Yaşam maliyetleri gelirleri aşarken Bangladeş'teki hanelerin neredeyse yarısı borçlanıyor

11 dakikalık okuma
Nearly Half of Bangladesh Households Borrow as Living Costs Outrun Income

1.798 Tk'lik fark hane bütçelerini zorluyor

Bangladeş İstatistik Bürosu'na (BBS) göre, ülkedeki hanelerin neredeyse yarısı artan yaşam giderlerini karşılamak için borçlanıyor. Ortalama aylık harcamalar geliri aşarken aileler gıda alışverişini kısıyor, doktor ziyaretlerini erteliyor ve birikimlerini tüketiyor.

İçindekiler
  1. 1.798 Tk'lik fark hane bütçelerini zorluyor
  2. Göç kredisi taksitlerini ödeyen temizlik işçisi gıdadan kısıyor
  3. Kredi taksitleri, kira geliri olan bir aileyi zorluyor
  4. Sağlık harcamaları birikim yapma olanağını tüketiyor
  5. Sağlık ödemeleri 10,8 milyon kişiyi yoksulluğa itti
  6. Kırsal kesimdeki ve yoksul aileler sağlık harcamalarının yükünü daha fazla taşıyor
  7. Kredi, maaş gününe kadar açığı kapatıyor
  8. Fiyatlar ücretlerden daha hızlı artmayı sürdürüyor
  9. Bütçe yapmak neden sınırlı kalıyor?
  10. Önemli Noktalar

BBS'nin Yaşam Standardı Araştırması'na göre ortalama aylık hane geliri 33.513 Tk, harcaması ise 35.311 Tk. Aradaki 1.798 Tk'lik fark, ortalama gelirin yaklaşık yüzde 5,4'üne denk geliyor. Hanelerin yaklaşık yüzde 47,42'si yaşam giderlerini karşılamak için borçlandığını bildirdi.

En yüksek borç riski kırsal ailelerde: Bu hanelerin yüzde 51,91'i borçlu. Bu oran kentsel bölgelerde yüzde 40,19, büyükşehir belediyelerinde ise yüzde 32,11. Kırsaldaki oran kentsel bölgelerden 11,72 puan daha yüksek; bu da baskının Dakka'nın pahalı mahallelerinin çok ötesine yayıldığını gösteriyor.

Bu rakamların ardında mali güvencesizliğe sürükleyen farklı nedenler var. Ayda 16.000 Tk kazanan bir temizlik işçisi, göç kredisi taksitlerini öderken market alışverişini aksatıyor. Emekli geliri ve kira kazancıyla geçinen bir aile, eski borçlarını yeni kredilerle kapatıyor. Ayda 100.000 Tk'den fazla kazanan bir adam ise sağlık faturaları yüzünden birikimlerinden harcıyor.

BBS'nin Eylül 2026 verileri, geçim sıkıntısının nedenini açıklamaya yardımcı oluyor. Tüketici fiyatları bir önceki yıla kıyasla yüzde 8,34 artarken ulusal ücret artış oranı yüzde 7,9 oldu. Kazançları bu seyri izleyen çalışanların ücretleri, zam alsalar bile daha az şey satın alabiliyor.

Sağlık harcamaları da riski artırıyor. 2022 yılı hane verilerini kullanan bir hükümet araştırması, doğrudan sağlık ödemelerinin 10,8 milyon kişiyi yoksulluk sınırının altına ittiğini ortaya koydu. Bu sonuç, hastalığın kısıtlı bir bütçeyi kalıcı bir mali kayba dönüştürebileceğini gösteriyor.

Reklam

Göç kredisi taksitlerini ödeyen temizlik işçisi gıdadan kısıyor

38 yaşındaki Nurjahan Mina, belediyede temizlik işçisi ve ev işlerinde çalışan biri. Aylık 16.000 Tk geliri, ailesinin ihtiyaçlarını karşılamanın yanı sıra damadının yurt dışına göç etmesine yardımcı olmak için Dakka'da bir ev sahibinden aldığı 100.000 Tk kredinin taksitlerini de karşılamak zorunda.

