Kazakistan’daki İşletme Desteklerine İlişkin Denetimde Atıl Altyapı, Zayıf Sonuçlar ve Harcama Kayıtlarında Eksikler Tespit Edildi

9 dakikalık okuma
Kazakhstan Business Aid Audit Finds Idle Infrastructure, Weak Results and Gaps in Spending Records

Sonuçlar beklentileri karşılamazken milyarlar harcandı

Kazakistan, 2019-2024 yılları arasında işletmeleri desteklemek için yaklaşık 4,5 trilyon tenge harcadı. Ancak denetçiler, kullanılmayan altyapı, ihracat yapmayan şirketlere hizmet veren ihracat programları ve sağlanan desteğin miktarı konusunda uzlaşamayan devlet kayıtları tespit etti.

İçindekiler
  1. Sonuçlar beklentileri karşılamazken milyarlar harcandı
  2. Devlet ne kadar destek sağladı?
  3. Kayıt sistemi oluşturuldu, ancak eksikler sürdü
  4. Fabrika olmadan altyapı
  5. Harcamaların tamamı istihdam hedefini karşılamadı
  6. İhracat desteği temel hedefini tutturamadı
  7. İşletme büyümesi küçük ölçekli firmalarda yoğunlaştı
  8. Girişimcilerin çoğu destekten haberdar değildi
  9. Geri ödemeler, yönlendirmeler ve talimatlar
  10. Öne Çıkanlar

824 milyar tengelik harcamayı kapsayan incelemede Yüksek Denetim Odası, 6,2 milyar tengelik mali ihlal ile planlama ve fon kullanımında 60,8 milyar tengeden fazla verimsizlik belirledi. Bu kalemlerin toplamı yaklaşık 67 milyar tengeye, incelenen harcamaların da kabaca yüzde 8,1’ine karşılık geldi.

Oda Başkanı Alikhan Smailov’un 24 Aralık 2025’te parlamentonun alt kanadı Meclis’e (Mazhilis) sunduğu daha geniş kapsamlı rakamlara göre verimsiz planlama ve harcamalar 133 milyar tenge, çarpıtılmış mali raporlama 132 milyar tenge, doğrudan mali ihlaller ise 13 milyar tengeydi. Parlamentoya sunulan bu toplamlarla 824 milyar tengelik incelemeye ilişkin rakamlar arasındaki bağlantı açıklanmadı.

Sonuçlar somuttu. Pavlodar Eyaleti’nde hiç inşa edilmeyen bir soda külü fabrikasının altyapısına yaklaşık 2,5 milyar tenge harcandı. Sübvansiyonlu kredi alan işletmelerin istihdamı artırma yükümlülüğü kimi zaman sınırlı kaldı. Öte yandan, her bir tenge sübvansiyona karşılık kaydedilen vergi geliri 2020’de 5,2 tengeden 2024’te üç tengeye geriledi.

Devlet ne kadar destek sağladı?

Yüksek Denetim Odası, Kazakistan’ın işletmelere sağlanan destek konusunda güvenilir ve konsolide bilgilere sahip olmadığını tespit etti. Denetim sonucu, bazı konular daha önceki yılları, 2019-2024 dönemi harcama toplamını da kapsayacak şekilde incelenmiş olmakla birlikte, 1 Ocak 2022-30 Haziran 2025 dönemini kapsıyordu.

2022 için Ekonomik Araştırmalar Enstitüsü desteği 734,4 milyar tenge olarak tahmin ederken BAKYLAUDA bilgi sistemi 1,5 trilyon tenge kaydetti; denetçiler ise 1,32 trilyon tenge hesapladı. 2023’te bu rakamlar sırasıyla 720,8 milyar, 1,55 trilyon ve 1,83 trilyon tenge oldu.

Reklam

2023’te enstitünün tahminiyle denetim hesabı arasındaki fark 1,1 trilyon tengeni aştı. Smailov parlamentoya, Ulusal Ekonomi Bakanlığı’nın tahminlerinin sağlanan desteği en az yarı yarıya düşük gösterdiğini söyledi. Oda, 2024 için desteği 1,35 trilyon tenge olarak hesapladı; denetim sonucunda diğer iki sistemden karşılaştırılabilir nihai rakamlar yer almadı.

Tahmini 4,5 trilyon tengelik desteğin yaklaşık yüzde 90’ı beş araç üzerinden sağlandı: işletme giderlerinin karşılanması, kredi faiz sübvansiyonları, mal ve hizmetlerin garantili alımı, kredi ve finansal kiralama. Faiz sübvansiyonu, borçlunun finansman maliyetinin bir bölümünü karşılıyor; kredi garantisi ise borçlunun geri ödeme yapamaması durumunda kredi verenin zararlarının kararlaştırılan bölümünü karşılamayı taahhüt ediyor.

