İki bebek, yapılmayan bir test
B olarak tanımlanan erkek bebek, spinal müsküler atrofi için gen replasman tedavisini 68 günlükken aldı. İkiz kız kardeşi C ise tedaviye 76 günlükken başladı. Her iki çocuk da Kyungpook Ulusal Üniversite Hastanesi’nde tedavi sonrasında iyileşme gösterdi. Ancak yaşadıkları, Güney Kore’deki bir açığı gözler önüne seriyor: Belirtiler ortaya çıkmadan önce en iyi sonucu veren bir ilaç mevcut, fakat hastalığa yönelik rutin yenidoğan taraması yapılmıyor.
İçindekiler
- İki bebek, yapılmayan bir test
- Birkaç hafta neden önemli?
- İkizlerin yaşadıkları
- Hedefe yönelik genetik test neyi araştırır?
- Güney Kore araştırmaları tarama ihtiyacını sayılarla ortaya koyuyor
- Diğer SMA türlerinde tanı yıllar alabiliyor
- Belçika, bölgesel taramanın nasıl yaygınlaşabileceğini gösteriyor
- Güney Kore’de bir politika önerisi zaten var
- Tedavi kapsamı için uzun vadeli destek de gerekiyor
- Öne Çıkanlar
A olarak tanımlanan anneleri, tüp bebek tedavisi sürecindeki zorlu yolculuğun ardından doğum öncesinde kapsamlı testlerden geçmişti. Ancak bu testlerin hiçbiri spinal müsküler atrofiyi ya da SMA’yı tespit etmedi. B yaklaşık bir aylıkken ağlaması zayıfladı ve solunumu olağandışı görünmeye başladı. Yerel bir acil servise ve nöroloğa yapılan başvuruların ardından aile sonunda üniversite hastanesine ulaştı.
Hastanede çocuk doktoru olan Profesör Lee Yun-jeong, B’ye genellikle altı aylıktan önce ortaya çıkan ağır bir SMA türü olan tip 1 tanısı koydu. Ardından kız kardeşini muayene etmesi, aile onun sağlıklı olduğunu düşünmesine rağmen ikinci bir tanıya yol açtı.
Güney Koreli araştırmacılar SMA’nın genetik sıklığını hâlihazırda belgelemiş; hasta grupları ve tıp dernekleri tarama yapılması için resmî çağrıda bulunmuş durumda. Belçika, bölgesel taramanın ülke çapında kapsama alanına nasıl genişletilebileceğine dair uygulanabilir bir örnek sunuyor. Bu gelişmeler bir arada, Güney Kore’nin tedavi sistemini doğumdan hemen sonra tanı koyma olanağıyla buluşturmak için neler gerektiğini gösteriyor: hedefe yönelik testler, sonuçları hızla verebilecek laboratuvarlar ve uzman bakımına doğrudan erişim.
Birkaç hafta neden önemli?
SMA, omurilikten kaslara talimat taşıyan sinir hücreleri olan motor nöronlara zarar verir. Yeterli miktarda motor nöron sağkalım proteini olmadığında bu hücreler bozulur; hareket ve solunumda kullanılan kaslar zayıflar. Tedavinin amacı, daha fazla hasar oluşmadan motor nöronların işlevini korumaktır.
Lee’ye göre yeni SMA tanılarının yaklaşık yüzde 60’ını tip 1 oluşturuyor. Tedavi edilmediğinde bu formdaki çocukların çoğu iki yaşından önce hayatını kaybediyor ya da solunum desteğine ihtiyaç duyuyor. Lee, ilk belirtilerle kesin tanı arasındaki sürenin ortalama 3,6 ay olduğunu belirtti.
Lee, tip 1 SMA’lı bir çocuk kliniğine geldiğinde durumun ne kadar acil olduğunu şöyle anlattı:
her gün acil bir durum.
Etken maddesinin jenerik adı onasemnogene abeparvovec olan Zolgensma, normalde proteinin üretimi için gerekli talimatları sağlayan SMN1 geninin işlevsel bir kopyasını hücrelere ulaştırıyor. Tedavinin daha erken uygulanması, daha fazla sinir hücresi sağlamken motor işlevin korunması için doktorlara daha iyi bir şans veriyor.