Mina, geri ödeme için ayda 5.000 Tk ayırdığını söylüyor. Bu tutar tek başına kazancının yüzde 31,25'ini götürüyor. Faizi bin Tk başına 100 Tk olarak tarif ediyor, ancak bu ücretin hangi dönem için geçerli olduğu belirtilmediğinden yıllık faiz oranı hesaplanamıyor.

Mina, gıdaya ayırabildiği parayı nasıl idare ettiğini anlattı:

"Bir gün market alışverişi yapıyorum, ertesi gün yapmıyorum. Alışveriş yapmadığım günlerde önceki günden kalanları ya da çalıştığım evlerde bana verilen yemekleri yiyorum," dedi.

Yemek pişirme masrafları keskin biçimde arttı. Mina'ya göre daha önce 1.550 Tk olan LPG tüpü şimdi yaklaşık 2.400 Tk'ye mal oluyor; bu da yaklaşık yüzde 55'lik bir artış. Odasının elektrik faturası ayda yaklaşık 1.000 Tk tutuyor.

Mina, ev işlerinden elde ettiği kazancın değişmediğini söylüyor. Birikimi yok; tedavi olmaktan kaçınmaya çalışıyor ve bir acil durumda tedavi kaçınılmaz hale gelirse akraba ya da tanıdıklarından borç alıyor. Oğlu para kazanıyor, ancak Mina'nın söylediğine göre kira ya da gıda masraflarına katkıda bulunmuyor.

Mevcut borcu kapatmak için bir sivil toplum kuruluşundan kredi alma seçeneği değerlendiriliyor. Mina için bu, gelecekteki gelirini taksitlere bağlamaya devam ederken yalnızca alacaklının değişmesi anlamına gelecek.

Kredi taksitleri, kira geliri olan bir aileyi zorluyor

56 yaşındaki Masuma Begum, beş kişilik ailesiyle birlikte Dakka'nın Baridhara semtinde yaşıyor. Hane, eşinin emekli gelirine ve memleketindeki konut ile ticari mülklerden elde edilen kira kazancına dayanıyor.

Yüklü bir banka kredisi bu geliri zorluyor. Begum, ailenin mevcut krediyi ödemek için borçlarını yenilemek ya da yeni bir kredi almak zorunda kaldığını, önemli miktarda acil durum birikiminin ise artık kalmadığını söylüyor.

Begum, aylık banka taksidini ödemenin yarattığı sıkıntıyı şöyle anlattı:

"Hane gelirimiz artmadı ama giderlerimiz arttı. Yüklü banka kredimizin aylık EMI taksitini ödemekte zorlanıyoruz," dedi.

EMI, kredinin planlanmış aylık taksididir. Begum'un ailesi bu ödemeye ek olarak, 4.200 Tk'den 5.000 Tk'ye çıkarak yaklaşık yüzde 19 artan daire aidatını ve yükselen elektrik faturalarını da karşılamak zorunda.

Evlerinde Titas doğalgaz bağlantısı var ancak gaz gelmiyor; bu nedenle aile LPG tüpü ve elektrikli ocak kullanmak zorunda. Begum'a göre daha önce 1.700 Tk olan tüpün fiyatı şimdi 2.400-2.500 Tk arasında. Gıda çok pahalı hale geldiğinde aile bazı ürünleri almaktan vazgeçiyor. Doktor ziyaretlerini de mümkün olduğunca azaltıyorlar.

Reklam

Sağlık harcamaları birikim yapma olanağını tüketiyor

Kimliğini korumak için Md Bashir adı kullanılan kişi, Dakka'da ayda 100.000 Tk'den fazla kazanıyor. 45 yaşında olan Bashir, ilaç ve tedavi masrafları düzenli harcama gerektiren 78 yaşındaki annesinin de bulunduğu üç kişilik bir haneyi geçindiriyor.

