Bütçedeki milyarlarca peşonun artırılması anayasal incelemeyle karşı karşıya
Devlet Başkanı Ferdinand Marcos Jr.'ın yönetimi, Filipinler Yüksek Mahkemesinin 2024 ve 2025 bütçe yasalarını Kongrenin 449,5 milyar peşo ve 17,99 milyar peşoluk artışları nedeniyle iptal eden, ayrıca 2026'da ihtiyat ödeneklerinin kullanımını düzenleyen iki hükmü geçersiz kılan kararının yeniden değerlendirilmesini isteyecek.
İçindekiler
- Bütçedeki milyarlarca peşonun artırılması anayasal incelemeyle karşı karşıya
- Mahkeme hangi hükümleri iptal etti?
- Tek bir gelir kalemindeki fazlalık neden yetmeyebilir?
- Bütçe aktarımları başka harcamalara nasıl alan açtı?
- Eksik kayıtlar ve ihtiyat fonları için yeni kurallar
- Yargıçlar hangi konularda ayrıştı?
- Geçmişte fonlardan yararlananlar ve yetkililer farklı hukuki ölçütlerle değerlendirilecek
- Serbest bırakılmayı bekleyen paraya ne olacak?
- 2027 bütçesi bir sonraki sınav olacak
- Öne Çıkan Noktalar
7 Ekim 2026 tarihli ve 20 Ekim'de duyurulan karar, geçmiş harcamaların ötesine geçiyor. Kongre ve yürütmenin programlanmamış ödeneklere nasıl yetki verebileceğine ve bunları nasıl serbest bırakabileceğine sınır koyuyor. Bu ödenekler, yalnızca belirli finansman koşulları karşılandığında kullanılabilen ihtiyat harcama yetkisini ifade ediyor. Senatörler, 2027 için önerilen 7,2 trilyon peşoluk bütçeyi incelerken artık bu sınırları da dikkate alıyor.
Saray Basın Sözcüsü Müsteşar Claire Castro, 21 Ekim'de, Yüksek Mahkeme kararının yeniden incelenmesini istemesi için Başsavcılık Ofisine talimat verildiğini söyledi. Yönetim, yürürlükteki bütçe yasalarına uygun hareket ettiğini savunuyor ve mahkemenin toplam devlet gelir tahsilatlarına ilişkin şartına itiraz ediyor.
Yüksek Mahkemenin resmî karar özeti, ihtiyat ödeneklerinin güvencelere tabi olmak kaydıyla anayasal açıdan mümkün olmaya devam ettiğini belirtiyor. Çoğunluk, Kongrenin Devlet Başkanının önerdiği harcama tavanını aştığına ve itiraz konusu serbest bırakma koşullarının hükümetin mali planını zayıflattığına hükmetti.
121 sayfalık kararı Kıdemli Yargıç Marvic M.V.F. Leonen kaleme aldı. Kararın pratik sonuçları artık birbiriyle bağlantılı üç görevi kapsıyor: kurumların etkilenen fonları nasıl kullanacağını belirlemek, uygun yargılamalar yoluyla sorumluluğu saptamak ve gelecek bütçeyi mahkemenin koyduğu sınırlar içinde hazırlamak. Altyapı, tıbbi yardım ya da diğer kamu hizmetlerini bekleyenler açısından bu kararlar, hangi projelerin hangi koşullarda fon alacağını belirleyecek.
Mahkeme hangi hükümleri iptal etti?
2024 Genel Ödenekler Yasası olan 11975 sayılı Cumhuriyet Yasası, Kongrenin programlanmamış ödeneklere 449,5 milyar peşo ekleyerek toplam harcama yetkisini Devlet Başkanının önerisinin üzerine çıkarması nedeniyle anayasaya aykırı ilan edildi. Devlet Başkanı, ihtiyat fonları için yaklaşık 281,9 milyar peşo önermişti; Kongre bu rakamı 731,4 milyar peşoya çıkardı.
Artış yaklaşık yüzde 159 düzeyindeydi; böylece kabul edilen ihtiyat ödeneği ilk önerinin yaklaşık 2,6 katına ulaştı. Bu rakamlar, uyuşmazlığın bir bütçe kalemine verilen addan çok toplam harcama tavanıyla ilgili olduğunu gösteriyor.
2025 bütçe yasası olan 12116 sayılı Cumhuriyet Yasası, Kongrenin Bayındırlık ve Karayolları Bakanlığının Özel Yol Fonuna yaptığı 17,99 milyar peşoluk artış nedeniyle anayasaya aykırı ilan edildi. Mahkeme ayrıca, bazı kurumların Genel Fon içindeki Özel Hesaplarına yapılan 12,75 milyar peşoluk artışın, özel hükümler kapsamında Devlet Başkanı önerisini aşan artışları kısıtlayan İdari Kanun'un VI. Kitap, 4. Bölüm, 25. Maddesini ihlal ettiğine hükmetti.
