Otoyol yasağı, küçük araçlara dayanan ulaşım sistemiyle karşı karşıya
Dhaka–Chattogram otoyolunun Mirsarai kesiminde, U dönüşü yapan araçlar ayrı bir dönüş şeridi olmadan otobüsler, kamyonlar ve küçük yolcu araçlarıyla aynı alanı paylaşıyor. Chattogram–Cox's Bazar güzergâhında, geniş Chattogram bölgesinde meydana geldiği belirtilen altı kazada en az altı kişi öldü, 45 kişi yaralandı. Her kazaya üç tekerlekli araçlar karıştı.
İçindekiler
- Otoyol yasağı, küçük araçlara dayanan ulaşım sistemiyle karşı karşıya
- Kısıtlamalar neleri kapsıyor?
- Chattogram çevresindeki altı kaza tehlikeyi gözler önüne seriyor
- Araçların karışık trafiği neden bu kadar büyük risk yaratıyor?
- Siyasi baskı ve yetersiz personel denetimleri zayıflatıyor
- Sürücüler neden otoyollara dönüyor?
- Ülke çapındaki yasağın ardından daha dar kapsamlı bir denetim planı geldi
- Ölüm verileri öncelikler hakkında ne gösteriyor?
- Chattogram’ın araç ekonomisi yol kenarlarının ötesine uzanıyor
- Ayrı güzergâhlar ve daha güvenli araçlar somut seçenekler sunuyor
- Öne Çıkanlar
Bangladeş, bu araçların ana otoyollarda kullanımını defalarca kısıtladı. Ekim 2012’de Yüksek Mahkeme, sıkıştırılmış doğal gazla (CNG) çalışan otorikşavklara yönelik bir kısıtlama getirdi. Hükümet, Ağustos 2015’te 22 ana otoyolda üç tekerlekli araçları ve motorsuz taşıtları yasakladı. Buna rağmen CNG’li otorikşavklar, akülü rikşalar, kolay bisikletler ve diğer küçük araçlar, çok daha ağır taşıtlarla yan yana yolcu taşımayı sürdürüyor.
Sorunun nedenleri, sürücülerin yasağı görmezden gelmesinin ötesine uzanıyor. Otoyol polisi memurları siyasi baskı ve sınırlı personel sayısından söz ediyor. Sürücüler, köy yollarındaki seferlerin masraflarını karşılamadığını söylüyor. Yolcu hakları savunucuları servis yollarının eksikliğine dikkat çekerken, ulaşım araştırmacıları zayıf frenlere, dengesiz araçlara ve yetersiz eğitime işaret ediyor.
Sonuç, yerel yolculuklarla daha uzun mesafeleri daha yüksek hızlarda kat eden trafiğin her gün çatışması oluyor. İnsanların pazarlara, işyerlerine ve ilçe merkezlerine ulaşması gerekiyor; ancak bu noktaları birbirine bağlayan yollar çoğu zaman ulusal ulaşım koridorları olarak da kullanılıyor.
Farklı dönemlere ait veriler tehlikenin boyutunu gösteriyor. Bangladeş Karayolu Ulaşım İdaresinin Mymensingh ilçe müdürlüğü, raporlama yılı içinde Dhaka–Mymensingh otoyolunda meydana gelen 149 kazada 143 kişinin öldüğünü, 141 kişinin yaralandığını kaydetti. Chattogram kentinde polis kayıtlarına göre 2020-2022 arasında 263 kişi trafik kazalarında hayatını kaybetti. Her veri farklı bir yer ve dönemi kapsıyor; dolayısıyla müdahalenin ilgili yollara göre şekillendirilmesi gerekiyor.
Kısıtlamalar neleri kapsıyor?
Hükümet, otoyol yasağını ilk açıklarken ulusal otoyollarla yol ağının geri kalanı arasında bir ayrım yaptı. Karayolu Ulaşım ve Otoyollar Dairesi Sekreteri M A N Siddique, kısıtlamanın yaklaşık 250 bin kilometrelik ağ içindeki 3 bin 570 kilometrelik ulusal otoyol kesiminde geçerli olduğunu söyledi.