Bashir ve eşi ayrıca kısırlık tedavisi görüyor. Çiftin sağlık harcamaları birlikte ayda 40.000-45.000 Tk'ye ulaşıyor. En pahalı merkezler yerine orta fiyatlı hastaneleri tercih ediyorlar, ancak sağlık giderleri yine de birikim için çok az yer bırakıyor.

Bashir, tedaviyi neden gerekli gördüğünü şöyle açıkladı:

"Bazıları kısırlık tedavisini lüks olarak görebilir. Ancak bizim durumumuzda bu bir lüks değil, ihtiyaç," dedi.

Daha ucuz otomatik çekçekleri tercih etmek için CNG'li araçlardan vazgeçtiğini ve otobüse binmeyi düşündüğünü söylüyor. Büyük harcamaları karşılamak için birikimlerinden para çekmiş. Gelirinin enflasyona yetişemediğini ve gerilediğini belirtiyor.

Bashir, yüksek bir sağlık giderine karşı kendini koruyacak imkânının az olmasının yarattığı kaygıyı şöyle anlattı:

Açıkçası, iflas etmem için tek bir hastane faturası yeter," dedi. "Allah korusun, aileden birinin başına yüklü bir sağlık faturası çıkarsa başım derde girer. Bu kaygı geceleri uyutmuyor.

Mina, Begum ve Bashir farklı gelir kısıtlarıyla karşı karşıya, ancak sağlık hizmetleri üçü için de baskı noktası. Mina acil durumlarda borç alıyor, Begum doktor görüşmelerini sınırlıyor, Bashir ise bir sonraki faturadan endişe ederken yüksek sağlık masrafları ödüyor.

Sağlık ödemeleri 10,8 milyon kişiyi yoksulluğa itti

Sağlık Ekonomisi Birimi'nin Bangladeş'te Cepten Sağlık Harcamalarına Bağlı Mali Risk ve Sağlık Hizmetlerinden Yararlanma başlıklı araştırması, bu kırılganlığın ülke genelindeki boyutunu ortaya koyuyor. Dünya Sağlık Örgütü ve İsveç Büyükelçiliği'nin desteğiyle yürütülen çalışma, 2005, 2010, 2016 ve 2022 Hanehalkı Gelir ve Harcama Araştırması verilerini inceledi.

Hanelerin sağlık hizmetleri için doğrudan yaptığı ödemeler, 2022'de 10,8 milyon kişiyi, yani nüfusun yüzde 6,4'ünü yoksulluk sınırının altına itti. 2005'te bu rakamlar sırasıyla 5,6 milyon ve yüzde 3,9'du. Aynı dönemde ulusal yoksulluk oranı yüzde 40'tan yüzde 18,7'ye geriledi.

Bu ödemeler, ailelerin kendi cebinden karşıladığı ilaç, tanı testi, muayene ve tedavi giderlerini kapsıyor. Enflasyona göre düzeltilmiş ortalama aylık hane sağlık ödemeleri 2005'te 1.241 Tk iken 2022'de 3.238 Tk'ye yükseldi; bu, önceki tutarın yaklaşık 2,6 katı. Bu tür harcama yaptığını bildiren hanelerin oranı ise yüzde 52,5'ten yüzde 92,7'ye çıktı.

Araştırma, sağlık ödemelerinin temel ihtiyaçlar karşılandıktan sonra elde kalan paranın yüzde 40'ını aşması durumunda yaşanan mali sıkıntıyı ölçüyor. Bu ölçüte göre 2022'de nüfusun yüzde 41,7'si mali sıkıntı yaşadı. Bu oran 2005'te yüzde 28,2'ydi ve 2022 için açıklanan yüzde 26'lık küresel tahminin üzerindeydi.