Ulusal Ekonomi Bakanlığı ile Ulusal İstatistik Bürosu, işletmeleri sınıflandırırken farklı ölçütler de kullandı. Tanımlar ve harcama kayıtları eşleştirilemediği için yetkililer, kaç işletmenin yardım aldığını ve sonrasında nelerin değiştiğini ölçmekte zorlandı.

Kayıt sistemi oluşturuldu, ancak eksikler sürdü

Kazakistan, politika oluşturma sorumluluğunun Ulusal Ekonomi Bakanlığı’na verilmesinden iki yılı aşkın süre sonra, 20 Haziran 2025’te destek tedbirlerine ilişkin birleşik kayıt sistemini onayladı. Sistemde 76’sı mali, 38’i mali olmayan ve üçü mülkle ilgili olmak üzere 117 tedbir yer aldı.

Bazı vergi avantajları ile devlet mülkünün indirimli fiyatla kiralanmasına yönelik düzenlemeler listede yoktu. Mevzuattan çıkarılmış veya geçerliliğini yitirmiş başka araçlar ise listede kalmayı sürdürdü. Bu eksiklerle hazırlanan kayıt sistemi, yöneticilere işletmelerin alabileceği desteğin tam bir dökümünü sunmuyor.

BAKYLAUDA Mart 2025’te tam olarak faaliyete geçti, ancak denetçiler sistemde doğrulanmamış geçmiş bilgilere rastladı. Denetim sırasında kurumların sisteme bilgi girmesini ve bu bilgilerin doğruluğundan sorumlu olmasını zorunlu kılan kurallar henüz oluşturulmamıştı.

Önemli tarihler, harcamaların, kayıt tutmanın ve denetimin nasıl geliştiğini gösteriyor:

  • 2019-2024: Odanın tahminine göre işletmelere sağlanan destek yaklaşık 4,5 trilyon tengeye ulaştı.
  • 1 Ocak 2022-30 Haziran 2025: Denetim sonucunun ana inceleme dönemi.
  • Mart 2025: BAKYLAUDA tam olarak faaliyete geçti.
  • 20 Haziran 2025: Destek tedbirlerine ilişkin birleşik kayıt sistemi onaylandı.
  • 24 Aralık 2025: Smailov, denetim bulgularını Meclis’e sundu.
Reklam

Fabrika olmadan altyapı

Pavlodar Eyaleti’nde kamu kaynakları, Pavlodar-Soda LLP’ye ait planlanan soda külü fabrikasının altyapı bağlantılarının finansmanında kullanıldı. Yaklaşık 2,5 milyar tenge harcandı, ancak fabrika inşa edilmedi ve altyapı kullanılmadan kaldı.

Bu bulgu, proje planlamasındaki pratik bir aksaklığı ortaya koyuyor: Kamu altyapısı, kullanılması için gerekli sanayi tesisi olmadan tamamlandı. Amaçlanan fayda, yalnızca kamu tarafından finanse edilen işlerin tamamlanmasına değil, her iki unsurun da hayata geçirilmesine bağlıydı.

Denetçiler, bazı projelerin maliyetlerinin daha önce onaylanmış imtiyazlı krediyle eşleşecek şekilde ayarlandığını da tespit etti. Bir projede 20 milyar tenge, yani kredinin yüzde 16’sı kullanılmadı ve sonrasında iptal edildi.

Aport Mall’un da aralarında bulunduğu büyük alışveriş ve eğlence kompleksleri de sübvansiyonlu destek aldı. İncelenen komplekslerin vergi yükü yüzde 0,8 ile yüzde 4,6 arasında değişirken performans koşulları büyük ölçüde az sayıda istihdam yaratılmasıyla sınırlıydı. Parlamentoda sunulan başka bir örnekte, 37 milyar tenge değerindeki bir projede personelin yalnızca bir kişi artırılması şartı aranıyordu.

Harcamaların tamamı istihdam hedefini karşılamadı

Damu fonu, 2022’den 2025’in ilk yarısına kadar faiz sübvansiyonları ve kredi garantileri için ulusal bütçeden 686,2 milyar tenge aldı. Tahsis edilen tutarlar 2022’de 170,5 milyar, 2023’te 234,2 milyar, 2024’te 247 milyar ve 2025’in ilk yarısında 34,5 milyar tengeydi.

Aynı dönemde operatör hizmetleri için 2,1 milyar tenge daha sağlandı. Fonun tamamı harcandı, ancak 2023 istihdam hedefi tutturulamadı: Desteklenen işletmeler, 11.843 hedefe karşılık 9.466 kişiyi işe aldı. Açık 2.377 iş, yani yaklaşık yüzde 20 oldu.

