Daha temiz enerjiye rağmen emisyonlar bugünkü seviyelerin üzerinde kalıyor
Dokuzuncu ASEAN Enerji Görünümü'ndeki en iddialı geçiş senaryosunda bile Güneydoğu Asya'nın enerji kaynaklı emisyonlarının 2050'de 2024'e kıyasla yaklaşık %22 daha yüksek olacağı öngörülüyor. Bu durum, bölgenin enerji planlarıyla iklim taahhütleri arasındaki açığı ortaya koyuyor.
İçindekiler
- Daha temiz enerjiye rağmen emisyonlar bugünkü seviyelerin üzerinde kalıyor
- Görünümde neler değişti?
- İklim taahhütleriyle enerji planları farklı güzergâhlarda ilerliyor
- 2030 hedefleri daha hızlı inşaat gerektiriyor
- Yenilenebilir kapasitenin artması kömür kullanımını neden bitirmiyor?
- Daha hızlı geçiş daha fazla tesis kurup daha fazlasını devreden çıkarmayı gerektiriyor
- Konutlarda, ulaşımda ve sanayide neler değişiyor?
- Elektrik ticareti kablolar, kurallar ve finansman gerektiriyor
- Gecikmenin maliyeti ve sıradaki kararlar
- Öne Çıkanlar
ASEAN Enerji Merkezi (ACE), incelediği üç senaryonun tamamında emisyonların 2060'a kadar mevcut seviyelerin üzerinde kalacağını öngörüyor. En güçlü iş birliği senaryosunda emisyonlar, mevcut eğilimlere dayalı senaryodaki seviyenin 2060'a kadar yaklaşık üçte ikisi kadar altına iniyor. Ancak yüzyılın ortalarına doğru yatay seyreden emisyonlar, ardından yeniden artıyor.
Kapsamdaki 10 ülkeden yedisi, 2050'ye kadar net sıfır emisyon veya karbon nötrlüğü taahhüdünde bulundu. 2024'te yayımlanan önceki baskının aksine, son görünüm bu taahhütler üzerine kurulu bir senaryoya yer vermiyor.
ACE'nin resmî yayın sayfasında dokuzuncu ASEAN Enerji Görünümü'nün yayımlanma tarihi, 7 Ekim'deki enerji bakanları toplantısının ardından 8 Ekim 2026 olarak belirtiliyor. Bakanlar, enerji talebi, arzı ve emisyonlarını 2060'a kadar inceleyen belgeyi onayladı.
Temel zorluk somut: Fabrikalar, araçlar, konutlar ve veri merkezleri çok daha fazla enerjiye ihtiyaç duyarken kömür ve gaz santralleri çalışmayı sürdürecek. ASEAN Eşgüdümlü Geçiş Senaryosu'na (ACTS) göre nihai enerji tüketimi, 2025'teki 485 milyon ton petrol eşdeğerinden 2060'ta 1 milyar 73 milyon tona çıkıyor. Bu ölçü, farklı yakıtları ve elektriği ortak bir birimde toplayarak enerji içeriklerinin karşılaştırılmasını sağlıyor.
Verimlilik ve daha temiz teknoloji önemli bir fark yaratıyor. Daha güçlü ve eşgüdümlü adımlar atılmazsa tüketim, 2060'ta 2 milyar 47 milyon ton petrol eşdeğerine ulaşarak 2025'teki başlangıç seviyesinin dört katını aşıyor. ACTS, tüketimi bu seviyenin neredeyse yarısında tutuyor; ancak talep yine de iki kattan fazla artıyor.
Görünümde neler değişti?
ACE, 2005-2024 dönemine ait tarihsel verileri ve Stockholm Çevre Enstitüsü tarafından geliştirilen iki modeli kullanıyor. Düşük Emisyon Analiz Platformu enerji kullanımını, arzını ve emisyonları izliyor. Optimizasyon için Yeni Enerji Modellemesi sistemi ise belirlenen varsayımlar çerçevesinde en düşük maliyetli elektrik sistemini seçmeye yardımcı oluyor.
Üç senaryo farklı tercihleri inceliyor. Temel Senaryo mevcut eğilimleri sürdürüyor. ASEAN Üye Devletleri Hedef Senaryosu, açıklanmış ulusal politika ve hedefleri yansıtıyor. ACTS ise elektrik ticareti, verimlilik, teknoloji ve yatırımlarda daha güçlü iş birliğini modele ekliyor.
ACE, üye hükümetlerin karbon nötrlüğü taahhütlerine dayalı önceki senaryonun yerine yenisini koyma konusunda uzlaşmaya vardığını belirtti. Ülkelerin net sıfır hedef tarihleri artık senaryoları oluştururken kullanılan hedefler arasında yer almıyor.
Görünümden sorumlu hükümetler arası kuruluş ACE, ACTS'nin amacını şöyle açıkladı:
Temel nokta, ACTS'nin net sıfır uyum senaryosu değil, eşgüdümlü bir enerji geçişi senaryosu olmasıdır.
Mevcut eğilimlerin sürmesi hâlinde emisyonların 2024'teki 2 milyar 465 milyon ton karbondioksit eşdeğerinden 2050'ye kadar üç katı aşması bekleniyor. Ulusal politikalar senaryosunda emisyonlar 5 milyar 185 milyon tona ulaşarak başlangıç seviyesinin iki katını aşıyor. Karbondioksit eşdeğeri, farklı sera gazlarının ısınma etkilerini ortak bir birimde ifade ediyor.
