Sri Lanka kriz öncesi üretim düzeyine döndü, ancak yoksulluk ve hane halkı giderleri yüksek seyrediyor

10 dakikalık okuma
Sri Lanka returns to precrisis output, but poverty and household costs remain high

Üretimle ölçülen toparlanma, ancak birçok haneye hâlâ ulaşmadı

Sri Lanka ekonomisi, art arda on iki çeyrek büyümenin ardından 2018’deki büyüklüğüne döndü; ancak yoksulluk kriz öncesi seviyesinin çok üzerinde. Dünya Bankası'nın 6 Ekim 2026 tarihli değerlendirmesine göre ekonomi yılın ilk yarısında yüzde 4,7 büyürken, Banka'nın son yoksulluk tahmini 2025'te nüfusun yüzde 16,9'unun yoksul olduğunu gösteriyor.

İçindekiler
  1. Üretimle ölçülen toparlanma, ancak birçok haneye hâlâ ulaşmadı
  2. Neler toparlandı, sırada ne var?
  3. Yoksulluk zirve düzeyinden geriliyor, ancak kayıplar hâlâ büyük
  4. Yoksulluk tahminleri neden değişti?
  5. İstihdam ve kazançlar, haneler arasındaki farkı açıklıyor
  6. Gıda fiyatları baskıyı günlük yaşama taşıyor
  7. Toparlanma topluluklara göre farklılık gösteriyor
  8. Tarım bir sonraki aşamada neden merkezi önemde?
  9. Görünümü şekillendiren tarihler ve riskler
  10. Öne Çıkanlar

Bu karşıtlık, Dünya Bankası Grubu'nun başlığı “Toparlanma Döneminden Dönüşüme” olan Sri Lanka Kalkınma Güncellemesi'nin merkezinde yer alıyor. Üretim, yatırımlar ve kamu maliyesi iyileşti; ancak hane halkı gelirleri ve istihdam daha yavaş toparlandı. Gıda ve enerji fiyatlarındaki yeniden yükseliş de ailelerin elde ettiği kazanımları aşındırıyor.

Dünya Bankası'nın revize edilmiş tahminlerine göre yoksulluk oranı 2019'da yüzde 11,5 iken 2023'te krizin zirvesinde yüzde 20,7'ye çıktı ve yaklaşık iki milyon kişi daha yoksulluğa sürüklendi. Oran o tarihten bu yana gerilese de Banka, en az 2028'e kadar 2019 seviyesinin üzerinde kalacağını öngörüyor.

Gıda alışverişi yapan, okul masraflarını karşılayan ve düzenli iş arayan bir aile için toparlanmanın pratik ölçütü, gelirin daha fazla şeye yetip yetmediğidir. Ülkenin ürettiği toplam miktarın yeniden eski düzeyine ulaşması bir dönüm noktasıdır. Kriz sırasında kaybedilen yaşam standartlarını yeniden kazanmak ise başka bir hedef ve Dünya Bankası'nın verileri bu sürecin daha uzun sürdüğünü gösteriyor.

Neler toparlandı, sırada ne var?

Dünya Bankası, Sri Lanka'nın gayrisafi yurt içi hasılasının (GSYH) 2026'da güçlü sanayi faaliyetleri ve hizmetler sektöründeki istikrarlı büyümenin desteğiyle yüzde 4,4 artacağını öngörüyor. GSYH, bir ülkede üretilen mal ve hizmetlerin değerini ölçer. Reel GSYH ise bu değeri fiyat değişimlerine göre düzeltir ve ekonominin daha fazla üretim yapıp yapmadığını göstermeye yardımcı olur.

Sri Lanka'nın üretimde 2018 düzeyine dönmesi; ekonomiyi istikrara kavuşturma, kamu maliyesini düzeltme, döviz kuru düzenlemelerinde reform yapma ve borçları yeniden yapılandırma çabalarının ardından geldi. Yatırımlardaki artış da toparlanmayı destekledi. Faiz ödemeleri hesaba katılmadan önce kamu gelirlerinin harcamaları aşması anlamına gelen birincil bütçe fazlası da belirgin biçimde yükseldi.

Reklam

Banka, ilk toparlanma ivmesinin zayıflaması ve düşük verimliliğin yeni kazanımları sınırlamasıyla büyümenin 2027'de yüzde 4,2'ye gerilemesini bekliyor. Verimlilik, işçilerin ve işletmelerin sahip oldukları zaman, ekipman ve kaynaklarla ne kadar üretebildiğini ifade eder. Verimlilikte kalıcı iyileşmeler daha yüksek ücretleri ve işletmelerin büyümesini destekleyebilir.

