IUCN Uyarıyor: Avustralya’daki 17 Mercan Resifi Ekosisteminin Tamamı 2075’e Kadar Çok Yüksek Çöküş Riskiyle Karşı Karşıya

10 dakikalık okuma
All 17 Australian Coral Reef Ecosystems Face Extreme Collapse Risk by 2075, IUCN Warns

Avustralya’nın merkezinde olduğu küresel uyarı

Uluslararası Doğa Koruma Birliği’nin (IUCN) Ekosistemler Kırmızı Listesi kapsamında mercan resiflerine yönelik ilk küresel değerlendirmeye göre, Avustralya’daki sığ sularda bulunan 17 mercan resifi ekosisteminin tamamı 2075’e kadar çok yüksek bir çöküş riskiyle karşı karşıya. Dünya genelinde değerlendirilen resif ekosistemlerinin yüzde 96’sı Kritik Tehlikede olarak sınıflandırıldı.

İçindekiler
  1. Avustralya’nın merkezinde olduğu küresel uyarı
  2. Bir resif çökünce ne olur?
  3. Gelecekteki ısınma sonuçları neden değiştiriyor?
  4. Avustralya’daki izleme çalışmaları kayıpların şimdiden yaşandığını gösteriyor
  5. Arka arkaya gelen beyazlama olayları
  6. Dayanıklılık umut veriyor, ancak sınırları var
  7. Balıkçılık ve kirlilik, sıcaklık baskısını artırıyor
  8. Resif kaybı insanlar ve türler için ne anlama geliyor?
  9. Koruma kararları için daha yakın bir son tarih
  10. Öne Çıkanlar

22 Ekim 2026’da yayımlanan değerlendirme, 127 tropikal ve subtropikal deniz ekolojik bölgesine yayılan 188.362 kilometrekarelik resifleri kapsıyor. En çarpıcı karşılaştırma, önümüzdeki dönemde yaşanacak ısınmayla ilgili: Yalnızca son 50 yılda gözlemlenen değişiklikler dikkate alındığında resiflerin yüzde 24’ü Kritik Tehlikede sınıfında yer alacaktı. İklim etkilerine ilişkin öngörüler de hesaba katıldığında bu oran dört katına çıkarak yüzde 96’ya yükseliyor.

Büyük Set Resifi, Güneydoğu Asya ve Batı Pasifik’teki Mercan Üçgeni, Mezoamerikan Set Resifi Sistemi ve Kızıldeniz resifleri en yüksek tehdit kategorisinde yer alıyor. Artan okyanus sıcaklıkları en yaygın ve şiddetli baskı unsuru. Sıcaklık, kitlesel beyazlama olayları arasındaki süreyi kısaltıyor ve mercanların toparlanmasına daha az zaman bırakıyor.

IUCN’nin küresel değerlendirmesi, onlarca yıllık ekolojik izleme çalışmalarına ve uydu aracılığıyla yapılan okyanus sıcaklığı gözlemlerine dayanıyor. 80’den fazla ülke ve bölgedeki resifleri kapsayan çalışmaya 250’den fazla uzman katkıda bulundu.

Kıyı toplulukları açısından riskler, insanların yediği balıklardan geçimlerini sağladıkları işletmelere ve kıyılarını korumaya yardımcı olan resiflere kadar uzanıyor. Araştırmacılar, öngörülen zararın büyük bölümü henüz yaşanmadığı için emisyonlarda hızlı kesintilerin ve yerel koruma çalışmalarının güçlendirilmesinin sonucu değiştirebileceğini belirtiyor.

Reklam

Bir resif çökünce ne olur?

Sert mercanlar resifin canlı temelini oluşturur. Yapıları balıklara barınak, küçük hayvanlara beslenme alanı ve birçok türe üreme ortamı sağlar. Mercanların büyük ölçüde yok olması ve yerlerini alglerin, molozların, süngerlerin ve diğer canlıların alması, ekosistemin çökmesi anlamına gelir.

Ortaya çıkan yaşam alanında farklı ve daha yoksul bir deniz canlıları topluluğu barınır. Besin ağındaki değişiklikler küçük omurgasızlardan orfozlara, kaplumbağalara ve köpekbalıklarına kadar pek çok canlıyı etkiler. Bazı mercanlar yaşamaya devam etse bile resif işlevini yitirebilir.

