Timor-Leste'nin 2,57 Milyar Dolarlık Bütçe Teklifi, Petrol Tasarrufları ve Borç Konusunda Uyarılara Yol Açtı

11 dakikalık okuma
Timor-Leste's $2.57 Billion Budget Proposal Draws Warning Over Oil Savings and Debt

Daha büyük bütçe, kalıcı getiriler sınavıyla karşı karşıya

Timor-Leste'nin 2027 yılı için önerdiği devlet bütçesi toplam 2,5685 milyar ABD doları. La'o Hamutuk, petrol tasarruflarına süregelen bağımlılığın, 1,6 milyar dolara kadar borçlanma yetkisi önerisinin ve petrol ve gaz projelerine yönelik büyük taahhütlerin kamu maliyesini yıllarca zorlayabileceği uyarısında bulunuyor.

İçindekiler
  1. Daha büyük bütçe, kalıcı getiriler sınavıyla karşı karşıya
  2. Haziran ile ekim arasında ne değişti?
  3. Devlet hâlâ petrol tasarruflarına dayanıyor
  4. Borçlanma planları yeni bir yükümlülük getiriyor
  5. Gaz projelerine büyük kaynak ayrılıyor
  6. Altyapı için para kadar uygulama kapasitesi de gerekli
  7. Çiftçiler ve yerel işletmeler iki ayrı açıkla karşı karşıya
  8. Büyüme ve vergiler hanehalklarına yansımalı
  9. Nihai oylama öncesinde kamu denetimi
  10. Öne Çıkanlar

Kuruluş koordinatörü Jonatan Gonçalves'in 27 Ekim 2026'da düzenlendiği belirtilen bir basın toplantısında dile getirdiği uyarı, hükümetin bütçeyi 1 Ekim'de Parlamento'ya resmen sunmasının ardından geldi. Milletvekillerinin şimdi, ülkenin başlıca mali rezervini korurken harcamaların istihdamı, gıda üretimini ve temel hizmetleri nasıl destekleyeceğini incelemesi gerekiyor.

Maliye Bakanlığı haziran ayında 2,1 milyar dolarlık bir harcama tavanı önermişti. Ekimde sunulan bütçe, bu önceki tavandan 468,5 milyon dolar, yani yaklaşık yüzde 22,3 daha yüksek. Bu artış, hükümetin mali disipline bağlılık açıklamasını çok daha büyük bir harcama teklifiyle karşı karşıya getiriyor.

La'o Hamutuk ayrıca iki bütçe belgesinde Petrol Fonu'ndan yapılacak çekimlere ilişkin birbiriyle çelişen tahminlere dikkat çekiyor. Kuruluş, hükümetten bu rakamları uzlaştırmasını, kamu denetimine yetecek kadar erken eksiksiz bilgi yayımlamasını ve Parlamento onayından önce büyük yatırımlardan beklenen getirileri açıklamasını istiyor.

Hükümet, teklifin ekonomik çeşitliliği, kamu hizmetlerini ve kurumsal reformu desteklediğini söylüyor. Ekim ayında açıklanan bütçede eğitim, sağlık, sosyal koruma ve beceri geliştirme dâhil olmak üzere beşerî sermaye ve kamu hizmetlerine 756,6 milyon dolar ayrılıyor. Bütçe tartışmasının temel meselesi, bu taahhütlerin, altyapı projelerinin ve petrol yatırımlarının ülkenin sürdürebileceği kaynaklarla nasıl bağdaştırılacağı.

Haziran ile ekim arasında ne değişti?

Maliye Bakanlığının Haziran 2026'da yayımladığı Bütçe Stratejisi Beyanı, düzeltilmiş 2026 bütçesi olan 2,3458 milyar doların yüzde 10,5 altında, 2,1 milyar dolarlık konsolide bir tavan öneriyordu. Düzeltilmiş bütçe, yürürlükteki yıllık bütçenin yıl içinde revize edilmiş hâlidir.

Haziran planı, 1,9435 milyar dolarlık temel bütçeden ve yeni politika öncelikleri için ayrılan 156,5 milyon dolardan oluşuyordu. Mal ve hizmet harcamalarının 396,9 milyon dolara, sermaye ve kalkınma harcamalarının ise 377,4 milyon dolara düşmesi öngörülüyordu.

