Başka bir dünyadan en az 10 gram örnek için beş yıllık yolculuk
Japonya'nın Martian Moons eXploration (Mars Uydularını Keşif) uzay aracı, küçük ama iddialı bir hedefle Mars'a doğru yola çıktı: Phobos uydusundan en az 10 gram maddeyi 2031'de Dünya'ya getirmek. Bu tanelerin arasında Mars'ın kendisinden kopup gelmiş parçalar da bulunabilir. Böylece bilim insanları, doğrudan örnek getirme programları maliyet ve mühendislik sorunlarıyla karşılaşan bir gezegenden madde inceleme olanağı bulacak.
İçindekiler
- Başka bir dünyadan en az 10 gram örnek için beş yıllık yolculuk
- Fırlatmadan Avustralya'daki inişe kadar neler olacak?
- Bu uyduların kökenini açıklamak neden bu kadar zor?
- Bu taneler su ve gezegenlerin tarihi hakkında ne gösterebilir?
- Phobos, Mars'tan kopan parçaları toplamış olabilir
- Keşif aracı olağanüstü düşük kütle çekiminde önce gidecek
- Hata payı çok düşük, iki örnek alma yöntemi
- Eski yaşam izleri ne ölçüde aranabilir?
- Mars kayaçlarını getirme yarışından farklı bir rota
- Öne Çıkanlar
MMX adıyla bilinen görev, 20 Ekim'de Japonya Standart Saati'yle 04.41'de Tanegashima Uzay Merkezi'nden H3 roketiyle fırlatıldı. Bu saat, ABD'nin doğusunda 19 Ekim'e karşılık geliyor. Uzay aracı yaklaşık 71 dakika sonra roketten ayrıldı, iletişim kurdu ve güneş panellerini açtı.
Japonya Uzay Araştırma Ajansı'nın MMX proje yöneticisi Yasuhiro Kawakatsu, ayrılmanın ardından uzay aracının durumunu şöyle anlattı:
Şu ana kadar her şey yolunda.
JAXA'nın MMX görevine genel bakışı, Mars'ın iki uydusunun incelenmesini, ana uzay aracından önce gönderilecek bir keşif aracını, Phobos'tan örnek alınmasını ve dönüş kapsülünün Avustralya'da bulunmasını içeren bir yolculuğu ortaya koyuyor. Ajansın hedefi, her inişten belirli miktarda örnek almayı garanti etmek değil, toplamda en az 10 gram getirmek.
MMX, Japonya'nın 2010 ve 2020'de Itokawa ve Ryugu asteroitlerinden örnek getiren Hayabusa görevlerini temel alıyor. Ancak yeni hedef beraberinde farklı bir zorluk getiriyor: Çok daha büyük Mars'ın uzay aracını sürekli çektiği bir ortamda küçük bir uydunun yakınında çalışmak.
JAXA Başkanı Hiroshi Yamakawa, fırlatmanın başarılı olduğunu duyurarak görevin başlangıcını şöyle anlattı:
Beş yıllık uzun yolculuk daha yeni başladı.
Fırlatmadan Avustralya'daki inişe kadar neler olacak?
MMX'in sonraki yıl ağustos ayında Mars'a ulaşması, ardından gezegeni ve uydularını yaklaşık üç yıl boyunca incelemesi bekleniyor. Dönüş yolculuğunun ise yaklaşık bir yıl sürmesi öngörülüyor.
JAXA'nın MMX proje sayfası, genel takvimi Japon mali yıllarına göre veriyor: 2026 mali yılında fırlatma, 2027 mali yılında Mars yörüngesine giriş ve 2031 mali yılında dönüş. Japonya'da mali yıl nisan ayında başlıyor; görev takviminin kamuoyuyla paylaşılan daha ayrıntılı sürümünde ise Dünya'ya dönüşün takvim yılı olarak 2031'de gerçekleşmesi öngörülüyor.
- 20 Ekim 2026, Japonya saatiyle: MMX, Tanegashima'dan H3 roketiyle fırlatılır.
- Ağustos 2027: Uzay aracının Mars'a ulaşması ve gözlem çalışmalarına başlaması bekleniyor.