2026 bütçesinin XLIII. Bölümündeki 1(a) ve 1(b) numaralı Özel Hükümler de ayrı olarak geçersiz kılındı. Mahkeme, Senato, Temsilciler Meclisi, Yürütme Sekreteri Ofisi ve vekâleten görev yapan bütçe bakanının bu hükümleri uygulamasını kalıcı olarak yasakladı.
Birleştirilen davalar arasında, hayatını kaybeden eski Albay temsilcisi Edcel Lagman, eski senatör Aquilino "Koko" Pimentel III, Filipinliler Barış, Adalet ve İlerleme Hareketi AŞ ile temsilciler Edgar Erice ve Leila de Lima tarafından açılan davalar da yer aldı. Bu başvurularda bütçelerin farklı bölümlerine ve onay süreçlerine itiraz edildi.
Tek bir gelir kalemindeki fazlalık neden yetmeyebilir?
Programlanmamış ödenekler, finansman koşullarının karşılanması hâlinde harcama yapma izni verir. Programlanmış ödenekler ise hükümetin olağan harcama planının parçasıdır. Mahkeme, VI. Madde'nin 25(1). Bölümündeki anayasal tavanın her iki kategorinin toplamını kapsadığına hükmetti.
İtiraz konusu 2026 hükümleri, vergiler dışındaki belirli bir gelir kaynağından hedefin üzerinde tahsilat yapılması ya da ilk finansman tahminlerinin dışında yeni gelir elde edilmesi durumunda fonların serbest bırakılmasına izin veriyordu. Çoğunluk, toplam gelir tahsilatlarının toplam hedefi aşıp aşmadığının dikkate alınmasını şart koştu.
Hükümet bir kaynaktan beklenenden fazla gelir elde ederken başka bir kaynaktan daha az gelir sağlayabilir. Bu nedenle, bir kategorideki ek gelir, hükümet planlanan harcamalar için gereken paranın hâlâ gerisindeyken elde edilebilir. Böyle bir durumda ek ihtiyat fonlarının serbest bırakılması finansman açığını büyütür.
Mahkeme, itiraz konusu koşulların programlanmamış ödeneklerin açığı artırmama amacından saptığını belirtti. Açık, devlet harcamaları ile gelirleri arasındaki farktır. Bu farkı kapatmak genellikle borçlanma dâhil finansman gerektirir.
Castro, Kongrenin 2015'ten bu yana, vergiler dışındaki belirlenmiş en az bir gelir kaynağından hedefin üzerinde tahsilat yapılması hâlinde, diğer yasal koşullara tabi olarak fonların serbest bırakılmasına izin verdiğini savundu. Yönetimin bu çerçeveye uyduğunu söyleyen Castro, kararın ihtiyat ödeneklerini kâğıt üzerinde kullanılabilir bırakıp hükümet programlarında fiilen kullanılamaz hâle getirdiğini ileri sürdü.
Araullo - Aquino III davası, bu anlaşmazlığın merkezinde yer alıyor. Mahkeme, serbest bırakma koşullarını reddederken önceki bu kararına dayandı. Castro ise Araullo kararının önceki bütçe yasalarını yorumladığını ve Kongrenin anayasal sınırlar içinde bu yasaların koşullarını değiştirmekte serbest olduğunu savundu. Yeniden inceleme başvurusu mahkemeden bu yorumu yeniden ele almasını isteyecek.
Bütçe aktarımları başka harcamalara nasıl alan açtı?
Yüksek Mahkeme, 2024'teki artışın kaynağını, bir tasarının Temsilciler Meclisi ve Senato sürümleri arasındaki farklılıkları gideren iki meclisli konferans komitesinin yaptığı değişikliklere dayandırdı. Programlar, faaliyetler ve projeler programlanmış ödeneklerden programlanmamış ödeneklere aktarıldı; ihtiyat kalemlerine ayrılan tutarlar da artırıldı.
Mahkeme, bu değişikliklerin olağan bütçede yapay biçimde alan açarak başka kalemlere daha fazla ödenek aktarılmasına imkân sağladığını belirtti. Mahkemenin sıraladığı kalemler arasında bayındırlık altyapı programları, Altyapı Açığını Azaltan Sürdürülebilir Altyapı Projeleri, Sağlık Bakanlığının tıbbi yardım programı, Sosyal Refah ve Kalkınma Bakanlığının Ayuda sa Kapos ang Kita Programı ve Çalışma ve İstihdam Bakanlığının TUPAD istihdam yardım programı yer aldı.