Kritik Tehlikede sınıflandırması, bir ekosistemin çok yüksek çöküş riskiyle karşı karşıya olduğu anlamına gelir. Değerlendirme, bu riski geçmiş gözlemler, mevcut koşullar ve gelecekteki ısınma öngörüleri üzerinden inceliyor. 2075 ufku, araştırmacıların değerlendirdiği tehlike dönemini ifade ediyor; tüm resiflerin aynı anda değişeceği tek bir yılı değil.

Bilgi yetersizliği nedeniyle 127 ekolojik bölgenin dördü hakkında Veri Yetersiz sınıflandırması yapıldı. Batı Galápagos Adaları ise 1982-83 El Niño olayının ardından Çökmüş olarak sınıflandırılmıştı. IUCN’ye göre bu beş vaka, Kritik Tehlikede olarak sınıflandırılan yüzde 96’lık kesimin dışında kalan ekosistemleri oluşturuyor.

Gelecekteki ısınma sonuçları neden değiştiriyor?

Araştırmacılar, Hükümetlerarası İklim Değişikliği Paneli’nin orta yol senaryosunu kullandı. Bu senaryoya göre 2100’e kadar atmosferdeki ısınmanın sanayi öncesi sıcaklıkların yaklaşık 2,7°C üzerine çıkması öngörülüyor. Okyanus yüzeyindeki ısınmanın sürmesi, resifleri daha sık ve daha yıkıcı sıcaklık baskısına maruz bırakıyor.

Mercanlar, dokularında yaşayan küçük alglerle birlikte yaşar. Algler besinlerinin ve renklerinin büyük bölümünü sağlar. Su aşırı ısındığında mercanlar bu ortaklarını dışarı atabilir ve beyazlaşabilir. Bu sürece beyazlama denir. Koşullar yeterince hızlı düzelirse mercanlar toparlanabilir; uzun süreli sıcaklık ise ölümlerine yol açabilir.

Tekrarlanan deniz sıcak hava dalgaları toparlanmayı zorlaştırıyor. Hayatta kalan mercanların büyümek ve üremek için zamana, genç mercanların ise tutunabilecekleri uygun alanlara ihtiyacı var. Bir sonraki yıkıcı yaz, resif gücünü yeniden kazanmadan bu yenilenme sürecini kesintiye uğratabilir.

Değerlendirmenin bilimsel sorumlusu, CORDIO Doğu Afrika araştırma direktörü ve Melbourne Üniversitesi araştırmacısı Dr. Mishal Gudka, tehlikeyi şöyle anlattı:

İklim değişikliğinin gelecekte yaratacağı tehdit kapıda ve çok ciddi; bu da söz konusu ekosistemlerin varlığını sürdürmesi için çok yüksek bir risk oluşturuyor.

Reklam

Avustralya’daki izleme çalışmaları kayıpların şimdiden yaşandığını gösteriyor

Büyük Set Resifi’nin yakın dönemdeki izleme kayıtları, mercan örtüsündeki artışların ne kadar hızlı tersine dönebileceğini gösteriyor. Avustralya Deniz Bilimleri Enstitüsü’nün (AIMS) 6 Ağustos 2025’te yayımladığı 2024/2025 durum raporu, 2024’teki kitlesel beyazlama olayının ardından kuzey, orta ve güney bölgelerinde ciddi düşüşler kaydetti.

Bulgular, Ağustos 2024 ile Mayıs 2025 arasında 124 resifte yapılan incelemelere dayanıyor. Bilim insanları, gözlemcilerin resiflerin çevresinde çekilerek ilerletildiği sırada topladığı verileri kullanarak sert mercanların deniz tabanında kapladığı alanın oranını, yani sert mercan örtüsünü tahmin etti. Bölgesel sonuçlar şöyle:

  • Kuzey Büyük Set Resifi: Ortalama mercan örtüsü 2024’te yüzde 39,8’den 2025’te yüzde 30,0’a düştü; göreli düşüş yüzde 24,8 oldu.
  • Orta Büyük Set Resifi: Örtü yüzde 33,2’den yüzde 28,6’ya düştü; göreli düşüş yüzde 13,9 oldu.
  • Güney Büyük Set Resifi: Örtü yüzde 38,9’dan yüzde 26,9’a düştü; göreli düşüş yüzde 30,6 oldu.

Güney bölgesindeki oran, yüzde 29,3 olan tarihsel ortalamanın altına indi. Kayıplara rağmen kuzey ve orta bölgelerdeki mercan örtüsü, kendi tarihsel ortalamalarının üzerinde kaldı. Tek tek resiflerde düşüş yüzde 70,8’e kadar çıktı.