- 2028 sonu veya 2029 başı: Operasyon tahminlerine göre Idefix keşif aracı bu dönemde bırakılacak; ardından 2029'da uzay aracının iniş yapması olası. JAXA'nın kamuya açık görev akışında ayrıntılı gözlem ve örnek alma faaliyetleri 2030 başlığı altında toplanıyor.
- 2030: MMX'in Mars'tan ayrılması planlanıyor; fırlatma haberlerinde planlanan ayrılış ayı kasım olarak belirtiliyor.
- 2031: Örnekleri taşıyan kapsülün Avustralya'ya inmesi, ardından örneklerin Japonya'ya götürülmesi bekleniyor.
Daha küçük olan Mars uydusu Deimos da gözlem programında yer alıyor. MMX, Deimos'u uzaktan ve yanından geçişler sırasında incelemeyi planlıyor. Ayrıntılı örnek alma planı Phobos'u hedefliyor; Deimos ise uzay aracının gözlemleriyle araştırılacak.
Bu uyduların kökenini açıklamak neden bu kadar zor?
Phobos'un çapı yaklaşık 22 kilometre ve Mars yüzeyinin yaklaşık 6.000 kilometre üzerinde dönüyor; günde yaklaşık üç tur atıyor. Deimos ise daha küçük, yaklaşık 12 kilometre çapında. İkisi de Dünya'nın büyük ve yuvarlak Ay'ına benzemiyor.
Varlıklarını açıklamak için öne sürülen iki temel teori yarışıyor. Yakalanma hipotezine göre bu uydular, Mars'ın kütle çekimiyle yakaladığı asteroitlerdi. Dev çarpışma hipotezine göreyse bir çarpışma Mars'tan uzaya madde fırlattı ve bu maddenin bir kısmı bir araya gelerek uyduları oluşturdu.
Koyu renkli yüzeyleri bazı ilkel asteroitlere benziyor; bu da yakalanma teorisini destekliyor. Mars ekvatoru çevresindeki neredeyse dairesel yörüngeleri ise çarpışma enkazından oluşan bir halkadan meydana gelme ihtimaliyle daha uyumlu. Mars'ın görece zayıf kütle çekimi, hızla geçen bir asteroidi bütün hâlde yakalamayı da zorlaştırıyor.
NASA'nın Güneş Sistemi'ndeki küçük cisimler baş bilim insanı Tom Statler, MMX'in bu açıklamaları nasıl sınayacağını şöyle anlattı:
Mars'ın uydularına gidip onları yakından inceleyerek ve örnekleri Dünya'ya getirerek Phobos'tan alınan maddelerin bir asteroit bileşimiyle mi yoksa Mars'ın karıştığı bir çarpışmada oluşan enkazla mı daha uyumlu olduğunu belirleyebileceğiz.
Bu taneler su ve gezegenlerin tarihi hakkında ne gösterebilir?
Laboratuvar ölçümleri, dev bir çarpışma sırasında ısınmış maddeyle eski bir asteroitin içinde korunmuş maddeyi birbirinden ayırabilir. Dev bir çarpışma; camsı kayaçlar, aşırı basınçla değişime uğramış mineraller ve su dâhil kolayca buharlaşan maddelerin kaybolduğuna dair izler bırakabilir.
Asteroit kökeni ise karbon bakımından zengin maddeler, killer ve organik bileşikler ortaya çıkarabilir. Organik bileşikler, canlı sistemlerde yer alanların çoğu da dâhil olmak üzere karbon içeren kimyasallardır. Bilim insanları, çevrelerindeki minerallerle birlikte bu bileşiklerin yapısını ve geçmişini inceleyecek.
Suyun kimyası da başka bir ipucu sunabilir. Sıradan hidrojen ve onun daha ağır biçimi olan döteryum, Güneş Sistemi'nin farklı bölgelerinde farklı oranlarda bulunuyor. Getirilen örneklerde bu oranı ölçmek, araştırmacıların maddenin nerede oluştuğunu belirlemesine ve suyun kayalık gezegenlere nasıl ulaştığını araştırmasına yardımcı olabilir.
Bilim insanları, iki temel köken teorisinin farklı biçimlerini de sınamaya hazırlanıyor. Imperial College London'da gezegen bilimci olan Jacob Kegerreis, bir asteroitin Mars'ın kütle çekimiyle parçalanmasını ve uyduları oluşturabilecek bir enkaz diskinin ortaya çıkmasını modelledi. SETI Enstitüsü'nde araştırma bilimcisi olan Matija Cuk ise bir uydunun parçalanıp daha küçük bir cisim olarak yeniden oluştuğu tekrarlanan döngüleri değerlendirdi.