Bu rakamlara göre kısıtlanan yollar, o dönemde belirtilen ağın yaklaşık yüzde 1,4’ünü oluşturuyordu. Siddique, üç tekerlekli araçların diğer yollarda kullanılabileceğini söyledi. Yetkililer ayrıca ulusal otoyol kesimlerini haritalarda işaretleyerek çevrimiçi erişime açtı.
Uygulama görevi bölge komiserlerine, ilçe yöneticilerine, üst düzey polis yetkililerine, otoyol polisine ve Bangladeş Karayolu Ulaşım İdaresi (BRTA) sulh hâkimlerine verildi. Dolayısıyla politika, yalnızca yol kenarındaki denetimden ibaret olmayıp hükümetin çeşitli kademelerini kapsıyordu.
Daha sonra Temyiz Dairesi, özellikle akülü üç tekerlekli araçlarla ilgili bir karar verdi. Baş Yargıç Hasan Foez Siddique başkanlığındaki heyet, 15 Aralık’ta verilen ve yetkililere ülke genelindeki ruhsatsız akülü üç tekerlekli araçlarla kolay bisikletleri tespit edip kaldırma talimatı veren Yüksek Mahkeme kararını değiştirdi. Değiştirilen karar, otoyollardaki kısıtlamayı korudu.
Değişiklik talebinde bulunanları temsil eden avukat Tania Amir, davalarında geçim kaynaklarıyla araçları düzenleyen taslak hükümet politikasının gündeme getirildiğini söyledi. İşçi temsilcileri, kararı otoyollar dışındaki güzergâhlarda çalışmaya izin vermesi bakımından memnuniyetle karşıladı ve önerilen düzenleme çerçevesinde kayıt yapılması çağrısında bulundu.
Chattogram çevresindeki altı kaza tehlikeyi gözler önüne seriyor
Chattogram çevresinde bildirilen kazalara otobüsler, küçük bir kamyon, minibüsler ve bir damperli kamyonun yanı sıra CNG’li otorikşavklar da karıştı. Kazaların birçoğu kafa kafaya çarpışmaydı. Haberlerde, yılı belirtilmeden şu tarihler veriliyor:
- 27 Şubat: Chattogram–Cox's Bazar otoyolunun Lohagara ilçesine bağlı Adhunagar kesiminde bir otorikşavkla küçük bir kamyon çarpıştı. Bir kişi öldü, aralarında bir çocuğun da bulunduğu yedi kişi yaralandı.
- 28 Mart: Sitakunda’daki Modern Hastanesi yakınlarında bir minibüsle CNG’li otorikşavkın çarpışması sonucu altı kişi yaralandı.
- 31 Mayıs: Sitakunda’daki Barabkunda pazarında otobüs, damperli kamyon, minibüs ve CNG’li otorikşavkın karıştığı kazada bir kişi öldü, 25 kişi yaralandı.
- 5 Eylül: Chandanaish’te bir otobüsle CNG’li otorikşavk kafa kafaya çarpıştı. İki kişi öldü, üç kişi ağır yaralandı.
- 7 Ekim: Satkania’da Nayakhal Pathani Köprüsü’nün güneyinde bir otobüsle otorikşavkın çarpışması sonucu iki kişi öldü. Yaralı bir yolcu Chattogram Tıp Fakültesi Hastanesine kaldırıldı.
- 9 Ekim: Patiya’da bir minibüsle çarpışan otorikşavktaki üç yolcu ağır yaralandı.
Mirsarai sakini Md Nurul Alam, belediye pazarı yakınındaki U dönüşü noktasında, trafiğin ters yönünde ilerleyen yasaklı küçük araçların karıştığı kazalar da dâhil olmak üzere sık sık kaza yaşandığını anlattı. Otobüs ve kamyon sürücüleri de ayrı bir dönüş şeridinin olmamasını tehlike olarak gösterdi.
Araçların karışık trafiği neden bu kadar büyük risk yaratıyor?
Yavaş bir aracın hızlı akan trafiğe girmesi, diğer sürücüleri aniden fren yapmaya ya da yön değiştirmeye zorlayabilir. Trafiği keserek dönüş yapmak, köy yolundan ana yola katılmak veya izin verilen yönün tersine ilerlemek, bu hareketlerin önceden tahmin edilmesini zorlaştırır.