Reklam

Hükümetin ekim ayında yaptığı bütçe sunumu duyurusunda ise Konsolide İdari Kamu Sektörü bütçesi toplam 2,5685 milyar dolar olarak veriliyor. Çerçevede yaklaşık 1,99 milyar dolarlık ileriye dönük tahminler, 197,3 milyon dolarlık temel bütçe düzeltmeleri ve hükümetin politika öncelikleri için 380,5 milyon dolar yer alıyor. İleriye dönük tahminler, mevcut politikaların sürdürülmesinin gelecekteki maliyetini öngörüyor.

Gonçalves, önerilen toplam harcamanın 2026 bütçesine kıyasla yüzde 12'ye kadar arttığını söylüyor. Bakanlığın haziran stratejisinde ise düzeltilmiş 2026 bütçesine kıyasla yüzde 10,5'lik bir düşüş öngörülmüştü. Bu karşılaştırmalarda bütçenin farklı aşamaları ve farklı referans noktaları kullanılıyor. Parlamento incelemesinde, hazirandaki harcama kısıntısı önerisinden ekimdeki daha büyük bütçe teklifine nasıl geçildiğinin açıklanması gerekecek.

Maaşlarda da değişiklik var. La'o Hamutuk, önerilen maaş ve ücret giderlerini 523 milyon dolar olarak hesaplıyor. Bu tutar 2026'daki yaklaşık 487 milyon dolara kıyasla kabaca yüzde 7,4 artış anlamına geliyor. Haziran stratejisinde 2027 için 482,1 milyon dolarlık temel bütçe öngörülürken düzeltilmiş 2026 bütçesinde bu tutar 486,3 milyon dolardı.

Devlet hâlâ petrol tasarruflarına dayanıyor

Maliye Bakanlığına göre Petrol Fonu'ndan sağlanan finansman, onaylanan 2026 bütçesinin yaklaşık yüzde 72'sini oluşturuyordu. La'o Hamutuk'un temmuz ayı bütçe açıklamasında, ülkenin faal tek petrol sahası olan Bayu-Undan'da üretimin sona ermesinin ardından petrol gelirlerinin haziran 2025'te kesildiği belirtiliyor.

Fon, birikmiş petrol varlıklarını yatırımlarda tutuyor. Fonun kullanılması, üretim sona erdikten sonra da hükümetin harcama yapmasını sağlıyor. Ancak sürdürülebilir gelir düzeyini aşan tekrarlanan çekimler, gelecekteki bütçeleri destekleyecek tasarrufları azaltıyor.

Haziran stratejisi, 2027'de yurt içi gelirlerin 290 milyon dolar olacağını öngörüyor. Bu tutar, stratejideki 2,1 milyar dolarlık tavanın yalnızca yaklaşık yüzde 13,8'ini karşılayabilir. Strateji ayrıca, petrol varlıklarının zaman içinde korunması koşuluyla yıllık harcamaları destekleyebilecek tutar için ölçüt olan Tahmini Sürdürülebilir Gelir'in (ESI) 533,7 milyon dolar olacağını öngörüyor.

Bakanlık, bu daha düşük tavan altında bile ESI'yi aşan 1,1551 milyar dolarlık çekim öngörmüştü. Tahmin edilen mali açık, petrol dışı ekonomik üretimin yüzde 59,9'una karşılık geliyordu. Bu oran, harcamalar ile yurt içinde elde edilen gelir arasındaki farkı ortaya koyuyor.

Bakanlığın stratejisi, mevcut politika varsayımları altında Fon'un 2038'e kadar tükenebileceğini öngörüyor. Ekim ayındaki Petrol Fonu stratejisi incelemesinde anılan, kamu borcuna ilişkin değişiklik önerisine eşlik eden açıklayıcı notta 2037 tahmini kullanılmıştı. La'o Hamutuk'un temmuz açıklamasında ise Fon'un on yıl içinde boşalabileceği uyarısı yer alıyordu. Rezervin ne kadar dayanacağını gelecekteki harcamalar, yatırım getirileri ve yurt içi gelirler belirleyecek.