Dünya Bankası Grubu'nun Sri Lanka ülke müdürü Gevorg Sargsyan, kurumun ekim ayındaki toparlanma açıklamasında tarım ve tarımla bağlantılı işletmelerin önemli bir fırsat sunduğunu belirtti. Sargsyan şöyle konuştu:

Sri Lanka, tarımsal gıda gibi büyük potansiyel taşıyan sektörlerden yararlanabilir. Çiftçilerin, işletmelerin ve yatırımcıların büyümenin bir sonraki aşamasına öncülük etmesini sağlayacak politikalar, altyapı ve elverişli ortam için yatırım yapabilir.

Banka, istikrarın desteklediği toparlanmadan özel yatırımlar, ihracat ve daha yüksek verimlilikle beslenen bir büyümeye geçiş öneriyor. Öncelikli sınama, ülke genelindeki üretim artışını daha fazla işe ve hane halkları için daha yüksek gelire dönüştürmek.

Yoksulluk zirve düzeyinden geriliyor, ancak kayıplar hâlâ büyük

Dünya Bankası'nın revize edilmiş yoksulluk tahminlerinde kişi başına günlük 4,20 ABD doları eşiği kullanılıyor. Bu hesaplamaya göre yoksulluk oranı 2024'te yüzde 18,4, 2025'te yüzde 16,9 oldu. Oranın 2026'da yüzde 15,8'e, 2027'de yüzde 14,8'e ve 2028'de yüzde 14'e gerilemesi bekleniyor.

Bu tahmin gerçekleşse bile 2028'deki oran, 2019'da kaydedilen yüzde 11,5'in 2,5 yüzde puan üzerinde olacak. 2023'te zirvedeyken bu fark 9,2 yüzde puandı. Veriler, en kötü döneme kıyasla kayda değer bir toparlanma yaşandığını, ancak temel ihtiyaçlarını karşılamakta zorlananların payındaki artışın kalıcı olduğunu gösteriyor.

Dünya Bankası ayrıca 2026'da Sri Lankalıların beşte ikisinin yoksul olduğunu veya yoksulluğa düşme riski taşıdığını tahmin ediyor. Bu geniş gruptaki hanelerin durumu o kadar kırılgan ki gıda maliyetlerinin artması, iş kaybı ya da yeni bir mali şok onları yoksulluk sınırının altına itebilir.

Sri Lanka'nın üst-orta gelirli ülkeler grubunda yer alması, tartışmaya başka bir eşik daha katıyor: kişi başına günlük 8,30 ABD doları. Bu daha yüksek eşiğin altında kalanların oranı yaklaşık yüzde 60. Eşik, yaşam standartlarını aynı gelir grubundaki ekonomilere ilişkin beklentilere göre değerlendiriyor. 2025 için verilen yüzde 16,9'luk tahmin ise daha düşük olan 4,20 ABD doları ölçütünü kullanıyor.

Reklam

Yoksulluk tahminleri neden değişti?

Dünya Bankası, 2020-2024 dönemine ilişkin tahminlerini, büyük ölçüde genel ekonomik toplamları temel almak yerine İşgücü Anketi'nden haneler hakkında yıllık veriler kullanarak revize etti. Bu değişiklik 2025-2028 dönemi tahminlerini ve öngörülerini de etkiliyor; 2019'daki başlangıç noktası ise değişmedi.

2023 yoksulluk oranına ilişkin revize tahmin yüzde 20,7. Önceki yöntemle hesaplanan oran ise yüzde 27,6'ydı. Banka'nın Nisan 2024 tarihli değerlendirmesinde 2023 oranı yüzde 25,9 olarak verilmişti. Önceki tahminler önceki değerlendirmelere dayanıyor; güncel yoksulluk seyrini izlemek için tutarlı verileri revize edilmiş seri sunuyor.

Yöntem değişikliği, kriz döneminde kaç kişinin yoksul olduğuna ilişkin tahmini güncelliyor. Zaman içindeki gerçek iyileşme ise yoksulluğun 2023'te yüzde 20,7'den 2025'te tahmini yüzde 16,9'a gerilediğini gösteren revize edilmiş seride görülüyor.