AIMS, siklonların, tatlı su taşkınlarının ve dikenli denizyıldızlarının yol açtığı hasarın yanı sıra mercan ölümlerinin başlıca nedeninin beyazlama olduğunu belirledi. 2017-2024 arasında resiflerin toparlanmasına yardımcı olan hızlı büyüyen Acropora mercanları en ağır etkilenenler arasındaydı.

Her üç bölgede de önemli miktarda mercan örtüsü varlığını korudu. İncelenen 124 resifin yüzde 48’inde mercan örtüsü azaldı, yüzde 42’sinde net değişim olmadı, yüzde 10’unda ise örtü arttı. Durumu istikrarlı kalan veya iyileşen resiflerin çoğu orta bölgedeydi. Bu da aynı genel baskı döneminde yakın konumdaki resiflerin ne kadar farklı tepkiler verebildiğini gösteriyor.

Arka arkaya gelen beyazlama olayları

2024’teki beyazlama olayı, Büyük Set Resifi’nde şimdiye kadar kaydedilen en geniş coğrafi alana yayıldı. Her üç bölgede de orta ila aşırı düzeyde beyazlama görüldü. 2025’te, 2016’dan bu yana altıncı kez yaşanan yeni bir kitlesel beyazlama olayı kuzey Büyük Set Resifi’nde yoğunlaştı; Avustralya’nın kuzeybatısındaki resifler de etkilendi.

Son dönemdeki olaylar dizisi, araştırmacıların toparlanma sürelerinin kısalmasından neden endişe duyduğunu açıklamaya yardımcı oluyor:

  • 2023: Dördüncü küresel kitlesel beyazlama olayı Kuzey Yarımküre’deki resiflerde başladı.
  • Nisan 2024: ABD Ulusal Okyanus ve Atmosfer Dairesi ile Uluslararası Mercan Resifi Girişimi küresel olayı ilan etti.
  • Ağustos 2024-Mayıs 2025: AIMS, 2024’teki beyazlama sonrasında mercanların durumunu ölçmek için Büyük Set Resifi’nde 124 noktayı inceledi.
  • Mart 2025: Havadan yapılan incelemelerde kuzeyde ve Büyük Set Resifi’nin orta bölümünün bazı kesimlerinde yeni beyazlama görüldü.
  • 22 Ekim 2026: IUCN, ekosistemlerin 2075’e kadar karşı karşıya olduğu çöküş riskine ilişkin küresel değerlendirmesini yayımladı.

Mart 2025’teki hava incelemelerinde, kıyıya yakın ve orta kıta sahanlığındaki 162 resifin yüzde 41’inde orta ila yüksek düzeyde beyazlama görüldü. Açık denizdekiler de dahil olmak üzere incelenen 258 resifin yüzde 9’unda beyazlama çok yaygındı. Bu yüzdeler farklı resif gruplarını ve farklı beyazlama şiddetlerini ifade ediyor.

Reklam

AIMS, kuzeydeki su altı incelemelerini 2025’teki beyazlama başlamadan önce, Aralık 2024’te tamamladı. Kurum, sonraki olayın mercan örtüsü üzerindeki etkisinin bir sonraki yıllık raporunda yer alacağını belirtti. IUCN’nin küresel değerlendirmesi de dördüncü küresel beyazlama olayının zararını bütünüyle hesaba katmadı.

Dayanıklılık umut veriyor, ancak sınırları var

Doğu Asya resifleri, mercan örtüsünün geçmişte görece dayanıklı olduğu yerlerde bile gelecekteki sıcaklıkların görünümü nasıl değiştirdiğini gösteriyor. Yalnızca gözlemlenen değişikliklere dayanıldığında bölgedeki resif ekosistemlerinin yüzde 20’si Kritik Tehlikede sınıfında yer alacaktı. Gelecekteki iklim öngörüleri de hesaba katıldığında tümü bu kategoriye giriyor.

Kuzey Kızıldeniz de dikkat çekici bir örnek sunuyor. Buradaki mercanların sıcaklığa dayanıklılığı alışılmadık ölçüde yüksek ve yalnızca yakın dönem eğilimleri dikkate alınsaydı ekosistem Hassas kategorisinde yer alacaktı. Gelecekteki ısınma sınıflandırmayı Kritik Tehlikede düzeyine çıkarıyor.

Avustralya değerlendirmesine, Oceanwise Australia direktörü ve Batı Avustralya Üniversitesi Okyanuslar Enstitüsü’nde araştırma görevlisi olan Dr. Ben Fitzpatrick liderlik etti. Melbourne Üniversitesi’nin açıklamasında, iklim değişikliğinin yerel yönetim sayesinde elde edilen kazanımları giderek daha fazla etkisiz kıldığı uyarısına yer veriliyor.