Denetçiler, programların genellikle harcanan para, verilen kredi, desteklenen işletme veya eğitim alan kişi sayısına göre değerlendirildiğini belirledi. Çalışan başına üretim, işletmelerin üretim yoluyla yarattığı katma değer ve ihracat artışı gibi ölçütler değerlendirmelerin çoğunlukla dışında kaldı. Ayrıca desteğin gerçek ekonomik sonuçlara göre yeniden düzenlenmesini sağlayacak bir mekanizma da tespit edilmedi.

Reklam

Sübvansiyonlarla bağlantılı vergi gelirleri de geriledi. Her bir sübvansiyon tenge başına vergi geliri 2020’de 5,2 tengeden 2024’te üç tengeye düştü; bu, yaklaşık yüzde 42’lik bir azalma demek. Bu ölçüt, vergi ödemelerini sübvansiyon harcamalarıyla karşılaştırıyor; program değerlendirmelerinde istihdam ve üretimin de izlenmesi gerekiyor.

QazIndustry’nin verileri de harcamalarla sağlanan hizmetler arasındaki başka bir uyumsuzluğu ortaya koydu. 2024’te verimlilik programı kapsamında desteklenen işletme sayısı 64’ten 42’ye düştü, ancak operatöre sağlanan 72,9 milyon tenge fon azaltılmadı. Sözleşme değişikliğiyle planlanan hizmet hacmi 50 işletmeye indirildi; bu sayı, desteklenen 42 işletmenin yine üzerindeydi.

İhracat desteği temel hedefini tutturamadı

Denetçilerin bulgularına göre 2023 ve 2024 yıllarında ihracatı hızlandırma programlarına katılan işletmelerin yarısından fazlası fiilen ihracat yapmıyordu. Şirketlerin yabancı pazarlara hazırlanmasına ve bu pazarlara girmesine yardımcı olmayı amaçlayan bu programlarda, sonraki yurt dışı satışları izlenmesi gereken temel sonuçlardan biri.

Alibaba’da Gold Supplier statüsü verilen onlarca şirketin ihracat beyannamesi yoktu. İhracat beyannamesi, yurt dışına gönderilen malları belgeleyen gümrük kaydıdır. Böylece denetçiler, programa katılımı kayda geçmiş sevkiyatlarla doğrudan karşılaştırabiliyordu.

Bir operatörün hesaplarında ayrıca yaklaşık 1,9 milyar tenge kaldı ve bu tutarın yalnızca yüzde 3’ü iki buçuk yıl içinde kullanıldı. İhracat desteğine ilişkin bulgularda bu para, ihracatı teşvik eden operatörün elinde tuttuğu kaynak olarak tanımlandı; ayrıntılı denetim raporunda ise Kazakistan içinde yurt içinde işlenmiş mal ve hizmetlerin tanıtımı için tahsis edilen 1,9 milyar tenge olarak belirtildi.

Sözleşme değişiklikleri, yükümlülükler yerine getirilene kadar harcama süresinin devam etmesine izin verdi. Denetçiler bu düzenlemenin süresiz uzatmalara yol açabileceği görüşünde. Ayrıca Kazakistan İhracat Kredi Ajansı, QazTrade ve Damu arasında görev çakışmaları tespit ettiler. Bu durum, parayı ve sonuçları takip etmekte zaten zorlanan sisteme bir koordinasyon sorunu daha ekledi.

İşletme büyümesi küçük ölçekli firmalarda yoğunlaştı

Kazakistan’da faal küçük ve orta ölçekli işletmelerin sayısı 2015’te 1,24 milyondan 2024’te 2,07 milyona yükseldi; artış yaklaşık 1,7 kat oldu. Bu işletmelerin gayrisafi yurt içi hasılaya (GSYH) toplam katkısı da aynı dönemde yüzde 24,9’dan yüzde 38,9’a çıktı. GSYH, bir ekonomide üretilen mal ve hizmetlerin değerini ölçüyor.

Reklam

Orta ölçekli işletmeler 2024’te GSYH’nin yalnızca yüzde 6,7’sini oluşturdu; küçük işletmelerin payı ise yüzde 32,2’ydi. Orta ölçekli işletmelerin payı önceki beş yılda da fazla değişmemişti. Orta ölçekli işletmeler, faal küçük ve orta ölçekli işletmelerin yalnızca yüzde 0,2’sini; faal tüzel kişiliklerin ise yaklaşık yüzde 0,85’ini oluşturuyordu.

Devletin hedefleri çok daha yüksekti. Orta ölçekli işletmeler 2023’te GSYH’ye yüzde 6,9 katkı sağladı; hedef yüzde 12,5’ti. 2025’e kadar yüzde 15’e ulaşma hedefi de tutturulamadı. Aynı oran, 2029’a kadar olan Ulusal Kalkınma Planı’nda da yer alıyor.