Lee, bebek hasta görünmeden önce de hasarın başlayabileceğini söyledi. Yenidoğan taraması, ailelerin ya da doktorların güçsüzlüğü fark etmesini beklemeden genetik nedeni araştırır. Böylece bakımın başlangıç noktası, hastalığa yanıt vermekten acil değerlendirilmesi gereken bebeği belirlemeye dönüşür.
İkizlerin yaşadıkları
C, ailede bir kişiye konan tanının ardından diğer aile üyelerinin test edildiği ve aile içi kaskad test olarak bilinen süreç sayesinde incelemeye alındı. Lee, doktorların muayenede kontrol ettiği otomatik kas tepkileri olan derin tendon reflekslerinin C’de bulunmadığını fark etti. Pusan Ulusal Üniversite Hastanesi’nin nadir hastalıklar tanı destek programı aracılığıyla test istedi. Sonuç dört gün sonra çıktı.
Lee, C’nin hastalığın belirgin belirtileri henüz ortaya çıkmamış olsa da değişikliklerin görüldüğü subklinik evreye ulaşmış olduğunu anlattı. Tanıdan sonraki bir hafta içinde kas tonusu hafifçe azaldı.
Ailenin yaşadıkları, kısa ama önemli sonuçları olan bir süreci izledi:
- B yaklaşık bir aylıkken ağlaması zayıfladı ve solunumu olağandışı hâle geldi.
- B’ye tanı konduktan sonra Lee, C’yi muayene etti ve reflekslerinin bulunmaması nedeniyle genetik test istedi.
- Test isteğinden dört gün sonra C’nin sonuçları SMA tanısını doğruladı.
- B, 68 günlükken Zolgensma tedavisi aldı; C’ye ise 76 günlükken tedavi uygulandı.
- Tedaviden bir ay sonra B’nin motor işlev puanı 17’den 35’e yükseldi.
Doktorlar çocukları, Philadelphia Çocuk Hastanesi Bebeklerde Nöromüsküler Hastalıklar Testi’ni (CHOP-INTEND) kullanarak değerlendirdi. Bu test, hareket ve gücü azami 64 puan üzerinden ölçüyor. B’nin başlangıç puanı 17, C’ninki ise 28’di; tedavi sonrasında C’nin puanı 44’e yükseldi. Sırasıyla 18 ve 16 puanlık artış görüldü; ancak C tedaviye daha yüksek bir motor işlev düzeyiyle başladı.
Lee’ye göre kız kardeşe konan tanı, belirgin güçsüzlük ortaya çıkana kadar beklemenin neden değerli zamanı kaybettirebileceğini gösteriyor. C, erkek kardeşi hasta olduğu ve muayenede uyarı işareti saptandığı için değerlendirmeye alındı. Rutin tarama, SMA’lı bir kardeşi olmayan bebekler için de test yolunu açabilir.
Hedefe yönelik genetik test neyi araştırır?
SMA taramasında genellikle SMN1 genindeki ekzon 7 adlı bölümün eksik olup olmadığına bakılır. Ekzonlar, protein üretiminde kullanılan gen parçalarıdır. Hedefe yönelik bir test, belirli bir genetik değişikliği araştırır. Bu nedenle ailenin tıbbi dosyasında başka genetik test sonuçlarının bulunması, SMA’nın da incelendiği anlamına gelmez.
Biogen tarafından işletilen Kore SMA bilgilendirme servisi Together in SMA, SMA tanı rehberinde Güney Kore’nin yenidoğan tarama programına bu hastalığın dâhil olmadığını belirtiyor. Rehberde, SMN1 değişikliklerini belirlemek ve SMN2 kopya sayısını değerlendirmek için kan örneği üzerinde moleküler genetik test yapılması anlatılıyor.
SMN2, işlevsel motor nöron sağkalım proteininden daha az miktarda üreten, SMN1’e çok benzeyen bir gendir. SMN2’nin daha fazla kopyasına sahip olmak, işlevini yitirmiş SMN1’in etkisini kısmen telafi edebilir ve hastalığın şiddetinin hastadan hastaya neden değiştiğini açıklamaya yardımcı olabilir. Doktorlar bu sonucu çocuğun muayenesi ve diğer bulgularla birlikte değerlendirir.