Fitzpatrick şöyle konuştu:

Ne yazık ki mevcut iklim değişikliği eğilimleri altında bu etkilerin şiddetinin artması bekleniyor. Bu da tüm mercan resiflerimizin çöküş riskini olağanüstü ölçüde yükseltiyor,

Gudka da hayatta kalabilecek resifler olduğuna dikkat çekerken, onlara en iyi şansı vermek için harekete geçilmesi çağrısında bulundu:

Gelecekte dirençli mercan resiflerinin bazı bölümleri varlığını sürdürebilir; bu nedenle başarı şanslarını artırmak için elimizden gelen her şeyi yapmalıyız

Balıkçılık ve kirlilik, sıcaklık baskısını artırıyor

IUCN’ye göre önemli balık gruplarının aşırı avlanması, mercan resifi ekosistemlerinin yüzde 63’ünü tehdit ediyor. Etkilenen bölgeler arasında Doğu Asya, Batı Hint Okyanusu, Karayipler ve Brezilya yer alıyor.

Papağan balıkları, aksi hâlde toparlanan mercanların ihtiyaç duyduğu alanları kaplayabilecek alglerle besleniyor. Orfoz gibi yırtıcılar ise besin ağındaki dengenin korunmasına yardımcı oluyor. Bu popülasyonların azalması, resiflerin işleyişini değiştiriyor ve sıcaklık baskısından sonra toparlanmalarını zorlaştırıyor.

Reklam

Kıyı yapılaşması, kirlilik, yoğun turizm, endüstriyel faaliyetler, su ürünleri yetiştiriciliği, fırtınalar, tatlı su taşkınları ve dikenli denizyıldızı istilaları ek zarara yol açıyor. Bu baskılar aynı anda yaşanarak bir deniz sıcak hava dalgası başlamadan önce resifi zayıflatabiliyor.

IUCN Ekosistem Yönetimi Komisyonu bünyesindeki Ekosistemler Kırmızı Listesi Tematik Grubu’nun başkanı Emily Nicholson, uygulanabilir koruma önlemlerini şöyle sıraladı:

Yerel baskıları azaltmak, deniz koruma alanlarını genişletmek ve önemli balık stoklarını eski hâline getirmek etkili koruma çalışmalarıyla hâlâ somut bir fark yaratabilir.

Kıyı sularının temizlenmesi ve sürdürülebilir balıkçılık, ulusal ve yerel yönetimlerin doğrudan müdahale edebileceği baskıları azaltıyor. Sera gazı emisyonlarını düşürmek ise güçlü yerel koruma uygulamalarının olduğu yerler de dahil olmak üzere, sınırları aşan ısınma sorununa çözüm getiriyor.

Resif kaybı insanlar ve türler için ne anlama geliyor?

Mercan resifleri okyanus tabanının yüzde 1’inden azını kaplıyor, ancak tüm deniz türlerinin yaklaşık dörtte birini destekliyor. Yaşamın yoğun biçimde barındığı bu alanların gerilemesi; balıkçılık toplulukları, turizm işletmeleri ve kıyı yerleşimleri açısından özellikle ciddi sonuçlar doğuruyor.

Mercan yapıları bozuldukça balıklar beslenme alanlarını, barınaklarını ve üreme sahalarını kaybediyor. Resif balıkçılığına bağımlı topluluklar, besin ve gelir kaynaklarının zarar görmesiyle karşı karşıya kalıyor. Turizm işletmeleri ziyaretçi çekmek için canlı resiflere ihtiyaç duyuyor; resiflerin bozulması kıyıların dalgalara ve fırtınalara karşı doğal korumasını da zayıflatabiliyor.

IUCN’nin eş zamanlı yürüttüğü bir başka değerlendirme, resif oluşturan 892 mercan türünü inceledi ve bunların yüzde 44’ünün yok olma tehdidi altında olduğunu ortaya koydu. Tür değerlendirmesi, tek tek mercan türlerinin yok olma tehlikesini ölçüyor. Ekosistem değerlendirmesi ise mercanlar, balıklar ve diğer canlılar arasındaki ilişkiler de dahil olmak üzere, resiflerin bütün olarak işlevini sürdürüp sürdüremeyeceğini inceliyor.