Reklam

Borçlanma planları yeni bir yükümlülük getiriyor

La'o Hamutuk'a göre, önerilen 2027 bütçe yasasının 5. maddesi altyapı, petrol ve gaz faaliyetleri ile diğer kalkınma amaçları için 1,6 milyar dolara kadar kamu borçlanmasına izin verecek. Gonçalves, yatırımların belirgin ekonomik getiriler sağlayamaması hâlinde uzun yıllara yayılan büyük kredilerin geri ödemelerinin gelecek nesillere kalabileceği uyarısında bulunuyor.

Haziran stratejisinde 2027 için 850 milyon dolarlık borçlanma tavanının korunması ele alınmış ve aynı yıl 45 milyon dolarlık kredi finansmanı öngörülmüştü. Borçlanma tavanı, taahhütler için izin verilen üst sınırı belirler; yıllık kredi finansmanı ise bütçe yılı içinde alınması beklenen parayı ifade eder. Parlamento'nun hem önerilen yetkinin büyüklüğünü hem de gelecekteki ödeme takvimini incelemesi gerekiyor.

Bakanlık, dikkatle yönetilen borçlanmanın harcamaları zamana yayabileceğini ve Petrol Fonu'ndan yapılan çekimler üzerindeki kısa vadeli baskıyı azaltabileceğini savunuyor. Mevcut imtiyazlı borcun yaklaşık 800 milyon dolar olduğunu belirtiyor. İmtiyazlı krediler genellikle olağan ticari borçlanmaya göre daha elverişli koşullar sunuyor, ancak bunların da geri ödenmesi gerekiyor.

La'o Hamutuk, milletvekillerinin geri ödeme kapasitesini, finansman maliyetlerini, riskleri ve beklenen ekonomik ve sosyal faydaları değerlendirmesini istiyor. Kuruluşun önerisi, borçlanma kararlarını doğrudan proje kalitesine bağlıyor: Bir yatırımın, mali yükümlülüğü haklı çıkaracak ölçüde gelir yaratmaya, hizmetleri iyileştirmeye veya gelecekteki maliyetleri düşürmeye katkı sunması gerekiyor.

Gaz projelerine büyük kaynak ayrılıyor

La'o Hamutuk'a göre, Petrol ve Maden Kaynakları Bakanlığı için önerilen ödenekler arasında Greater Sunrise müzakereleri ve kalkınma çalışmaları için 193,5 milyon dolar ile Natarbora'ya uzanacak bir boru hattının teknik incelemesi için 38,35 milyon dolar bulunuyor. Önerilen bu iki ödeneğin toplamı 231,85 milyon dolara ulaşıyor.

Kuruluş, Bayu-Undan araştırmaları, Tasi Mane ve diğer petrol faaliyetleri için önerilen harcamalara da dikkat çekiyor. Büyük kamu taahhütlerinden önce bağımsız değerlendirmeler yapılmasını; fizibilite çalışmalarının, toplam maliyetlerin, finansman kaynaklarının, yatırımcıların, beklenen getirilerin ve sosyal ve çevresel risklerin yayımlanmasını istiyor.

La'o Hamutuk, mavi ekonomi olarak tanımlanan 492 milyon dolarlık yatırım grubu içindeki dağılımın dengesiz olduğunu savunuyor. Kuruluşa göre bu tutarın yaklaşık yüzde 55'i petrol ve gaza ayrılırken belirli mavi ekonomi programına yalnızca yüzde 3 ayrılıyor. Kuruluş, petrol faaliyetlerinin benimsediği mavi ekonomi tanımının dışında kaldığını belirtiyor.

Kuruluşun yuvarlanmış yüzdeleri kullanıldığında bu oranlar, petrol ve gaz için yaklaşık 270,6 milyon dolara, belirli programa ise 14,8 milyon dolara karşılık geliyor. Bu dağılım önemli, çünkü balıkçılık ve deniz kaynaklarına dayalı diğer faaliyetler, çeşitlenmenin yolu olarak sunulan bu politika alanı içinde finansman için rekabet ediyor.