Rehbere göre SMN gen delesyon testlerinin sonuçlanması, kuruma bağlı olarak genellikle üç ila dört hafta sürüyor. C’nin sonucu tanı destek programı aracılığıyla dört günde çıktı. Ülke çapında bir tarama sisteminde laboratuvarların sonuç verme hızı kadar, uzmana acil randevuya erişim de önem taşıyacak.
Bazen gevşeklik olarak da tanımlanan kas tonusu düşüklüğü erken belirtilerden biri olabilir. Buna çeşitli genetik hastalıklar yol açabileceğinden, bebekte güçsüzlük görüldüğünde uygun testlere hızla erişmek önem taşıyor.
Güney Kore araştırmaları tarama ihtiyacını sayılarla ortaya koyuyor
Annals of Laboratory Medicine’da yayımlanan bir çalışmada 1.581 anonim Güney Koreli yenidoğanın kordon kanı örneği incelendi. Güney Kore’de taşıyıcılık sıklığı araştırması, 29 SMA taşıyıcısı belirledi. Bu, örneklemin yüzde 1,83’üne, yani yaklaşık her 55 yenidoğandan birine karşılık geliyor. Hiçbir örnekte SMN1 geninin iki kopyasının da silinmiş olduğu görülmedi.
SMA genellikle otozomal çekinik kalıtım biçiminde aktarılır. Taşıyıcı bir kişide genellikle biri işlevsel, diğeri etkilenmiş iki SMN1 kopyası bulunur; kişi hastalığa sahip değildir. Her iki ebeveyn de taşıyıcı olduğunda, her gebelikte çocuğun her iki ebeveynden de etkilenmiş birer kopya alma olasılığı genellikle dörtte birdir.
Araştırmacılar, SMN1 delesyonundan kaynaklanan SMA görülme sıklığını 11.815 doğumda bir olarak hesapladı. Güney Kore’de 2017’de kaydedilen 357.771 doğum üzerinden yılda yaklaşık 30 bebeğin etkileneceği tahmin edildi. Lee’nin güncel planlama tahmini ise yılda yaklaşık 25 yeni SMA hastası.
Çalışmada hesaplanan görülme sıklığının, Lee’nin tarama kapasitesi planlaması için önerdiği yıllık 250.000 yenidoğana uygulanması, yılda yaklaşık 21 bebeğin SMN1 delesyonundan kaynaklanan SMA’ya sahip olacağına işaret ediyor. Hesaplama, 250.000’in 11.815’e bölünmesine dayanıyor. Bu tahmin, test ihtiyacının boyutunu ve etkilenecek çocuk sayısını aynı çerçevede değerlendirmeye yardımcı oluyor.
Çalışmada ayrıca gen kopyalarını sayan çoğullamalı ligasyona bağlı prob amplifikasyonu (MLPA) yönteminin sınırları da belirlendi. Yöntem, bazı küçük genetik değişiklikleri ve bir kromozomda iki, diğerinde hiç SMN1 kopyası bulunmayan taşıyıcıları gözden kaçırabiliyor. Yazarlar bu nedenle taşıyıcılık sıklığının olduğundan düşük tahmin edilmiş olabileceğini belirtti. Bir tarama hizmetinin planlanması, belirtiler ya da aile öyküsü ileri incelemeyi gerektirdiğinde izlenecek yolu da belirlemeyi gerektirir.
Diğer SMA türlerinde tanı yıllar alabiliyor
Gangnam Severance Hastanesi’ndeki araştırmacılar, tanı sorununun farklı bir yönünü inceledi: belirtileri genellikle tip 1’e göre daha geç başlayan tip II ve III SMA’lı kişiler. Yonsei Medical Journal’da yayımlanan tanı süreci araştırması, Ocak 2000-Eylül 2023 arasındaki kayıtları kullanarak 38 hastayı değerlendirdi.
Belirtilerin başlamasıyla tanı konması arasındaki ortanca süre 19,6 yıldı. Tip III’lü 29 hastada bu süre 21 yıl, tip II’li dokuz hastada ise üç yıldı. Çalışma, ağırlıklı olarak yetişkin hastalara odaklanan tek bir nöroloji bölümünde yürütüldü; hastalar arasında belirtileri daha geç başlayan ya da tipik olmayan kişiler de vardı.