Hükümet Altyapı ve Sosyal Programlarına Desteğin Güçlendirilmesi (SAGIP) özellikle inceleme konusu oldu. 2024 ve 2025 ihtiyat bütçelerine alınan, 2026'da ise çıkarılan program, yürütme organına bütçe yasalaştıktan sonra projeleri belirleme ve kaynak tahsis etme yetkisi veriyordu. Mahkeme, bu düzenlemenin temel harcama kararlarını Kongrenin elinden aldığını tespit etti.
Mahkeme SAGIP'i, taşkın kontrolü de dâhil bayındırlık ödenekleri için kullanılan örtülü bir kaynak ve yasaklanmış bir götürü ödenek olarak niteledi. Götürü ödenek, yasada ayrıntılı kullanım alanları henüz belirlenmemiş bir para havuzudur.
Tartışmada aktarılan rakamlara göre 2024'te SAGIP kapsamında yaklaşık 200 milyar peşoluk ödenek tahsisatı serbest bırakıldı; bunun 155,9 milyar peşosu bayındırlık işlerine, 85,8 milyar peşosu ise taşkın kontrolüne ayrıldı. Bu rakamlara göre serbest bırakılan tutarların yaklaşık yüzde 78'i bayındırlık işlerine, yaklaşık yüzde 43'ü ise toplamın tamamı içinde taşkın kontrolüne gitti.
Ödenek tahsisatı, bir kuruma harcama taahhüdünde bulunma yetkisi verir. Kamuoyunun yararlanabileceği hesap verebilirlik için bu yetkiyi, üstlenilmiş yükümlülüklerden ve fiilen ödenmiş paralardan ayrı göstermek gerekir. Böylece yurttaşlar bir ödeneğin onaydan ödemeye kadar izini sürebilir.
Eksik kayıtlar ve ihtiyat fonları için yeni kurallar
İki meclisli konferans komitesinin tuttuğu kayıtlar da temel kaygılardan biriydi. Mahkeme, komitenin görüşmelerine ilişkin kayıt bulunmadığını, raporunda bütçe artış ve azalışlarının açıklanmadığını ve Kongre kurallarına aykırı biçimde değişiklikleri destekleyen belgelerin sunulmadığını belirtti.
Çoğunluk, komitenin yetkisinin Temsilciler Meclisi ve Senato sürümleri arasındaki gerçek görüş ayrılıklarından kaynaklandığını söyledi. Bu farklılıkların kapsamı, komitenin yapabileceği değişiklikleri belirliyor. Bu tespit, bütçe görüşmelerinin son aşamasını kararın başlıca odaklarından biri hâline getiriyor.
Yargıç Samuel H. Gaerlan, ayrı görüşünde komitenin rolünü ele alırken önemli değişikliklerin yazılı kaydının tutulması, görüşmelerin kamuya açık yapılması ve her iki meclise nihai raporu incelemek için yeterli zaman verilmesi gibi güvenceler çağrısında bulundu. Komitenin uygun işlevini şu sözlerle tanımladı:
iki meclis arasında bir köprü
Mahkeme, gelecekteki programlanmamış ödenekler için de şu şartları belirledi:
- Götürü ödenek tahsisi yapılmaması.
- Yeni gelirin programlanmış harcamalarda kullanılmasıyla ihtiyat harcamalarında kullanılması arasında açık ayrım yapan kurallar.
- Yeni fonların programlanmış harcamalara ayrılacağı varsayımı; yabancı finansmanla desteklenen projeler gibi istisnalar için açık ve ikna edici gerekçeler sunulması.
- Birden fazla amaca yetki verildiğinde hangilerine öncelik tanınacağını belirlemek için yeterli ölçütler.
- Ulusal mali programla ve ihtiyat ödeneklerinin sınırlı, koşula bağlı niteliğiyle uyum.
Dolayısıyla Kongre, hem hangi harcamalara izin vereceğine hem de birbiriyle yarışan amaçları nasıl sıralayacağına karar vermeli. Bütçeyi uygulayan kurumlar da bu tercihleri yasayla belirlenen finansman koşulları içinde hayata geçirmeli.
Yargıçlar hangi konularda ayrıştı?
Bazı yargıçlar, sınırlar konusunda farklı görüşlere sahip olmakla birlikte programlanmamış ödeneklerin anayasaya uygun olabileceği konusunda hemfikirdi. Yüksek Mahkeme Başkanı Alexander G. Gesmundo, özellikle kriz dönemlerinde bu ödenekleri yararlı bir esneklik aracı olarak gördü; ancak bunların ulusal mali program kapsamında sınırlı bir ihtiyat yetkisi olarak kalması gerektiğini belirtti.