Sri Lanka'nın resmî yoksulluk istatistikleri, Nüfus ve İstatistik Dairesi'nin Hanehalkı Gelir ve Harcama Anketi'ne dayanıyor. 2025 anketinin sonuçlarının 2027'de açıklanması ve bir sonraki kapsamlı ölçütü sağlaması bekleniyor. 2025'e ilişkin yeni İşgücü Anketi verilerinin ise Kasım 2026'da yayımlanması bekleniyordu.

İstihdam ve kazançlar, haneler arasındaki farkı açıklıyor

Dünya Bankası'nın değerlendirmesine göre reel emek gelirleri 2019-2023 arasında yüzde 40'tan fazla düştü ve henüz tam olarak toparlanmadı. Reel gelir, enflasyon hesaba katıldıktan sonra kazançlarla neler alınabildiğini ölçer. Fiyatlar daha hızlı yükseldiyse bir çalışan eskisinden daha fazla rupi alsa bile daha az şey satın alabilir.

İşgücüne katılım da önceki seviyesinin altında. Çalışan veya aktif olarak iş arayanların oranı 2019'da yüzde 52,3 iken 2024'te yüzde 47,4'e geriledi, ardından 2025'te kısmen toparlanarak yüzde 49,4'e çıktı. Böylece katılım oranı 2019'daki düzeyin 2,9 yüzde puan altında kaldı.

Kadınlar özellikle güçlük yaşadı. Kadınların işgücüne katılımı 2019'da yüzde 34,5 iken 2024'te yüzde 32,4'e düştü. Dünya Bankası'nın Nisan 2024 tarihli değerlendirmesinde de kadınlar ve kentlerde yaşayanlar arasında katılımın gerilediği, mikro, küçük ve orta ölçekli işletmelerin kapandığı belirtilmişti.

Reklam

2024 tarihli değerlendirmeye göre aileler, istikrarın sağlanmasına yönelik çabaların ilk döneminde gıda, sağlık hizmetleri ve eğitim masraflarını karşılamak için zaten borçlanıyordu. Bu nedenle üretimdeki toparlanmanın, hem alım gücü azalan hem de kriz sırasında biriken mali yükümlülükleri bulunan hanelere ulaşması gerekiyor.

İstihdam verileri, GSYH'deki artışın neden herkese eşit ölçüde rahatlama sağlamadığını açıklamaya yardımcı oluyor. Bir işletme üretimini artırırken eski bir çalışan işgücü piyasasının dışında kalabilir ya da mevcut çalışanlar gerileme döneminde kaybettikleri geliri hâlâ telafi etmeye çalışıyor olabilir.

Gıda fiyatları baskıyı günlük yaşama taşıyor

Colombo'da yiyecek satıcılığı yapan Sirimodara Wadaramge Sriyakanthi, bitki çayı lapası ve öğle yemeği için pirinç paketleri hazırlamak üzere sabah 05.00'ten önce uyanıyor. Fiyatları 2 ABD dolarına yakın tutmak için artan maliyetleri kendisi karşılıyor; bir yandan da oğlunun okul ücretleri ve kızının dans dersleri için endişeleniyor. Fiyat politikasını anlatan Sriyakanthi şöyle dedi:

İnsanların alabilmesi için öğle yemeği paketlerini makul fiyata satıyorum,

Sriyakanthi'nin durumu, küçük bir işletmenin iki tarafında birden yaşanan baskıyı gözler önüne seriyor. Malzemeler pahalanıyor, ancak müşterilerin harcayabileceği para sınırlı. Fiyatları artırmak her öğünden elde edilen kazancı koruyabilir, fakat bu yemekleri müşteriler için daha da pahalı hale getirebilir.

Dünya Bankası, tüketici fiyatlarındaki artışı genel olarak ölçen manşet enflasyonun 2026'da yüzde 5,7'ye ulaşmasını, ardından 2028'e kadar yüzde 5'lik hedefe yaklaşmasını bekliyor. Enerji fiyatlarının yükselmesi ve rupi'nin değer kaybetmesinin 2026 boyunca maliyetler üzerindeki baskıyı sürdürmesi bekleniyor. Para biriminin değer kaybetmesi, yabancı para birimleri üzerinden fiyatlandırılan malları rupi cinsinden pahalılaştırıyor.