Hastaların yaklaşık üçte ikisine başlangıçta başka bir tanı konmuştu. Tip III hastalarda sıkça müsküler distrofi düşünüldü; tip II’de ise başlangıçta gelişimsel gecikme tanısı yaygındı. SMA doğrulanmadan önce hastaların yüzde 92’sine kaslardaki elektriksel aktiviteyi kaydeden iğne elektromiyografisi yapıldı; yüzde 58’inden kas biyopsisi alındı ve yüzde 53’üne müsküler distrofi için genetik test uygulandı.
Sonunda 38 hastanın tamamında SMN1 geninin 7. ve 8. ekzonlarında delesyon saptandı. Yazarlar, SMN1 testlerine erişimin genişlemesini ve 2019’da Güney Kore’de nusinersen kullanımının başlamasının ardından artan ilgiyi, belirtileri olağandışı ya da geç ortaya çıkan daha fazla hastanın tanı almasını sağlayan etkenler olarak gösterdi. Bulgular, yenidoğan taramasına ek olarak açıklanamayan güçsüzlükle yaşayan kişilerin tanınmasını ve hedefe yönelik testlere erişimini iyileştirme gereğini de ortaya koyuyor.
Belçika, bölgesel taramanın nasıl yaygınlaşabileceğini gösteriyor
Belçika’daki Leuven Üniversite Hastaneleri’nde çocuk nöroloğu olan Liesbeth De Waele, Lee’nin Güney Kore için önerdiğine benzeyen aşamalı bir yaklaşımı anlattı. Belçika’nın güneyinde SMA yenidoğan taraması 2019’da başladı; Aralık 2022’de ülke çapına yayıldı.
De Waele, Belçika’nın Dünya Sağlık Örgütü’nün Wilson-Jungner tarama ölçütlerini değerlendirdiğini söyledi. Bu ölçütler, hastalığın ciddi olup olmadığı, tespit edilip edilemeyeceği, etkili tedavi ve bakım olanağının bulunup bulunmadığı ve sağlanan yararın gerekli kaynakları haklı çıkarıp çıkarmadığı gibi pratik sorular soruyor. Belçika ayrıca toplumun taramayı kabulünü ve belirtiler ortaya çıkmadan tedaviye başlamanın değerini de inceledi.
De Waele’ye göre Dünya Kas Derneği’nde sunulan Belçika’nın güneyiyle kuzeyini karşılaştıran bir çalışmada, belirtiler başlamadan tedavi edilen çocukların motor işlev sonuçları daha iyiydi. De Waele yaşam kalitesi ve ekonomik değerlendirmelerde de yarar görüldüğünü aktardı. Bölgelerde taramanın farklı tarihlerde başlaması, uygulama yaygınlaşırken aynı ülke içinde bakımın karşılaştırılmasına olanak sağladı.
Belçika’nın yine de laboratuvar kapasitesi oluşturması gerekti. De Waele, genetik test altyapısı ve ekipmanını uygulamadaki zorluklar arasında saydı. Yerleşik yenidoğan testlerinin çoğu hormonları, enzimleri ya da başka maddeleri ölçüyor. SMA taraması ise genetik analiz ile bunu gerçekleştirecek personel ve ekipman gerektiriyor.
De Waele, Güney Kore’ye yönelik önerisinin önceki programları incelemek ve tanıdan hemen sonra yapılacakları düzenlemek olduğunu söyledi. Tarama sonucu pozitif çıkan bir bebek için doğrulama testleri ve tedavi kararları, önlenebilir gecikmeler yaşanmadan alınmalı.
Güney Kore’de bir politika önerisi zaten var
Kore Nadir Hastalıklar Derneği, Kore Çocuk Nörolojisi Derneği ve Kore Yenidoğan Tarama Derneğiyle birlikte hazırlanan SMA taraması beyaz kitabını 22 Temmuz 2024’te duyurdu. Belgede, geri dönüşü olmayan bir hastalığın erken teşhis edilip tedavi edilebilmesi için yenidoğan taramasının başlatılması önerildi.