Haziran stratejisinde petrol programları arasındaki harcama gerçekleşme oranlarının da büyük farklılık gösterdiği kaydediliyor. 16 Haziran 2026 itibarıyla Greater Sunrise'ın geliştirilmesi için revize edilmiş 231,4 milyon dolarlık ödeneğin 173,5 milyon doları harcanmıştı; bu, yüzde 75'lik bir gerçekleşme oranına denk geliyor. Tasi Mane'de ise 63,7 milyon dolarlık ödeneğe karşılık 1,2 milyon dolar harcanmış, gerçekleşme oranı yüzde 2'de kalmıştı.

Reklam

Altyapı için para kadar uygulama kapasitesi de gerekli

La'o Hamutuk'a göre, Altyapı Fonu için 2027'de 327 milyon dolar ayrılması öneriliyor; 2028 içinse 1,807 milyar dolarlık harcama öngörülüyor. Bu, 1,48 milyar dolarlık artış anlamına geliyor; 2028 için öngörülen tutar, 2027 için önerilen ödeneğin beş katından fazla.

Maliye Bakanlığının kendi bütçe gerçekleşme verileri, ödeneklerin tamamlanmış işlere dönüştürülmesindeki zorluğu gösteriyor. Sermaye ve kalkınma harcamalarının 2021-2025 dönemindeki ortalama gerçekleşme oranı yüzde 56 oldu. Başka bir deyişle, bu kategoride ayrılan paranın ortalama olarak yarıdan biraz fazlası harcandı.

Strateji; proje hazırlığı, ihale, uygulama planlaması ve sözleşme yönetimindeki eksikliklere dikkat çekiyor. Bu nedenle La'o Hamutuk, büyük ödeneklerin projeleri şeffaf biçimde planlayıp hayata geçirecek ve denetleyecek kurumsal kapasiteyle desteklenmesini istiyor.

Ekim ayında sunulan bütçede altyapı ve temel hizmetler için 414,6 milyon dolar, belediye ve bölgesel kalkınma için 171,6 milyon dolar, 1.643 projeyi kapsayan bölgesel sermaye yatırımları içinse yaklaşık 277,9 milyon dolar ayrılıyor. Bunlar farklı bütçe grupları; bölgesel projeler arasında Bayındırlık Bakanlığının yönettiği çalışmalar da bulunuyor.

Bütçe görüşmelerine katılan vatandaşlar altyapıya yüksek öncelik verdi: Yüzde 60,3'ü, en fazla ilgi gösterilmesi gereken kalkınma alanı olarak altyapıyı seçti. Altyapı başlığında yüzde 69,5 ile yollar ve köprüler ilk sırada yer alırken su temini ve sanitasyon onları izledi. La'o Hamutuk'un temmuz açıklamasında bakım ve kullanım değerine, kırsal yollar, yurt içi deniz ulaşımı, Dili dışındaki okullar ve klinikler dâhil olmak üzere dikkat çekiliyor.

Çiftçiler ve yerel işletmeler iki ayrı açıkla karşı karşıya

La'o Hamutuk'a göre tarıma önerilen bütçenin yalnızca yüzde 2,1'i ayrılıyor; kuruluş iklim değişikliğine yanıt için sağlanan finansmanın da sınırlı olduğunu belirtiyor. Yerel gıda üretimine, sulamaya, su yönetimine, tarımsal araştırmalara ve çiftçilere verilen desteğe daha fazla yatırım yapılmasını istiyor.

Bakanlığın haziran verileri, sorunun yalnızca ödeneklerle sınırlı olmadığını gösteriyor. 16 Haziran itibarıyla tarım, bahçecilik, kahve ve bitkisel üretim programı için revize edilmiş 27,4 milyon dolarlık ödeneğin 3,8 milyon doları harcanmıştı; gerçekleşme oranı yüzde 14'tü. Balıkçılıkta bu oran yüzde 18, hayvancılıkta yüzde 9, turizmde ise yüzde 20 oldu.