Gelişmekte olan ekonomilerde gıda, tüketici fiyat endeksi sepetinin yüzde 30 ila yüzde 50'sini oluştururken ABD'de bu oran yüzde 13 ila yüzde 14 arasında. Bu oranlar Sri Lanka'daki belirli bir hanenin harcama sepetini değil, daha geniş bir uluslararası eğilimi gösteriyor; ancak gıda enflasyonunun daha yoksul ekonomilere neden özellikle ağır yük getirebildiğini açıklıyor.

Arjantin benzer bir örnek sunuyor: Enflasyon yaklaşık yüzde 300'den yüzde 33 dolaylarına geriledi; ancak bazı işletmeler hâlâ stoklarını yenilerken keskin maliyet artışlarıyla, müşteriler ise daha az harcama imkânıyla karşı karşıya. Enflasyonun yavaşlaması fiyatların daha yavaş arttığı anlamına geliyor; ailelerin yine de yükselen fiyat düzeyine yetişecek gelire ihtiyacı var.

Toparlanma topluluklara göre farklılık gösteriyor

Sri Lanka'nın Batı Eyaleti dışındaki yoksulluk oranının eyalet içindeki oranın iki ila üç katı olduğu tahmin ediliyor. Çay plantasyonlarının bulunduğu bölgelerdeki yoksulluk ise ülke ortalamasının yaklaşık üç katı. Dolayısıyla ulusal büyüme rakamlarının yanında, toplulukların toparlanmayı ne ölçüde yaşadığına ilişkin büyük farklılıklar da bulunuyor.

Reklam

Çocuklarda da kalıcı güçlüklerin işaretleri görülüyor. Beş yaşından küçük çocuklarda bodurluk oranı 2021'de yüzde 7,4 iken 2025'te yüzde 10,1'e yükseldi; artış 2,7 yüzde puan oldu. Bodurluk, çocuğun yaşına göre boyunun kısa olmasıdır ve çoğunlukla uzun süreli yetersiz beslenme, hastalık ya da her ikisiyle ilişkilendirilir.

Bu topluluklarda istihdam, gıdaya erişilebilirlik ve hizmetlere ulaşım birbiriyle yakından bağlantılı. Kamu maliyesinin iyileşmesi ekonomik istikrarı destekleyebilir; ancak ailelerin gündelik yaşam standartlarını yeniden kurabilmesi için düzenli gelire ve temel ihtiyaçlara uygun fiyatlarla erişime ihtiyacı var.

Banka'nın kırsal işletmelere odaklanması, toparlanmanın eşitsiz dağılımıyla doğrudan bağlantılı. Tarım ve tarımla ilişkili sektörler nüfusun büyük bir bölümüne istihdam sağlıyor. Bu alanlara yapılacak yatırımlar, yoksulluğun özellikle yüksek olduğu bölgelere ulaşabilir.

Tarım bir sonraki aşamada neden merkezi önemde?

Birincil tarım, Sri Lanka GSYH'sinin yaklaşık yüzde 8'ini oluşturuyor. Gıda işleme, taşımacılık, ticaret ve gıda hizmetlerini de içeren daha geniş tarımsal gıda sistemi ise üretimin tahminen altıda birine ve istihdamın yüzde 40'tan fazlasına katkı sağlıyor. Tarım işletmeleri ayrıca mal ihracatının yaklaşık yüzde 30'unu gerçekleştiriyor.

Sri Lanka çay, hindistan cevizi, tarçın, deniz ürünleri ve kauçuk ürünlerinde uluslararası pazarlarda rekabet ediyor. Dünya Bankası; işleme, kalite iyileştirmeleri ve çiftlikler, işletmeler ve ihracat pazarları arasında daha iyi bağlantılar sayesinde bu faaliyetlerden daha fazla gelir elde edilebileceğini düşünüyor.

Raporda yatırım teşviklerinin yetersizliği, altyapı eksikleri, sınırlı işleme kapasitesi ve araziyle finansmana erişimdeki kısıtlamalar engeller arasında sayılıyor. Dünya Bankası daha öngörülebilir bir ticaret politikası izlenmesini, verimsiz sübvansiyonların tarımsal araştırmalara ve üreticilerin değişen hava koşullarına uyum sağlamasına yardımcı olan teknolojilere yönlendirilmesini öneriyor.

Diğer öneriler arasında daha iyi test ve kalite sistemleri, ürünleri tedarik zinciri boyunca izleyen dijital kayıtlar ve soğutmalı depolama ile taşımacılık yer alıyor. Soğutma, çabuk bozulan gıdaların pazarlara daha iyi koşullarda ulaşmasına yardımcı olurken izlenebilirlik, alıcıların ürünün nereden geldiğini ve nasıl işlendiğini takip etmesini sağlıyor.