Yargıçlar Rodil V. Zalameda ve Jhosep Y. Lopez, Devlet Başkanının harcama tavanının koşula bağlı ödeneklere olağan harcamalarla aynı şekilde uygulanmasına karşı çıktı. Bu görüş, Kongreye ihtiyat fonlarını çoğunluğun izin verdiğinden daha fazla artırma imkânı tanıyacaktı.
Yargıçlar Ramon Paul L. Hernando ve Antonio T. Kho Jr. ise mekanizmanın kendisine karşı daha katı bir tutum benimsedi. Hernando, belirlenmiş finansman kaynaklarının bulunmamasına dikkat çekerek ek gelir elde edildiğinde özel bir ödenek yasası çıkarılmasını savundu. Kho, temel proje ve finansman kararlarının yasa yürürlüğe girdikten sonra alınmasına karşı çıktı.
Diğer görüş ayrılıkları geçmiş harcamaların ele alınışı ve yasama usulüyle ilgiliydi. Yargıç Amy C. Lazaro-Javier, tamamlanmış işlemlerin korunmasının nasıl uygulanacağına karar verilmeden önce kapsamlı bir hesap dökümü hazırlanmasını istedi. Yargıç Alfredo Benjamin S. Caguioa ise bazı götürü ödeneklerin, siyasi kayırma fonu işlevi görmedikleri sürece kabul edilebilir olabileceğini düşündü. Çoğunluğun belirlediği güvenceler, şimdi itiraza konu olan ve yürürlükteki kararı oluşturuyor.
Geçmişte fonlardan yararlananlar ve yetkililer farklı hukuki ölçütlerle değerlendirilecek
Mahkeme, etkilenen 2024 ve 2025 bütçelerine fiilî sonuçlar doktrinini uyguladı. Basitçe söylemek gerekirse bu doktrin, insanlar bir yasaya anayasaya aykırı ilan edilmeden önce iyi niyetle güvenerek hareket etmişse, yasanın belirli sonuçlarının geçerli kalmasına imkân tanıyor.
Koruma, yararlanıcılarının iyi niyetle hareket ettiği, geri döndürülemez programlarla sınırlı. Yasa tasarılarının yazarları, savunucuları ve uygulayıcılarının sorumluluğu ceza, hukuk veya idare yargılamalarında değerlendirilmeli; iyi niyet bulunup bulunmadığını da ilgili mahkeme açıkça belirlemeli.
Castro, Marcos'ın o dönemde yürürlükte olan bütçe süreçlerini izlemesinin herhangi bir yasayı ya da anayasa hükmünü ihlal etmediğini savundu. Yönetimin Devlet Başkanı açısından bir sorumluluk görmediğini ve harcamaların hesabını vereceğini söyledi. Mahkeme ayrıca, 2024 bütçe tasarısının acil olduğuna ilişkin Devlet Başkanı sertifikasını onaylayarak bu usule yönelik itirazı reddetti.
Temsilciler Meclisi Azınlık Grubu Başkan Yardımcısı Antonio Tinio, Ombudsman ve Denetim Komisyonuna bütçeyi hazırlayanların nasıl sorumlu tutulabileceğini inceleme çağrısında bulundu. Devlet Başkan Yardımcısı Sara Duterte, yasaları onayladıkları için Marcos ve Kongrenin hesap vermesi gerektiğini söyledi; de Lima ise ceza ve idare davalarının açılabileceğini belirtti. Bu açıklamalar hesap sorulması yönündeki talepleri yansıtıyor; sorumluluğa ilgili yargılamalarda karar verilecek.
Serbest bırakılmayı bekleyen paraya ne olacak?
Government Watch'ın koordinatörü ve direktörü Joy Aceron, yönetimi 2024'teki 449,5 milyar peşoluk ve 2025'teki 17,99 milyar peşoluk artışlardan henüz serbest bırakılmamış ve kullanılmamış tutarları güvence altına almaya çağırdı. Kullanılabilir kaynakların temel hizmetlere ya da enflasyon ve yükselen yakıt fiyatlarıyla mücadeleye yönlendirilmesini önerdi ve sivil toplumun kamu mali yönetimini denetlemesi çağrısında bulundu.
Senatör Panfilo Lacson, süresi dolmuş mali yıllardan kalan kullanılmamış fonların artık dağıtılamayabileceğini söyledi. Bütçe ve Yönetim Bakanlığı, bir sonraki adımlarını belirlemeden önce kararı Başsavcılık ve diğer yürütme birimleriyle birlikte incelediğini açıkladı.