Bangladeş Mühendislik ve Teknoloji Üniversitesine bağlı Kaza Araştırma Enstitüsünün Direktörü Profesör Md Hadiuzzaman, yerel olarak monte edilen araçlardaki fren ve denge sorunlarına dikkat çekti. Yolcuların savunmasızlığına ve sürücü eğitimi gereğine de işaret etti.
Bu araçlar yokuşlarda ya da dönüş yaparken devrilebilir. Büyük araçların çarptığı bu araçların sürücü ve yolcuları arasındaki ölüm oranı oldukça yüksek. Ayrıca sürücüler eğitimli değil.
Üç tekerlekli araç kategorisinde toplanan taşıtların özellikleri büyük farklılık gösteriyor. Bazıları CNG ya da dizel yakıtla, bazılarıysa aküyle veya yerel ulaşıma uyarlanmış küçük motorlarla çalışıyor. Pedallı rikşaya motor eklenmesi, orijinal fren ve denge düzeni büyük ölçüde değişmeden kalırken aracın hızını artırabiliyor.
Hanif Paribahan’da sorumlu olarak çalışan Paimul Islam, ani dönüşlerden ve bağlantı yollarından ana yola girişlerden söz etti. Diğer otobüs şoförleri ise gece görüşünün zayıf olmasını ve trafik yoğunlaştığında araçların yanlış şeride geçmesini tehlike olarak gösterdi.
Bu riskler Chattogram’ın ötesine de uzanıyor. Sürücülerin tehlikeli noktalar olarak belirttiği yerler arasında Gobindaganj, Mokamtala, Kodda, Kaliakoir, Ashulia, Savar ve Jatrabari bulunuyor. Sirajganj’daki Nalka yakınlarında bir kadınla kızı, akülü rikşa minibüslerine başka bir araç çarpınca hayatını kaybetti. Polis merkezi amiri Mosaddek Ali, minibüsün otoyolu geçiyor gibi göründüğünü söyledi. Polis, çarpıp kaçan aracı arıyordu.
Siyasi baskı ve yetersiz personel denetimleri zayıflatıyor
Dohazari Otoyol Polis Merkezi amiri Nurul Absar, küçük araçların otoyollardaki riskleri artırdığını söyledi ve sürücü eğitimindeki yetersizliklere dikkat çekti. Ayrıca siyasi nüfuz sahibi kişilerin ve diğer güçlü isimlerin, polisin yasaklı üç tekerlekli araçlara karşı tam müdahalede bulunmasını engellediğini belirtti.
Bu açıklama, sorunun kontrol noktalarının sayısından ibaret olmadığını gösteriyor. Sürücü ve araç sahiplerinin nüfuzlu gruplara düzenli ödeme yaptığı iddiaları, araçların kısıtlı yollarda çalışmayı sürdürmesine eşlik ediyor.
Mymensingh’de BRTA Müdür Yardımcısı Anisur Rahman, yetkililerin zaman zaman idari destekle seyyar mahkeme denetimleri yaptığını, ancak personel eksikliğinin düzenli işlem yapılmasını engellediğini söyledi. Polis Başmüfettiş Yardımcısı Abdullah Al Mamun ise otoyol polisi kontrol noktalarına rağmen sürücülerin fırsat buldukça köy yollarından otoyola girdiğini belirtti.
Yol düzeni denetimleri zorlaştırıyor. Bir kontrol noktası tek bir yeri denetlerken, çok sayıda bağlantı yolu başka noktalardan giriş imkânı sunuyor. Churkhai kavşağı ve Trishal otobüs durağında yaşayanlar, Dhaka–Mymensingh otoyolunun yanında üç tekerlekli araç durakları bulunduğunu, bunların kuyruklara ve büyük araçların önünün kapanmasına yol açtığını anlattı.
Trishal sakini Samsu Mia, yoğunluğun yayaları da etkilediğini söyledi. Churkhai’de esnaflık yapan Kamal Hossain ise otobüslerin tekrar tekrar fren yaptığını ve yolcuların varış noktalarına zamanında ulaşmakta zorlandığını anlattı. Bölge sakinleri açısından sorun, hem kaza tehlikesine maruz kalmak hem de yolculukların uzamasının yarattığı gündelik maliyet.
Sürücüler neden otoyollara dönüyor?