Küçük çiftçilerin ve kırsal işletmelerin uzun vadeli yatırım yapabilmesi için daha güvenli arazi düzenlemelerine ve finansmana erişime de ihtiyaç olacak. Bunlar fırsatları artırmaya yönelik öneriler. Hane halkı gelirlerine etkileri uygulamaya ve küçük üreticilerin bu sürece katılıp katılamamasına bağlı olacak.

Reklam

Görünümü şekillendiren tarihler ve riskler

Sri Lanka'nın toparlanması, kriz, istikrar ve yeniden inşa süreçlerini kapsayan birkaç yıla yayıldı. Başlıca dönüm noktaları, üretimin yeniden eski düzeyine ulaşmasıyla hane halklarının refahının neden farklı hızlarda toparlandığını gösteriyor:

  • 2019: Revize edilmiş yoksulluk serisinde oran yüzde 11,5 olarak kaydedildi.
  • 2022: Sri Lanka ağır bir ekonomik krize ve borç temerrüdüne sürüklendi.
  • 2023: Yoksulluk revize edilmiş tahmine göre yüzde 20,7 ile zirveye ulaştı.
  • Nisan 2024: Dünya Bankası, üst üste dört yıl artan yoksulluğun yanı sıra istikrar işaretleri bulunduğunu açıkladı.
  • 2025: Yoksulluk yüzde 16,9 olarak tahmin edilirken işgücüne katılım kısmen toparlanarak yüzde 49,4'e yükseldi.
  • 2026'nın ilk yarısı: Reel GSYH yüzde 4,7 büyüdü ve 2018 düzeyine geri döndü.
  • 6 Ekim 2026: Dünya Bankası, “Toparlanma Döneminden Dönüşüme” başlıklı güncellemesini sundu.
  • 2027: 2025 Hanehalkı Gelir ve Harcama Anketi'nin sonuçlarının açıklanması bekleniyor.
  • 2028: Yoksulluk oranının yüzde 14 olması bekleniyor; bu oran 2019 düzeyinin üzerinde kalacak.

Küresel enerji piyasalarındaki oynaklık ve El Niño'nun olası etkileri, büyüme tahmini için risk oluşturuyor. El Niño, Pasifik Okyanusu sularının düzenli aralıklarla ısınması ve başka bölgelerde yağışları ve sıcaklıkları değiştirebilmesiyle ortaya çıkan bir doğa olayıdır. Hava koşullarındaki değişiklikler hasadı, gıda arzını ve tarımda çalışan hanelerin gelirlerini etkileyebilir.

Bir sonraki aşama, daha verimli işler yaratırken ekonomik istikrarın korunmasına ve temel ihtiyaçlardaki fiyat artışlarına karşı kırılganlığın azaltılmasına bağlı. Sri Lanka ekonomik gerileme sırasında kaybettiği üretim düzeyini yeniden yakaladı; ancak yoksulluk, istihdam ve beslenme verileri hane halklarının toparlanmasının hâlâ tamamlanmadığını gösteriyor.

Öne Çıkanlar

  • Sri Lanka'nın reel GSYH'si, art arda on iki çeyrek büyümenin ardından 2018 düzeyine döndü.
  • Dünya Bankası, büyümenin 2026'da yüzde 4,4, 2027'de yüzde 4,2 olmasını öngörüyor.
  • Revize edilmiş yoksulluk tahminlerine göre oran 2019'da yüzde 11,5'ten 2023'te yüzde 20,7'ye yükseldi ve ardından 2025'te yüzde 16,9'a geriledi.
  • Yoksulluğun en az 2028'e kadar 2019 düzeyinin üzerinde kalması bekleniyor.
  • Kazançlar ve işgücüne katılım önceki seviyelerin altında kalırken gıda ve enerji fiyatları aileler üzerindeki baskıyı sürdürüyor.
  • Daha geniş tarımsal gıda sistemi istihdamın yüzde 40'tan fazlasını destekliyor ve Banka'nın önerdiği yatırım reformlarının merkezinde yer alıyor.
  • 2027'de açıklanması beklenen resmî hane halkı anketi sonuçları, yoksulluğa ilişkin bir sonraki kapsamlı ölçütü sağlayacak.
Bu haberi paylaş

Bunlar da ilginizi çekebilir