Castro, kararın inceleme aşamasında olmasını gerekçe göstererek 2026 bütçesi kapsamındaki harcamaların planlandığı şekilde sürdüğünü söyledi. Ancak Sarayın etkilenen fonları harcama ya da kullanımı durdurma konusunda henüz karar vermediğini de belirtti. Bu nedenle kurumlar ve fon alıcıları, söz konusu ödemeler hakkında hükümetin kesin tutumunu bekliyor.
Yüksek Mahkeme Sözcüsü Camille Ting, kararın bildirilmesinden itibaren 15 gün içinde yeniden inceleme başvurusu yapılabileceğini söyledi. İzlenecek yakın takvim şöyle:
- 7 Ekim 2026: Mahkeme kararını ve ayrı görüşleri bu tarihle yayımladı.
- 20 Ekim: Mahkeme kararı kamuoyuna duyurdu.
- 21 Ekim: Saray yeniden inceleme başvurusu yapmayı planladığını açıkladı, bütçe bakanlığı da inceleme yaptığını doğruladı.
- Bildirimin ardından 15 gün içinde: Hükümet yeniden inceleme talebinde bulunabilir.
2027 bütçesi bir sonraki sınav olacak
Senato, temsilcilerin Devlet Başkanının Ulusal Harcama Programı'ndan 206 milyar peşoyu yeniden tahsis ettiği iddiaları arasında, 2027 için önerilen 7,2 trilyon peşoluk bütçenin Temsilciler Meclisi sürümünü inceliyor. Senato Maliye Komitesi Başkanı Joseph Victor Ejercito, yabancı finansmanla desteklenen projelerde, demir yollarında ve koruyucu sağlık hizmetlerinde yapılan kesintilerin yanı sıra taşkın kontrolü ve tıbbi yardım ödeneklerindeki artışlara dikkat çekti.
Lacson, 17 bölgenin her birinde tahliye merkezleri için eşit olarak ayrılan 180 milyon peşoyu sorguladı. Bu tutarlar toplamda 3,06 milyar peşoya ulaşıyor. Ayrıntıları isteyen Lacson, Senatonun önemli kesintileri geri alabileceğini ve Temsilciler Meclisinin yaptığı yeniden tahsisleri tersine çevirebileceğini söyledi.
Senato Geçici Başkanı Vicente Sotto III, iki meclisli görüşmelerin canlı yayımlanması da dâhil, 2026 bütçesinde kullanılan şeffaflık önlemlerini uygulama sözü verdi. Ejercito, iki meclisin de 2026 programlanmamış ödeneklerini Devlet Başkanının önerisinin üzerine çıkarmaktan kaçındığını söyledi. Mahkemenin o yılın fon serbest bırakma hükümlerini reddetmesi, milletvekillerinin finansman koşullarını, harcama önceliklerini ve proje ayrıntılarını da incelemesini gerektiriyor.
Ejercito geçmiş uygulamaların tekrarlanmayacağına söz verdi. Castro Kongreye, yönetimin önerisini hukuka aykırı hükümler olmadan onaylama çağrısında bulunurken Aceron da her iki kanadı 2027 bütçesini karara uygun hâle getirmeye çağırdı. Gelecek harcama yasası, bu sözlerin uygulanabilir sınırlara ve ödeneklerin nasıl değiştirildiğini gösteren kamuya açık kayıtlara dönüşüp dönüşmeyeceğini sınayacak.
Öne Çıkan Noktalar
- Marcos yönetimi, Başsavcılık Ofisi aracılığıyla yeniden inceleme başvurusunda bulunacak.
- Mahkeme, Kongrenin 2024'te yaptığı 449,5 milyar peşoluk ve 2025'te yaptığı 17,99 milyar peşoluk artışların Devlet Başkanının önerdiği harcama tavanını aştığına hükmetti.
- 2026 ihtiyat fonlarının serbest bırakılmasını düzenleyen iki hüküm geçersiz kılındı.
- Çoğunluğun kararına göre programlanmamış ödenekler; finansman güvencelerine, açık önceliklere ve götürü ödenek yasağına tabi olmak kaydıyla kullanılabilir.
- Geri döndürülemez programlara yönelik koruma, yararlanıcıların iyi niyetle hareket etmesine bağlı; yetkililerin sorumluluğu ayrıca değerlendirilecek.
- Senato, önerilen 7,2 trilyon peşoluk 2027 bütçesini mahkemenin sınırları çerçevesinde inceliyor.