Trishal’den kolay bisiklet sürücüsü Sumon Mia, tehlikenin farkında olduğunu kabul etti; ancak köy yollarındaki seferlerin araç kirasını ve kendi geçimini karşılayacak kadar kazanç getirmediğini söyledi. Bu nedenle ilçe merkezine giderek otoyolda yolcu taşıdığını belirtti.
Mahindra sürücüsü Selim Mia, aracının tescilsiz olduğunu ve ilgili işleri yöneticilerinin yürüttüğü bir kuruluş aracılığıyla çalıştığını söyledi. Zaman zaman polisin ceza kestiğini anlatan Mia, başka bir iş yapamadığı için şoförlüğün ailesinin geçimini sağladığını belirtti.
İşçi temsilcileri Khalekuzzaman Lipon ve Imran Habib Rumon’a göre bu araçlara bağımlı olanların sayısı oldukça yüksek. Temsilcilerin açıklamasında, akülü araçlarla doğrudan bağlantılı yaklaşık beş milyon sürücü, tamirci, küçük araç sahibi ve garaj işletmecisi bulunduğu, 25 ila 30 milyon kişinin de geçimini dolaylı olarak bu araçlardan sağladığı tahmin edildi.
Temsilciler, otoyolların ilçe merkezlerinden, daha küçük idari merkezlerden ve pazarlardan geçtiğini ya da bu yerlere yakın olduğunu söyledi. Toplu taşımanın yetersiz olduğu yerlerde kısa bir yerel yolculuk bile otoyolun bir bölümünü kullanmayı gerektirebiliyor.
Eski Karayolu Ulaşım ve Köprüler Bakanı Obaidul Quader, daha sınırlı bir denetim yaklaşımından söz ederken bu gerilimi kabul etti. Daha yakından izlenmek üzere seçilen beş otoyol dışındaki güzergâhlarda, kurallara bağlanmış kullanıma neden izin verilmesinin değerlendirildiğini şöyle açıkladı:
Bu araçların çalışmasını durdurursak birçok sürücü işsiz kalır, insanlar da sorun yaşar. Bu yüzden araçlar bir kılavuz çerçevesinde çalışabilir,
Quader’in yaklaşımı, yerel ulaşım ve istihdamı denetimle birlikte ele aldı. Sürücülerin kurallara ihtiyacı vardı; yolcuların da mevcut otobüs hizmetlerinin yeterince karşılayamadığı yolculuklarını tamamlamak için uygulanabilir bir seçeneğe ihtiyacı bulunuyordu.
Ülke çapındaki yasağın ardından daha dar kapsamlı bir denetim planı geldi
Quader, 2022’de Ulusal Karayolu Güvenliği Konseyi toplantısında yetkililerin beş otoyolu yakından izleyeceğini söyledi: Dhaka–Chattogram, Dhaka–Sylhet, Dhaka–Mymensingh, Dhaka–Tangail ve Dhaka–Aricha. BRTA ve otoyol polisi personelinin yetersizliği nedeniyle 2015 yasağının kapsadığı diğer 17 otoyolda aynı düzeyde denetim yapılamadığını belirtti.
Haziran 2019’da kurulan bir bakanlık komitesi, üç tekerlekli araçların denetlenmesini incelemişti. Kasım 2021’de düzenlemelere ilişkin bir taslak kılavuz hazırlandı. Bu çerçevede ele alınan öneriler arasında tescil ile üretim, ithalat ve kullanıma ilişkin kurallar da vardı.
Konsey ayrıca 2021-2024 Ulusal Karayolu Güvenliği Stratejik Eylem Planı’nı onayladı. Planda kazaların 2024’e kadar yüzde 25, 2030’a kadar yüzde 50 azaltılması hedeflendi. Quader, onayın gecikmesini salgına bağladı.
Motosikletler de aynı politika tartışmasının bir parçasıydı. Bir hükümet soruşturma komitesi, ayrı servis şeritleri bulunmadıkça motosikletlerin ulusal otoyollara alınmamasını önermişti. Konsey, motosikletlere otoyol yasağı getirilmesini reddederek daha sıkı denetimlerden yana oldu.
2024 hedef yılı geride kaldı; sonraki hedef yılı olan 2030’a ise henüz var. Bu hedeflere ulaşılıp ulaşılmadığına, üç tekerlekli araç kılavuzunun kesin olarak ne zaman kabul edildiğine veya bir sonraki uygulama takvimine ilişkin doğrulanmış bilgi verilmedi.