Lee, yılda yaklaşık 250.000 yenidoğanın taranması için gereken kaynakları oluşturmak üzere farklı bölgelerde ve sağlık kurumlarında pilot programlar yürütülmesini öneriyor. Bu çalışmalar, yasa ve yönetmeliklerde yapılacak değişikliklere de yol gösterebilir. Ülke çapında uygulamaya geçiş için bir tarih açıklanmadı.
Daegu ve Kuzey Gyeongsang Eyaleti, Lee’nin bölgesel SMA tanı, araştırma ve bakım ağı için önerdiği merkez konumunda. Kyungpook Ulusal Üniversite Hastanesi hâlihazırda bölgesel bir nadir hastalıklar merkezi ve nöromüsküler hastalıklar merkezi olarak hizmet veriyor.
Lee, taramada tespit edilen bebekleri doğrudan uzmanlara yönlendiren bir sevk sistemi kurulmasını; kadın doğum uzmanları, jinekologlar ve idari personel için eğitim verilmesini istiyor. Aileler şu anda ekibine ulaşmadan önce çoğu zaman birkaç yerel hastaneye başvuruyor. Bölgesel ağ, bu arayışın yerini test, tanı doğrulama ve bakımdan oluşan belirgin bir sürecin almasını hedefliyor.
Tedavi kapsamı için uzun vadeli destek de gerekiyor
Zolgensma, Ağustos 2022’de Güney Kore’de geri ödeme kapsamına alındı. Ödeme düzenlemelerini tedavi sonuçlarına bağlayan anlaşma kapsamında, tedaviye yanıtın beş yıl boyunca altı ayda bir değerlendirilip bildirilmesi gerekiyor. İlaçla tedavi edilen beş hastayı takip eden Lee, bu iş için uzmanlara, koordinatörlere ve idari personele ihtiyaç duyulduğunu; başkent bölgesi dışındaki hastanelerin özellikle zorlandığını söyledi.
Lee, nadir hastalıklar ve tedaviler genelinde takip sürecini birleştirecek ulusal bir kayıt sistemi kurulması çağrısında bulundu:
"Her nadir hastalık ve her tedavi için ayrı bir uzun vadeli bildirim sistemi yürütmek yerine, hastaların klinik ilerlemesini ve tedavi etkilerini otomatik olarak değerlendiren, entegre bir kayıt sistemine sahip ulusal bir sisteme ihtiyacımız var," dedi.
Lee’ye göre, SMN2 geninin üç kopyasına sahip hastalar da dâhil olmak üzere erken tedavi edilen bazı çocuklar neredeyse normal gelişim gösterebiliyor. Sonuçlar hastalığın şiddetine, gen kopya sayısına ve tedavinin zamanlamasına da bağlı. Bazı hastalar büyüdükçe kas-iskelet sistemi bakımı ve başka desteklere ihtiyaç duymayı sürdürüyor.
İkizlerin iyileşmesi, tedavinin yararını somut biçimde ortaya koyuyor. Tedavi öncesindeki farklı puanlarıysa Lee’nin tanıyı doğuma yaklaştırmak istemesinin nedenini gösteriyor. Aileler için etkili bir sistem; taramayı, hızlı tanı doğrulamasını, tedaviye erişimi ve sürekli bakımı bir araya getirerek çocuklarının kasları zayıflarken yanıt aramakla geçen süreyi azaltır.
Öne Çıkanlar
- Güney Kore’de SMA rutin yenidoğan taramasına dâhil değil; buna karşın tedaviler mevcut.
- B ve C olarak tanımlanan ikizler 68 ve 76 günlükken Zolgensma aldı; tedavi sonrasında her ikisinin de motor işlevi arttı.
- Güney Kore’de yapılan bir araştırmada 1.581 yenidoğan örneğinde 29 taşıyıcı bulundu; bu, yaklaşık her 55 bebekten biri demek.
- Temmuz 2024’te yayımlanan bir beyaz kitap, SMA için yenidoğan taramasını önerdi; Lee ise bölgesel pilot programlar ve doğrudan uzman sevki öneriyor.
- Belçika, bölgesel SMA taramasını Aralık 2022’de ülke çapına yaydı.
- Lee ayrıca tedavi sonuçlarını izleme yükünü azaltmak için entegre bir ulusal kayıt sistemi kurulmasını istiyor.