Reklam

Kırsal kesimdeki ve yoksul aileler sağlık harcamalarının yükünü daha fazla taşıyor

Tüketim dağılımının en yoksul beşte birlik kesimindeki insanlar özellikle ağır bir baskıyla karşılaştı. 2022'de bu kesimin yüzde 90,8'i sağlık ödemeleri nedeniyle mali sıkıntı yaşarken en zengin beşte birlik kesimde bu oran yüzde 13,6 oldu. Gruplar yalnızca maaşa göre değil, insanların kullandığı mal ve hizmetleri kapsayan tüketim düzeyine göre sıralanıyor.

Kırsal bölgelerde mali sıkıntı oranı yüzde 47,9'a ulaşırken kentsel bölgelerde yüzde 28,2'de kaldı. Barishal, 2005'te yüzde 22,5 ile bölgeler arasındaki en düşük orandan 2022'de yüzde 59,1 ile en yüksek orana çıktı.

Sağlık Ekonomisi Birimi'nin Evrensel Sağlık Kapsamı ve Ulusal Sağlık Hesapları konusundaki odak noktası Subrata Paul, en ağır yükü kimin taşıdığını şöyle anlattı:

"En çok mağdur olanlar en yoksul hanelerdi," dedi.

Sağlık hizmetlerine başvuru biçimleri de değişti. Ayakta tedavi hizmetlerinde eczanelerin payı 2016'da yüzde 32,5 iken 2022'de yüzde 55,4'e çıktı. Yatarak tedavide kamu kurumları başlıca hizmet sağlayıcı olmayı sürdürdü, ancak payları yüzde 61,3'ten yüzde 56'ya geriledi. Özel sektörün payı ise yüzde 36,9'dan yüzde 42,5'e yükseldi.

Araştırmada, toplam hane tüketiminin yüzde 10'unu aşan doğrudan sağlık ödemeleri olarak tanımlanan yıkıcı sağlık harcamaları da incelendi. Bu harcamaların görülme oranı 2005'te yüzde 12,5 iken 2022'de yüzde 32,1'e çıktı. Bu ölçüm toplam tüketim bütçesini temel alıyor; mali sıkıntı ölçütü ise temel ihtiyaçlardan sonra kalan paraya odaklanıyor.

Sağlık Ekonomisi Birimi; kamu finansmanının artırılmasını, sağlık hizmetlerinden sağlanan faydaların daha adil dağıtılmasını, ücretsiz temel ilaç ve tanı hizmetlerinin güvenilir biçimde sunulmasını ve kronik hastalıklar için karşılanabilir sürekli bakım sağlanmasını önerdi. Bu önlemler, biri hastalandığında aileleri her defasında yeni bir kredi aramak zorunda bırakmak yerine, tekrar tekrar karşılarına çıkan masrafları hedefliyor.

Kredi, maaş gününe kadar açığı kapatıyor

Özel bir şirkette çalışan Anas Ahmed ayda 54.000 Tk kazanıyor. Kira 20.000 Tk, faturalar 5.000 Tk tutuyor. Altı ay önce satın aldığı iPhone'un taksitleri ise 5.500 Tk.

Motosiklet yakıtı ve işe gidip gelme masrafları 7.000-8.000 Tk, market alışverişi ise 5.000-7.000 Tk tutuyor. Sıralanan bu giderlerin toplamı 42.500-45.500 Tk. Böylece diğer aile ihtiyaçları, birikim ve beklenmedik masraflar için 8.500-11.500 Tk kalıyor.

Ahmed ayda 5.000 Tk biriktirmeye çalışsa da bu parayı sık sık günlük ihtiyaçlar için harcıyor. Bazen parası ayın 25'inden önce tükeniyor. Bu durumda mobil finansal hizmetler üzerinden 5.000-10.000 Tk borç alıyor; borcu faiziyle birlikte üç ayda geri ödüyor. Kredileri sonraki maaşıyla kapatması, bir sonraki ayın giderleri için elinde kalan parayı azaltıyor.