Minerallerin yaşları ve uzaya maruz kalmanın etkileri bu oluşum süreçlerinin sınanmasına yardımcı olabilir. Araştırmacılar ayrıca Mars çevresindeki çarpışmaların zaman çizelgesini geliştirmeyi umuyor. Getirilen tanelerin yaşını belirlemek, Dünya'nın Ayı için geliştirilmiş kronolojiyi uyarlamaya dayanan mevcut yönteme kıyasla daha sağlam bir referans sağlayabilir.
Phobos, Mars'tan kopan parçaları toplamış olabilir
Mars'a çarpan asteroitler kaya ve tozu uzaya fırlatabilir. Yakınında dönen Phobos'un yüzeyine bu enkazın bir kısmı çökmüş olabilir. Bu nedenle MMX, hem uydudan gelen maddeleri hem de Mars kökenli taneleri toplayabilir.
Hokkaido Üniversitesi'nde gezegen bilimci ve görevin uluslararası bilim ekibi lideri Kiyoshi Kuramoto, Mars kökenli maddelerin bir örneğin yaklaşık yüzde 1'ini oluşturabileceğini tahmin ediyor. Bu oranda, 10 gramlık bir örnek Mars'tan gelmiş yaklaşık 0,1 gram, yani 100 miligram madde içerir. Gerçek oran ancak araştırmacılar getirilen taneleri belirleyip analiz ettikten sonra öğrenilecek.
Bazı parçalar, Mars'ın daha sıcak ve daha nemli olduğu dönemde oluşmuş eski kayaçlardan gelmiş olabilir. Diğerleri ise sonraki çarpışmalarla kabuğun daha derin katmanlarından çıkarılmış olabilir. Araştırmacılar, daha genç maddelerin bir kısmını görece yakın zamanda oluşmuş Mars kraterleriyle ilişkilendirebilir.
Bu taneleri belirlemek kolay olmayacak. Son derece küçük olabilirler, ilk bulundukları yer kesin olarak bilinmeyebilir ve havasız Phobos'ta radyasyona maruz kalmaları yapılarında değişiklik yaratmış olabilir. Bilim insanlarının, kimya, mineral yapısı ve yaş ölçümleriyle geçmişlerini yeniden ortaya çıkarması gerekecek.
Keşif aracı olağanüstü düşük kütle çekiminde önce gidecek
Fransız ve Alman uzay ajanslarının katkı sağladığı Idefix keşif aracı, ana uzay aracı iniş girişiminde bulunmadan önce Phobos'u inceleyecek. Yaklaşık 25 kilogram ağırlığındaki aracın 100 gün kadar çalışması bekleniyor.
MMX, aracı yüzeyin 100 metreden daha az yüksekliğinden bırakacak. Phobos'un yüzeyindeki kütle çekimi Dünya'nınkinin binde birinden daha az olduğu için keşif aracı yavaşça alçalacak. Ancak robot sekebileceği veya devrilebileceği için iniş hassas bir işlem olacak. Aracı sürmek de tekerleklerin zemine temasını korumak için dikkatli kontrol gerektirecek.
Idefix, mineralleri ve yüzey özelliklerini incelemek üzere kameralar ve ölçüm cihazları taşıyor. Gözlemleri ekibin zeminin sert mi gevşek mi olduğunu değerlendirmesine, tehlikeleri belirlemesine ve jeolojik açıdan yararlı bilgi sağlayabilecek yerleri seçmesine yardımcı olacak.
Ana uzay aracı, 13 cihazdan oluşan bir donanım içindeki kameralar, lidar ve spektrometrelerle kendi keşif çalışmalarını yürütecek. Lidar, lazer ışığıyla mesafe ölçerek ekibin eğimleri ve yüzey şekillerini haritalamasını sağlar. Spektrometreler, hangi maddelerin bulunduğunu belirlemek için ışığı veya diğer radyasyon türlerini inceler.