Üretken sektörlerde özel finansman da kıt. Bakanlık verilerine göre geri ödenmemiş tarım kredileri yalnızca 1,4 milyon dolar, imalat kredileri ise 6,4 milyon dolar. Bu rakamlar, kamu harcamalarının düşük gerçekleşme oranıyla birlikte değerlendirildiğinde yerel üretimi artırma çabalarının hem finansmana hem de kaynakları kullanıma geçirme kapasitesine ihtiyaç duyduğunu gösteriyor.

La'o Hamutuk, 2025'te mal ticaret açığının 900 milyon doları aştığını belirtiyor. Bakanlık ise Petrol Fonu'ndan yapılan çekimlerle finanse edilen cari açığı ayrı olarak 733,6 milyon dolar şeklinde kaydediyor. Cari denge; mal ve hizmetlerin yanı sıra gelir akışlarını da kapsıyor ve bu yönüyle yalnızca mal ticaretini ölçen dış ticaret dengesinden daha geniş bir gösterge niteliği taşıyor.

Reklam

Gıda ve diğer temel ihtiyaçların ithal edilmesi, hanehalklarını yurt dışındaki fiyat artışlarına açık hâle getiriyor. La'o Hamutuk, ülkeyi etkileyen dış kaynaklı aksaklıklara örnek olarak COVID-19 salgınını ve 2026'daki Orta Doğu çatışmasını gösteriyor. Kuruluşun önerdiği çözüm pratik: Yurt içi üretimi artırmak ve çiftçilerin ürünlerini pazara ulaştırmasına yardımcı olan sistemleri güçlendirmek.

Büyüme ve vergiler hanehalklarına yansımalı

Hükümet, petrol dışı sektörde 2027'de yüzde 4,6 büyüme ve yıllık ortalama enflasyonun yüzde 1,8 olmasını öngörüyor. La'o Hamutuk, 2026 için yüzde 4,3'lük büyüme tahminini de aktarıyor ancak bütçe performansının üretimin yanı sıra istihdam, özel sektör verimliliği, yoksulluk ve hanehalklarının satın alma gücü üzerinden değerlendirilmesini istiyor.

Gonçalves, 2025 yılı için işsizlik tahminlerinin yüzde 1,6 ile yüzde 1,8 arasında olduğunu, işgücüne katılım oranının ise yalnızca yüzde 30,5'te kaldığını belirtiyor. İşsizlik oranı, çalışmayan ancak iş arayan ve çalışmaya hazır kişileri ölçüyor. Katılım oranıysa çalışma çağındaki nüfusun çalışan ya da aktif olarak iş arayan kesimini gösteriyor. Bu nedenle düşük bir katılım oranı, sınırlı iş olanaklarıyla birlikte görülebilir.

Kuruluş, kayıt dışı çalışmanın yaygın olduğunu ve özellikle gençler için kayıtlı istihdamın sınırlı kaldığını söylüyor. Temmuz açıklamasında; tarım, balıkçılık, turizm, dijital teknoloji ve yerel işletmelerdeki işlerle bağlantılı eğitim ve teknik öğretim çağrısında bulunuyor.

Maliye Bakanlığı, gelir tabanını genişletmek için 2027'de katma değer vergisini (KDV) yürürlüğe koymayı planlıyor. KDV, işletmeler aracılığıyla tahsil edilen bir tüketim vergisidir. Stratejide, vergi uyumu ve idari kapasiteye bağlı olarak başlangıçta GSYH'nin yüzde 1'i ile yüzde 1,5'i arasında ek gelir sağlanacağı tahmin ediliyor.

La'o Hamutuk, yurt içi gelirlerin daha etkili toplanmasını destekliyor ancak uygulamaya geçmeden önce KDV ve seçici vergilerin kırılgan hanehalklarına etkilerinin değerlendirilmesini istiyor. Gelir reformu ile hanehalklarının refahının birlikte ele alınması için besleyici gıdaya ve temel ihtiyaçlara erişimi koruyacak önlemler alınmasını talep ediyor.