29 yaşındaki üniversite öğretim görevlisi Sumia Zahid, alışveriş ve seyahat masraflarını kredi kartıyla karşılıyor ve borcunu her ay ödüyor. Enflasyona ayak uyduracak kadar gelir artışı olmadığını, bu yüzden birikim yapma imkânının kısıtlı kaldığını söylüyor.

Zahid, banka kredilerinin de bir borçlanma biçimi olduğunu şöyle anlattı:

"Arkadaşlardan, ailemden ya da akrabalarımdan borç almasam da bankadan borç alıyor ve her ay kredi kartımla geri ödüyorum. Bu da borç," dedi.

Ulaşım masrafları öğrencileri de zorluyor. Özel üniversite öğrencisi Abdullah Al Mahmud, motosiklet yakıtına günde en az 200 Tk harcıyor. Metroda gidiş-dönüş yolculuğu ise 240 Tk tutuyor. Aileler zaten eğitim ve yaşam giderlerini kısıtlı gelirleriyle karşılamaya çalışırken günlük harcamalardaki küçük farklar bile önem taşıyor.

Reklam

Fiyatlar ücretlerden daha hızlı artmayı sürdürüyor

BBS, Eylül 2026'da yıllık enflasyonun yüzde 8,34'e ulaştığını, bu oranın ağustosta yüzde 8,26 olduğunu kaydetti. Gıda enflasyonu yüzde 7,02'den yüzde 7,22'ye yükselirken gıda dışı ürünlerdeki enflasyon hafifçe gerileyerek yüzde 9,32'den yüzde 9,3'e indi.

Eylül ayında ulusal ücret artış oranı yüzde 7,9 oldu; bu, yıllık enflasyonun 0,44 puan altında. Gerçek hane deneyimleri ücret artışlarına ve harcama alışkanlıklarına göre değişse de ulusal veriler ücretlerin fiyat artışlarına yetişmekte zorlandığını gösteriyor.

Eylül ayına kadar olan 12 aylık dönemde ortalama enflasyon yüzde 8,65 oldu; önceki 12 aylık dönemde bu oran yüzde 9,45'ti. Fiyatlar artmayı sürdürdü, yalnızca ortalama artış hızı yavaşladı. Bu nedenle enflasyon gerilese de aileler mal ve hizmetlere daha fazla ödeme yapmaya devam etti.

Hane bütçeleri ve sağlık harcamaları üzerindeki baskıya ilişkin başlıca tarihler şöyle:

  • 2005: Doğrudan sağlık ödemeleri 5,6 milyon kişiyi yoksulluk sınırının altına itti; nüfusun yüzde 28,2'si sağlık harcamaları nedeniyle mali sıkıntı yaşadı.
  • 2016-2022: Ayakta tedavide eczanelerin payı artarken yatarak tedavide kamunun payı geriledi.
  • 2022: Sağlık harcamaları 10,8 milyon kişiyi yoksulluğa itti; sağlık kaynaklı mali sıkıntı oranı yüzde 41,7'ye ulaştı.
  • Eylül 2026: Tüketici enflasyonu yüzde 8,34'e ulaşırken ücret artışı yüzde 7,9'da kaldı.
  • Ekim 2026: IMF'nin Asya ve Pasifik ekonomik değerlendirmesine göre Bangladeş'te yüksek eğitimli gençler arasındaki işsizlik yaklaşık yüzde 29 oldu.

Bütçe yapmak neden sınırlı kalıyor?

Büyükşehirlerdeki haneler ayda ortalama 46.778 Tk harcıyor. Gıda dışındaki temel ihtiyaçlar bütçenin yaklaşık yüzde 56,7'sini oluşturuyor. Bu nedenle yalnızca market alışverişinden kısarak kira, ulaşım, sağlık ve eğitim harcamalarında ayarlama yapmak için pek az alan kalıyor.