Bu rakamlar, kayıtlı işletme sayısının neden tablonun yalnızca bir bölümünü gösterdiğini ortaya koyuyor. Sektör büyüdü, ancak nispeten az sayıda işletme orta ölçekli kategorisine girdi. Denetçiler, özellikle bölgelerde yaşam standartlarını yükseltmek için gerekli olan istikrarlı ve iyi ücretli işlerin yeterince yaratılamadığını belirtti.

Girişimcilerin çoğu destekten haberdar değildi

eGov Mobile üzerinden yapılan girişimci anketinde katılımcıların yüzde 66,5’i mali olmayan destek programlarını daha önce hiç duymadığını söyledi. Bunlar, danışmanlık veya eğitim gibi finansman dışındaki yardım türleri.

Katılımcıların yarısından fazlası, aldıkları devlet desteğinin işletmelerinde hiçbir fark yaratmadığını belirtti. Bürokrasi ve mevcut destekler hakkındaki bilgi eksikliği, katılımcıların başlıca sorunları arasında yer aldı.

Bulgular, hizmet sunumunda iki ayrı soruna işaret ediyor. Girişimcilerin desteği bulup başvurabilmesi için açık bir yol gerekirken, yöneticilerin de yararlanıcıların fayda sağlayıp sağlamadığını değerlendirmesi gerekiyor. İşletmeler hizmete erişemiyor ve ölçülebilir fayda ortaya koyamıyorsa, bir program için ödeme yapmak ve katılımcıları kaydetmek bu iki soruyu da yanıtsız bırakıyor.

Geri ödemeler, yönlendirmeler ve talimatlar

Oda, destek sistemi genelinde 126 usule ilişkin ihlal ve 72 aksaklık tespit etti. Damu’ya, SERPIN-2030 LLP’ye ödenen 1,73 milyar tengelik sübvansiyonun geri alınması için adım atması talimatı verildi.

Menşe şahadetnamelerinin şüpheli şekilde düzenlenmesi nedeniyle 10 idari süreç başlatıldı. Bu belgeler, malların nerede üretildiğini gösteriyor. Smailov, aralık ayında parlamentoda yaptığı sunumda 14 dosyanın kolluk kuvvetlerine, 105 dosyanın ise idari işlem yapılması için ilgili makamlara gönderileceğini söyledi.

Reklam

Hükümete ve ekonomi, sanayi ve inşaat ile ticaretten sorumlu bakanlıklara; yararlanıcı kayıtlarını güncelleme, destek alan işletmelere anlamlı yükümlülükler getirme ve desteğin kaydedilmesi için birleşik bir dijital platform oluşturma talimatı verildi.

Önerilen platform, başvurudan sonuçların değerlendirilmesine kadar tüm süreci kapsayacak. Smailov, işletmelerin yükümlülüklerinin takibinin çoğu zaman hâlâ elle yapıldığını ve bunun manipülasyona imkân tanıdığını söyledi. Eksiksiz bir kayıt, yetkililerin her tahsisi ilgili yararlanıcı, vaat edilen sonuç ve sonraki performansıyla ilişkilendirmesini sağlayacak.

Oda, tavsiye ve talimatların uygulanmasını özel takibe aldı. Acil görevler somut: Geri alınması istenen tutarın tahsilini takip etmek, yönlendirilen dosyalar hakkında işlem yapmak, eksik kayıtları düzeltmek ve desteklenen işletmeler için asgari taahhütleri ölçülebilir koşullarla değiştirmek.

Öne Çıkanlar

  • Yüksek Denetim Odası’na göre Kazakistan, 2019-2024 yılları arasında işletmelere yaklaşık 4,5 trilyon tenge destek sağladı.
  • 824 milyar tengelik incelemede mali ihlaller ile verimsiz planlama veya harcamalar kapsamında yaklaşık 67 milyar tenge tespit edildi.
  • Smailov, Aralık 2025’te parlamentoya daha yüksek toplamlar sundu; bunlar arasında verimsiz planlama ve harcamalar için 133 milyar tenge de vardı.
  • Kullanılmayan altyapı, tutturulamayan istihdam hedefleri ve ihracat yapmayan işletmelere hizmet veren ihracat programları bulgular arasında yer aldı.
  • Devletin harcama kayıtları ciddi farklılıklar gösterdi ve birleşik kayıt sisteminde bazı destek tedbirleri yer almadı.
  • Yetkililere yararlanıcı kayıtlarını iyileştirme, işletmelere ölçülebilir yükümlülükler getirme, belirtilen sübvansiyonları geri alma ve birleşik dijital takip sistemi oluşturma talimatı verildi.
Bu haberi paylaş

Bunlar da ilginizi çekebilir