Ölüm verileri öncelikler hakkında ne gösteriyor?
Kaza Araştırma Enstitüsüne göre 2020’deki 3 bin 558 karayolu ölümü içinde 310 kişi üç tekerlekli araçların yolcu ya da sürücüleriydi. Bu, toplamın yaklaşık yüzde 8,7’sine karşılık geliyor. Bu ölümler, küçük araçlardaki kişilerin doğrudan korunması gereken gruplar arasında bulunduğunu gösteriyor.
Karayolu Güvenliği Vakfı, 2022’nin ilk dokuz ayında 4 bin 225 kazada 5 bin 43 kişinin hayatını kaybettiğini kaydetti. Vakfın verilerine göre ölümlerin yüzde 21,71’i üç tekerlekli araçlarla, yüzde 37,78’i motosikletlerle bağlantılıydı; iki grubun toplamı yüzde 59,49’a ulaştı. İki veri seti farklı dönem ve kategorileri kapsıyor; bu nedenle karayolu kazalarındaki can kayıplarına ayrı açılardan bakıyor.
Chattogram’ın kent içi verileri, risk altındaki başka büyük bir grubu ortaya koyuyor. Chattogram Metropolitan Polisi ile Chittagong Şehir Kurumunun polis kayıtlarından yararlanarak ortaklaşa yayımladığı Chattogram Şehir Karayolu Güvenliği raporuna göre 2020-2022 arasında 263 kişi hayatını kaybetti. Ölümlerin yüzde 56’sını yayalar, yüzde 30’unu ise motosiklet ve üç tekerlekli araç sürücüleri oluşturdu.
Kentin karayolu ölüm oranı 2020’de 100 bin kişide 2,1 iken 2022’de 2,9’a yükseldi; bu, yaklaşık yüzde 38’lik bir artış anlamına geliyor. Ölenlerin yüzde 81’i erkekti ve kurbanların çoğu 20-54 yaş arasındaydı.
En çok kaza Bayazid Bostami polis merkezinin sorumluluk alanında, ardından Bakalia’da kaydedildi. Bahaddarhat–Shah Amanat Köprüsü bağlantı yolunda üç yılda kilometre başına yaklaşık beş ölüm yaşandı. Tiger Pass kavşağı ile Çevre Yolu üzerindeki Khejur Tala da tehlikeli noktalar olarak belirlendi.
Raporda ağır kamyonlar, yayalar ve motosiklet kullanıcıları arasındaki ölümlerin başlıca nedenlerinden biri olarak gösterildi. Öneriler arasında daha geniş ve kesintisiz kaldırımlar, yükseltilmiş yaya geçitleri, hız kesiciler ve yaya adaları yer aldı. Böylece yetkililere, araç dışındaki insanları korumak için belirli noktalar ve önlemler sunuldu.
Chattogram’ın araç ekonomisi yol kenarlarının ötesine uzanıyor
Chattogram Otorikşavk ve Otomatik Tempo Sahipleri Derneği Genel Sekreteri Titu Chowdhury, kent ve ilçede kayıtlı yaklaşık 63 bin CNG’li otorikşavk bulunduğunu tahmin etti: Bunların 13 bini kentte, 50 bini ilçedeydi. Chowdhury, kayıtsız CNG’li araç sayısının da 50 bin civarında olduğunu belirtti.
Derneğin tahminlerine göre kayıtsız araç sayısı, kayıtlı her beş CNG’li otorikşavka karşılık neredeyse dört araç düzeyinde. Chowdhury ayrıca kent ve ilçede kolay bisikletler, tomtomlar ve akülü rikşalar dâhil yüz binlerce başka küçük aracın bulunduğunu söyledi.
Chattogram kentini ele alan bir haberde yaklaşık 30 bin akülü rikşa ve 282 kadar şarj istasyonu bulunduğu, çevredeki upazilalarda da birkaç yüz şarj noktası olduğu tahmin edildi. Chandgaon’da 52, Karnaphuli Köprüsü yakınında 35, Patenga’da ise 30 istasyon bulunduğu bildirildi.