Dakka Üniversitesi ekonomi yardımcı doçenti ve Güney Asya Ekonomik Modelleme Ağı onursal araştırma direktörü Mahtab Uddin, enflasyon baskısını yeterince kısıtlayıcı ya da zamanında olmayan para politikalarına, zor durumdaki bankalara sürdürülen likidite desteğine ve genişletici maliye politikasına bağlıyor. Para politikası, borçlanma koşullarını ve dolaşımdaki para miktarını etkiliyor; maliye politikası ise kamu harcamaları ve gelirleriyle ilgili.

Uddin ayrıca vergi tahsilatının zayıflığına, yüksek kalkınma harcamalarına ve çalışanların pazarlık gücünün sınırlı olmasına dikkat çekiyor. Çok sayıda insanın az sayıdaki iş için rekabet ettiği koşullarda çalışanların, yaşam maliyetlerine uygun ücret pazarlığı yapma imkânı azalıyor. IMF'nin Ekim 2026 değerlendirmesi, yapay zekânın Bangladeş'teki toplam iş gücü talebinin yüzde 2'sine denk bir baskı yaratabileceği uyarısında da bulundu.

Adı geçen diğer uzmanlar tedarik zincirindeki maliyetlere işaret ediyor. Eski Ulusal Gelir Kurulu Başkanı Badiur Rahman, piyasa kartellerine ve haraç uygulamalarına dikkat çekiyor. Jahangirnagar Üniversitesi öğretim üyesi Anu Muhammad, temel ihtiyaç maddelerinin fiyatlarındaki artışı son dönemdeki gaz ve elektrik zamlarıyla ilişkilendiriyor. Eski geçici hükümet danışmanı Hossain Zillur Rahman, fiyatlar kontrol altına alınmazsa yaşanacak ağır geçim sıkıntısına karşı uyarıyor.

Dakka'da gazetecilik yapan Mumitul Mimma, ulaşım ücretlerinden çay alışverişine kadar her şeyi kaydetmenin paranın nereye gittiğini görmeye ve planlamayı kolaylaştırmaya yardımcı olduğunu fark etti. Ancak geliri gıda, kira, ilaç ve borç taksitlerine zaten ayrılmış haneler için harcamaları kaydetmek, gelirdeki temel açığı kapatmıyor.

Ailelerin deneyimleri, rahatlamanın hangi alanlarda sağlanması gerektiğini gösteriyor: karşılanabilir temel ihtiyaçlar, güvenilir gelir ve birikimleri tüketmeyen sağlık hizmetleri. Mina yeni borç almadan gıda satın alabilmek; Begum taksitlerden sonra elinde gelir kalması; Bashir ise yüksek bir tedavi faturasına karşı korunmak istiyor.

Reklam

Önemli Noktalar

  • BBS'ye göre hanelerin yüzde 47,42'si artan yaşam giderlerini karşılamak için borçlandı.
  • Aylık ortalama 35.311 Tk harcama, 33.513 Tk olan ortalama geliri 1.798 Tk aşıyor.
  • Kırsal hanelerde borçluluk oranı yüzde 51,91; kentsel bölgelerde ise yüzde 40,19.
  • Eylül 2026'da enflasyon yüzde 8,34 ile ulusal ücret artışı olan yüzde 7,9'u aştı.
  • Bir hükümet araştırmasına göre doğrudan sağlık ödemeleri 2022'de 10,8 milyon kişiyi yoksulluk sınırının altına itti.
  • Aileler gıda alışverişini kıstıklarını, doktor ziyaretlerini sınırladıklarını, birikimlerini harcadıklarını ve mevcut borçlarını yeni kredilerle kapattıklarını anlatıyor.
Bu haberi paylaş

Bunlar da ilginizi çekebilir