NASA'nın katkıları arasında Johns Hopkins Üniversitesi Uygulamalı Fizik Laboratuvarı ve Lawrence Livermore Ulusal Laboratuvarı araştırmacılarının geliştirdiği MEGANE adlı gama ışını ve nötron spektrometresi de bulunuyor. Bu cihaz, enerjik parçacıkların yüzeye çarpmasıyla ortaya çıkan sinyalleri ölçerek bilim insanlarının Phobos'ta hangi kimyasal elementlerin bulunduğunu belirlemesine yardımcı olacak.
Hata payı çok düşük, iki örnek alma yöntemi
MMX'in belirlenen iniş alanlarına yaklaşık 10 metre hassasiyetle yaklaşması gerekiyor. Phobos'un engebeli arazisi ve son derece zayıf kütle çekiminin yanı sıra çevresindeki kütle çekimi de Mars'tan güçlü biçimde etkileniyor. Uzay aracı, uydu çevresinde sıradan ve kararlı bir yörüngeye yerleşmek yerine, onu Phobos yakınında tutan ve yarı uydu yörüngesi adı verilen bir yörüngede Mars çevresinde ilerleyecek.
JAXA, farklı arazilerden örnek alabilmek için en fazla iki iniş yapmayı planlıyor. Phobos'un bazı bölgeleri, belirli filtrelerle bakıldığında kırmızımsı ya da mavimsi görünüyor. Bu görünüm minerallerdeki farklılıkları, çarpışmaları veya uzaya maruz kalmayı yansıtıyor olabilir.
Bir karot alma aracı yüzeyin yaklaşık iki santimetre altına ulaşacak. NASA'nın sağladığı ikinci bir örnekleyici, gevşek taneleri bir kaba süpürmek için basınçlı nitrojen gazı salacak. Her iki yöntemin kullanılması, ekibin hem yüzeyin hemen altındaki maddeye hem de yüzey tozuna erişmesini sağlayacak.
Uzay aracının yüzeyde kalacağı sürenin saatlerle ölçülmesi bekleniyor. İniş ayaklarının, devrilmeye ya da sekerek uzaya savrulmaya yol açmayacak kadar yumuşak bir temas sağlaması gerekiyor. Mühendislerin ayrıca, JAXA'nın belirttiğine göre sinyalin uzay aracına gidip geri dönmesinin 44 dakikayı bulabildiği iletişim gecikmesini hesaba katması gerekiyor.
Bu nedenle Dünya'daki kontrol ekibi, iniş sırasında anında müdahale edemez. Uzay aracının planlanan yaklaşma rotasını izlemesi ve hızlı değişikliklere yanıt vermesi için kendi seyrüsefer ve kontrol sistemlerine güvenmesi gerekecek.
Eski yaşam izleri ne ölçüde aranabilir?
Bilim insanları, Mars'tan gelmiş olası tanelerin yaşamın bir zamanlar var olmuş olabileceği koşulları ortaya çıkarmasını umuyor. Suyla ilişkili mineraller ve korunmuş organik kimya, gezegenin geçmişindeki ortamları yeniden kurmaya yardımcı olabilir.
Görevin bilim ekibi lideri Kuramoto, daha iddialı olasılığı şöyle dile getirdi:
Bu kum örneğinde biyolojik etkinliğin kimyasal izlerinin bulunma ihtimali olduğunu düşünüyorum.
Darbe sırasında hayatta kalmaya ilişkin araştırmalar, bilim insanlarının bu olasılığı neden değerlendirdiğini açıklamaya yardımcı oluyor. Johns Hopkins Üniversitesi'nde doktorasını kısa süre önce tamamlayan Lily Zhao, dayanıklı Deinococcus radiodurans bakterisini bir asteroit çarpışmasının bazı özelliklerini taklit edecek şoklara maruz bıraktı. Bakterilerin bir kısmı, okyanusun en derin çukurundakinden 30 kat fazla basınca kadar hayatta kaldı.
Deney, zorlu bir yolculuğun yalnızca bir aşamasını ele alıyor. Mars'tan Phobos'a ulaşan herhangi bir biyolojik madde fırlatılmaya, uzayda yol almaya, inişe ve uzun süre radyasyona maruz kalmaya da dayanmak zorunda. MMX örneklerini inceleyen araştırmacılar, Dünya kaynaklı bulaşmayı dikkatle kontrol ederken bu geçmişi araştırmak durumunda kalacak.