Bazı garajların elektriği doğrudan elektrik direklerinden çektiği ve nüfuzlu yerel siyasetçilerin araçlara ya da şarj noktalarına sahip olduğu yönündeki iddialar denetim konusunda başka kaygılar doğuruyor. Yasa dışı araç filosuna müdahale etmek, sürücülerin yanı sıra araç sahiplerini, garajları ve elektrik bağlantılarını da ilgilendirebilir.
CNG’li otorikşavk sürücüsü Abdul Karim, akülü araçların trafik sıkışıklığına katkıda bulunurken yasal işletmecilerin polis müdahalesiyle karşılaştığından yakındı. Büyükşehir polisi yetkilileri yasa dışı akülü rikşalara karşı işlem yapacaklarını söyledi. Şehir kurumunun otorikşavkların çalışmasını durdurma kararı da yerel müdahale çabalarının bir parçasıydı.
Ayrı güzergâhlar ve daha güvenli araçlar somut seçenekler sunuyor
Profesör Hadiuzzaman, halkın sık kullandığı yerel ulaşım araçlarının bir gecede ortadan kaldırılamayacağını savundu. Yerel yolculukları hızlı otoyol trafiğinden ayıracak alternatif yolcu hizmetleri ve yollar önerdi.
Kısa mesafeli yolculuklarda küçük otobüsler ya da minibüsler kullanılabilir. Otoyola paralel bir servis yolu daha iyi bir seçenek olur; çünkü her durumda ağır araçlar otoyollarda yüksek hızla ilerleyecek.
Servis yolu, ana taşıt yolunun yanında uzanarak pazarları, mahalleleri ve yerel durakları birbirine bağlar. Böylece kısa mesafeli yolculuklar, küçük araçların otobüs ve kamyonlarla aynı alan için yarışmasını gerektirmeyen ayrı bir güzergâha kavuşur.
Bangladeş Yolcu Refahı Derneği Genel Sekreteri Md Mozammel Haque Chowdhury de ayrı servis şeritlerinin bulunmamasına ve denetimlerin zayıflığına dikkat çekti. İşçi temsilcileri, taslak üç tekerlekli araç politikası kapsamında tescil çağrısının yanı sıra servis yolları yapılmasını da istedi.
Öneriler birkaç somut ihtiyaçta birleşiyor: kullanılabilir yerel yolcu hizmetleri, hızlı trafikten ayrılmış güzergâhlar, tescilli araçlar ve eğitimli sürücüler. Mirsarai’de daha güvenli dönüş düzenlemeleri belirli bir tehlikeyi hedefliyor. Chattogram kentinde ise güvenli yaya geçitleri ve kesintisiz kaldırımlar, polis kayıtlarında belgelenen yaya ölümlerini azaltmayı amaçlıyor.
Denetim de bu çabanın bir parçası olmayı sürdürüyor. Polisin siyasi müdahale ve kontrol noktalarını aşan sürücülere ilişkin açıklamaları, yasağın neden ara sıra kesilen cezaların ötesinde desteğe ihtiyaç duyduğunu gösteriyor. Yolcu ve sürücüler açısından kalıcı çözüm, tehlikeli bir trafik akışına girmeden uygun maliyetle tamamlanabilen yerel bir yolculuk sunmak olacaktır.
Öne Çıkanlar
- Bangladeş, daha önceki mahkeme kısıtlamalarının ardından Ağustos 2015’te 22 ana otoyolda üç tekerlekli araçları ve motorsuz taşıtları yasakladı.
- Chattogram çevresinde bildirilen altı kazada en az altı kişi öldü, 45 kişi yaralandı.
- Polis ve BRTA yetkilileri denetim sorunları arasında siyasi baskıyı, sınırlı personel sayısını ve köy yollarından otoyola girişleri saydı.
- Sürücüler yerel güzergâhların çoğu zaman masrafları karşılamadığını söyledi; işçi temsilcileri tescil ve ayrı servis yolları çağrısında bulundu.
- Chattogram kentinde 2020-2022 arasında 263 kişi trafik kazalarında hayatını kaybetti; ölümlerin yüzde 56’sı yayalardı.
- Önerilen önlemler arasında daha güvenli araçlar, sürücü eğitimi, alternatif yolcu hizmetleri, servis yolları ve daha iyi yaya geçitleri bulunuyor.






