kullanımın yasallaştırılması ve cezai yaptırımların kaldırılması da dâhil olmak üzere daha kapsamlı bir yasal değişiklik talep etti. Yüksek Mahkeme başvurunun bu kısmını reddederek mevcut kısıtlamaları yürürlükte bıraktı.
Yargıçlar, hangi faaliyetlerin suç sayılacağına ve hangi cezaların uygulanacağına karar verme yetkisinin parlamentoya ait olduğunu belirtti. Kenevirle ilgili daha kapsamlı bir reformu sağlık, toplumsal değerler ve ekonomik etkileri ilgilendiren bir kamu politikası konusu olarak değerlendirdiler.
Buna rağmen mahkeme, Başbakanlık ve Bakanlar Kurulu Ofisi'nin dikkatini olası yasal değişikliklere çekti. Gerekli görülmesi hâlinde değişikliklere gidilmeden önce Nepal'in toplumsal, ekonomik ve kültürel koşulları dikkate alınarak ilgili uzmanlar ve paydaşlarla kapsamlı istişare yürütülmesini istedi.
Dolayısıyla karardan hükümet için iki ayrı görev çıkıyor. Kararda belirtilen kontrollü kullanım biçimlerine ilişkin kuralların hazırlanması, üç aylık süreye bağlanmış bağlayıcı bir yükümlülük. Daha kapsamlı değişikliklerin değerlendirilmesi ise istişare gerektiriyor; değişiklik yapılması hâlinde bunun yasama süreci üzerinden yürütülmesi gerekiyor.
Hastalar, araştırmacılar ve üreticiler açısından ilk etapta odak noktası lisans sistemi. Sistemin sağlayacağı fayda, yasanın mevcut hükümlerini yetkili faaliyetlere olanak tanırken denetimi sürdüren usullere dönüştürmeye bağlı olacak.
Önemli Noktalar
- Yüksek Mahkeme; tıbbi, bilimsel, tarımsal, bahçecilik ve endüstriyel amaçlarla kontrollü kenevir yetiştiriciliği ve üretimi için kurallar çıkarılmasına hükmetti.
- Yargıçlar Nahakul Subedi ve Til Prasad Shrestha kararı 18 Mayıs 2025'te verdi; mahkeme kayıtlarını etkileyen yangının ardından kararın tam metninin yayımlanması gecikti.
- Karardaki hüküm, hükümete gerekli yasal düzenlemeleri yapması için kararın tebliğinden itibaren üç ay süre tanıyor.
- Lisans sistemi; yetiştiricilik, işleme, depolama, kullanım, ticaret, ithalat ve ihracatı, sıkı denetimle birlikte kapsamalı.
- Çerçevenin Nepal'in 1976 tarihli uyuşturucu kontrol yasasına ve 1961 tarihli BM sözleşmesinin ilgili hükümlerine uygun olması gerekiyor.
- Keyif amaçlı kullanım yasak olmaya devam ediyor. Ceza hukukunda daha kapsamlı değişikliklere karar verme yetkisi parlamentoya ait.