Ibaraki Üniversitesi'nde kozmokimyacı ve örnek analiz ekibi lideri Wataru Fujiya, tanelerin Sagamihara'daki JAXA Uzay ve Astronotik Bilimler Enstitüsü'nde korumalı laboratuvar bölmelerinde işlenmesini bekliyor. Vakum veya tepkimeye girmeyen nitrojen gazı, örneklerin inceleme için korunmasına yardımcı olacak.
Mars kayaçlarını getirme yarışından farklı bir rota
NASA'nın Perseverance keşif aracı 2021'den bu yana, geldikleri kayaçları ve çevreyi kayda alarak özenle seçilmiş Mars örnekleri topluyor. Bu örnekleri geri getirmek için planlanan girişim, artan maliyetler ve toplanan maddelerin Mars yüzeyinden fırlatılması da dâhil teknik uygulanabilirliğe ilişkin kaygılar nedeniyle Kongre finansmanını kaybetti.
MMX, kütle çekimi çok daha zayıf bir uydudan örnek alarak farklı bir rota izliyor. Orada bulunacak Mars taneleri, bilim insanlarına jeolojik geçmişi daha belirsiz bir maddeye erişim sağlayacak. Phobos'tan alınacak örneklerse uydu oluşumu ve maddenin Güneş Sistemi'ndeki hareketi hakkındaki kendi sorularını yanıtlayacak.
Çin'in Tianwen-3 görevinin 2028 dolaylarında fırlatılması ve Mars'tan doğrudan örnekleri 2031 gibi erken bir tarihte Dünya'ya getirmesi planlanıyor. Bu görevin takvimiyle MMX'in dönüş takvimi, hangisinin önce varacağının belirsiz olduğu anlamına geliyor.
Fırlatma tahminlerinde MMX'in maliyeti 578 milyon dolar olarak belirtiliyor. Fırlatma öncesinde yayımlanan tahmin ise 350 milyon dolardı. Beş uzay ajansının katıldığı görev, Japonya'nın uzay aracı ve örnek getirme deneyimini uluslararası ortakların sağladığı cihazlar, keşif aracı teknolojisi ve bilimsel destekle bir araya getiriyor.
Avustralya'da bulunduktan sonra JAXA, örneklerin bir kısmını araştırmalar için paylaşmadan önce tasnif etmeyi ve kataloglamayı planlıyor. NASA'nın Johnson Uzay Merkezi'nin koleksiyonun yüzde 15'ini alması bekleniyor. MMX tam 10 gram örnek getirirse bu pay 1,5 gram olacak.
Japonya'nın önceki asteroit görevleri, çok küçük örneklerin bile kapsamlı laboratuvar araştırmalarına imkân verdiğini gösterdi. MMX'in şimdi daha zor operasyonel adımları tamamlaması gerekiyor: Mars'a ulaşmak, bilinmeyen araziyi incelemek, güvenli biçimde iniş yapmak, örnek toplamak ve bunları Dünya'ya göndermek. Phobos-Grunt'un 2011'de fırlatılması da dâhil olmak üzere Sovyetler Birliği ve Rusya'nın Phobos'u araştırma girişimleri, hedeflerini tamamlayamadan başarısız oldu.
Öne Çıkanlar
- MMX, Japonya'da 20 Ekim'de Tanegashima'dan fırlatıldı; bu tarih ABD'nin doğusunda 19 Ekim'e karşılık geliyor.
- JAXA, Phobos'tan en az 10 gram maddeyi 2031'de Dünya'ya getirmeyi hedefliyor.
- Idefix keşif aracı, karot ve gazla örnek alma cihazlarını kullanacak uzay aracının en fazla iki inişinden önce yüzeyi araştıracak.
- Getirilen taneler, Mars uydularının nasıl oluştuğunu ve suyla organik maddelerin Güneş Sistemi'nde nasıl hareket ettiğini açıklamaya yardımcı olabilir.
- Bilim insanları, Mars enkazının örneklerin yaklaşık yüzde 1'ini oluşturabileceğini tahmin ediyor.
- Dönüş kapsülünün Avustralya'ya inmesi bekleniyor; örnekler daha sonra Japonya'da incelenecek ve uluslararası araştırmacılarla paylaşılacak.