Nihai oylama öncesinde kamu denetimi

Gonçalves, hükümetin tüm belediyelerde istişareler yaptığını ve bir Bütçe Günü çalıştayı düzenlediğini kabul ediyor. Buna karşın, vatandaşların belgeleri inceleyebilmeleri ve katkılarının kararlara nasıl yansıdığını görebilmeleri için belgelerin tutarlı biçimde ve yeterince erken paylaşıldığı daha güçlü bir süreç çağrısında bulunuyor.

Haziran stratejisine göre istişarelere 1.214 vatandaş ve sosyal ortak kuruluşlardan 40 temsilci katıldı. Vatandaş katılımcıların yüzde 72,7'si erkek, yüzde 22,9'u kadın; yüzde 4,4'ü ise cinsiyetini belirtmedi. Engelli bireyler katılımcıların yüzde 4,5'ini oluşturdu.

La'o Hamutuk, Bütçe Raporu Kitabı'nın 60. tablosu ile Bilgilendirici Unsurlar Kitabı'nın I. Cildindeki 5. tabloda Petrol Fonu'ndan yapılacak çekim tahminlerinin birbiriyle uyuşmadığını belirtiyor. Parlamento ve kamuoyunun tasarrufların planlanan kullanımını değerlendirebilmesi için hükümetin bu rakamları açıklaması ve uzlaştırması gerekiyor.

Reklam

Kuruluş ayrıca sözleşmelerin yayımlanmasını, şeffaf ihaleleri, bağımsız denetimleri ve Parlamento, Sayıştay ile Yolsuzlukla Mücadele Komisyonunun etkili gözetimini talep ediyor. Tetum dilinde erişilebilir belgeler, daha fazla vatandaşın alınan kararları takip etmesine yardımcı olabilir.

Bütçe sürecinde şimdiye kadar birkaç önemli aşama kaydedildi:

  • Haziran 2025: La'o Hamutuk'a göre Bayu-Undan'da üretim sona erdi ve petrol gelirleri kesildi.
  • Haziran 2026: Maliye Bakanlığı, 2027 için 2,1 milyar dolarlık harcama tavanı öneren stratejisini yayımladı.
  • 9 Temmuz 2026: La'o Hamutuk, sonuçlara, yerel üretime ve kamu denetimine odaklanan bir bütçe çağrısı yaptı.
  • 1 Ekim 2026: Hükümet, 2,5685 milyar dolarlık teklifini Parlamento'ya sundu.
  • 27 Ekim 2026: Gonçalves, mali riskler, ödenekler ve şeffaflık konusundaki kaygılarını dile getirdi.

Teklif şimdi yürürlükteki yasal prosedürler kapsamında Parlamento'da inceleme ve tartışma aşamasında. Hükümetin bütçe sunumu duyurusunda nihai onay için bir tarih verilmedi. La'o Hamutuk'un yedi önerisi; şeffaflık, Petrol Fonu'nun sürdürülebilirliği, borçlanmanın denetlenmesi, projelerin bağımsız değerlendirilmesi, adil vergilendirme, gıda ve iklim güvenliği ile istihdamı çeşitlendirecek yatırımları kapsıyor.

Öne Çıkanlar

  • Hükümet, haziranda önerilen tavanı 468,5 milyon dolar aşan, 2,5685 milyar dolarlık bütçe teklifini Parlamento'ya sundu.
  • La'o Hamutuk, 1,6 milyar dolara kadar borçlanma yetkisinin ve büyük petrol yatırımlarının denetlenmesini istiyor.
  • Maliye Bakanlığı, mevcut politika varsayımları altında Petrol Fonu'nun 2038'e kadar tükenebileceğini öngörüyor.
  • La'o Hamutuk'a göre teklifte tarıma yüzde 2,1 pay ayrılıyor; üretken sektörlerde harcamaların gerçekleşme oranı da düşük.
  • Hükümet 2027'de KDV'yi uygulamaya koymayı planlıyor; La'o Hamutuk kırılgan hanehalklarının korunmasını talep ediyor.
  • Kuruluş tutarlı rakamların yayımlanması, proje çalışmalarının açıklanması ve kamuoyunun anlamlı katılımı çağrısı yaparken Parlamento teklifi değerlendirecek.
Bu haberi paylaş

Bunlar da ilginizi çekebilir