IUCN Genel Direktörü Dr. Grethel Aguilar, ekolojik zararla insanların geçim kaynakları arasındaki ilişkiye dikkat çekti:

Bu ekosistemlerin gerilemesi, sayısız türü ihtiyaç duydukları besin, barınak ve üreme alanlarından mahrum bırakıyor. Aynı zamanda kıyı topluluklarının güvenliğini ve geçim kaynaklarını tehdit ediyor; balıkçılık, su ürünleri yetiştiriciliği ve kıyı turizmi gibi önemli ekonomik sektörleri zayıflatıyor,

Koruma kararları için daha yakın bir son tarih

Değerlendirme; IUCN, Ekosistem Yönetimi Komisyonu, Melbourne Üniversitesi ve CORDIO Doğu Afrika koordinasyonunda, Küresel Mercan Resifi İzleme Ağı bünyesindeki bölgesel ortaklarla birlikte yürütüldü. Bulgular; iklim eylemi, balıkçılığın yönetimi, su kalitesi ve yaşam alanlarının korunmasını aynı acil görevin parçaları olarak ortaya koyuyor.

Reklam

Hükümetlerin, 2022’de kabul edilen Kunming-Montreal Küresel Biyoçeşitlilik Çerçevesi kapsamında daha yakın bir hedef tarihi bulunuyor. Taahhütler arasında, zarar görmüş ekosistemlerin iyileştirilmesi ve kirliliğin azaltılmasının yanı sıra 2030’a kadar kara alanlarının, iç suların ve deniz alanlarının yüzde 30’unun korunması da yer alıyor.

Denizlerde restorasyon çalışmaları, toplam restorasyon faaliyetlerinin küçük bir bölümünü oluşturuyor. Ekolojik Restorasyon Derneği ile Biyolojik Çeşitlilik Sözleşmesi Sekretaryası’nın ortak raporuna göre, ekosistem restorasyonu çalışmalarının yüzde 90’dan fazlası karada yürütülüyor; kıyı ve deniz alanlarının payıysa yüzde 2’de kalıyor.

Miami Üniversitesi Mercan Resifi Geleceği Laboratuvarı Direktörü Andrew Baker, yeni restorasyon teknolojilerinin zor durumdaki resiflere yardımcı olabileceğini ve daha kapsamlı değişiklikler için zaman kazandırabileceğini söyledi. Bu çalışmalar, IUCN’nin çağrıda bulunduğu emisyon azaltımları, daha güçlü koruma ve sürekli yatırımlarla birlikte yürütülüyor.

Aguilar, gereken adımları şöyle anlattı:

Nelerin gerektiğini biliyoruz: iddialı emisyon azaltımları, daha güçlü koruma ve restorasyon çalışmaları ile dirençli kıyı ekosistemlerine ve onlara bağımlı topluluklara sürekli yatırım.

Gözlemlenen değişiklikler temel alındığında resiflerin yüzde 24’ünün Kritik Tehlikede sayılmasıyla gelecekteki ısınma da hesaba katıldığında bu oranın yüzde 96’ya çıkması arasındaki fark, uyarının aciliyetini ortaya koyuyor. Değerlendirilen risklerin büyük bölümü henüz yaşanmamış zararlardan kaynaklanıyor. Emisyonlar ve resifler üzerindeki yerel baskılarla ilgili kararlar, bu zararların ne ölçüde gerçekleşeceğini belirleyecek.

Öne Çıkanlar

  • Avustralya’daki sığ sularda bulunan 17 mercan resifi ekosisteminin tamamı Kritik Tehlikede sınıfında; 2075’e kadar son derece yüksek çöküş riskiyle karşı karşıya.
  • Küresel değerlendirme, 127 ekolojik bölgeye yayılan 188.362 kilometrekarelik resifleri kapsıyor; resiflerin yüzde 96’sı Kritik Tehlikede sınıfında.
  • Yalnızca gözlemlenen değişiklikler dikkate alındığında resiflerin yüzde 24’ü bu kategoriye girecekti; gelecekteki ısınma bu oranı yüzde 96’ya çıkarıyor.
  • AIMS, 2024’teki beyazlama olayının ardından Büyük Set Resifi’nde önemli mercan kayıpları kaydetti. Güney bölgesindeki mercan örtüsünün göreli düşüşü yüzde 30,6’ya ulaştı.
  • Önemli balık gruplarının aşırı avlanması, resif ekosistemlerinin yüzde 63’ünü tehdit ediyor.
  • IUCN, resiflerin hayatta kalma şansını artırmak için emisyonların hızla azaltılması, kıyı sularının temizlenmesi, sürdürülebilir balıkçılık, daha güçlü koruma ve restorasyon çağrısı yapıyor.
Bu haberi paylaş

Bunlar da ilginizi çekebilir