ACTS, bu artışı 2050'ye kadar yaklaşık %22 ile sınırlıyor. ACE, net sıfıra ulaşmak için fosil yakıtlı üretimin daha hızlı devreden çıkarılması ve emisyonları azaltmanın zor olduğu sektörlerde daha derin kesintiler yapılması gerektiğini belirtti.
İklim taahhütleriyle enerji planları farklı güzergâhlarda ilerliyor
Brunei, Kamboçya, Laos, Malezya, Singapur, Tayland ve Vietnam'ın 2050'ye kadar net sıfır veya karbon nötrlüğü hedefleri bulunuyor. Endonezya'nın resmî hedefi 2060 veya daha erken bir tarih. Ancak Cumhurbaşkanı Prabowo Subianto 2024'te hedefe 2050'ye kadar ulaşma konusunda iyimser olduğunu söyledi. Myanmar ve Filipinler'in ekonomilerinin tamamını kapsayan bir hedefi yok.
Ulusal taahhütler zaman içinde değişirken ASEAN'ın bölgesel enerji planı, beş yıllık dönemler hâlinde ilerliyor:
- 2022: Singapur, kalkınma stratejisini 2050'ye kadar net sıfır hedefini içerecek şekilde güncelledi; Vietnam ise 2050 hedefini başbakanlık kararıyla onayladı.
- 2023: ASEAN ekonomi bakanları, bölgesel bir hedef yılı belirlemeden Karbon Nötrlüğü Stratejisi'ni onayladı.
- 2024: Önceki ASEAN Enerji Görünümü, karbon nötrlüğü taahhütlerine dayalı bir senaryoya yer verdi.
- Kasım 2025: Tayland, net sıfır hedef tarihini 2065'ten 2050'ye çeken ulusal iklim katkısını sundu.
- 2026-2030: Mevcut ASEAN Enerji İşbirliği Eylem Planı, bölgenin yakın dönem enerji hedeflerini belirliyor.
Ulusal taahhütlerde ormanlar, arazi kullanımı ve denkleştirme mekanizmaları yer alabiliyor; böylece ekonominin başka alanlarında tutulan karbon, enerji kaynaklı emisyonların bir kısmını dengeleyebiliyor. Karbon nötrlüğü genellikle karbondioksiti kapsarken net sıfır sera gazı hedefleri daha geniş bir gaz grubunu içeriyor. Bu nedenle her ülkenin kullandığı hesaplama kuralları önem taşıyor.
Uluslararası Enerji Ajansı'nın (IEA) 2024 bölgesel görünümü, ulusal net sıfır hedeflerine ulaşmak için emisyonların 2050'ye kadar yaklaşık üçte iki oranında azaltılması gerektiğini hesaplamıştı. Listede hedefi bulunan sekiz ülke yer alıyor; Endonezya'nın 2060 hedefi ve Tayland'ın o tarihteki 2065 son tarihi de hesaba katılıyordu.
Energy Shift Institute'un genel müdürü Putra Adhiguna, ulusal enerji planlarının iklim taahhütlerine yetişmesi gerektiğini söyledi:
Ülkelerin kendi enerji planlarının taahhütlerle daha iyi uyumlu hâle getirilmesi gerekecek.
IEA'nın açıklanmış politikalar senaryosu, enerji kaynaklı karbondioksit emisyonlarının 2050'ye kadar yaklaşık üçte bir oranında artacağını öngörüyor. ACE'nin ulusal politikalar senaryosu ise karbondioksit eşdeğeri olarak ölçülen emisyonlarda çok daha büyük bir artış öngörüyor. Görünümler farklı modelleme çerçeveleri ve emisyon ölçüleri kullanıyor; ancak ikisi de mevcut politikalar altında artışın süreceğine işaret ediyor.
2030 hedefleri daha hızlı inşaat gerektiriyor
ASEAN'ın enerji iş birliği planı 2030 için üç hedef belirliyor: Yenilenebilir kaynaklar toplam birincil enerjinin %30'unu sağlamalı ve kurulu elektrik kapasitesinin %45'ini oluşturmalı; birincil enerji yoğunluğu ise 2005 seviyesine kıyasla %40 azalmalı.
Birincil enerji, elektriğe veya kullanılabilir başka biçimlere dönüştürülmeden önce mevcut olan enerjiyi kapsıyor. Enerji yoğunluğu, bir birim ekonomik çıktı üretmek için gereken enerji miktarını ölçüyor. Yoğunluğun düşmesi, ekonominin daha az enerjiyle daha fazla mal ve hizmet üretebildiği anlamına geliyor.
ASEAN, 2025'e önceki planındaki üç hedefin de gerisinde girdi. Görünümün yönetici özeti, yeni yenilenebilir kapasite hedefine ulaşmak için tarihsel yıllık ortalama olan 6,5 GW yerine yılda yaklaşık 31 gigavatlık kapasite eklenmesi gerektiğini belirtiyor. ACE'nin ana yayın sayfasında bu gereklilik yılda yaklaşık 26 GW olarak veriliyor. Her iki rakam da inşaatın hızla artırılması gerektiğini gösteriyor.
Yönetici özeti, kapasite artışının 2027'ye kadar tarihsel hızında sürmesinin kalan yıllardaki yıllık gerekliliği yaklaşık 55 GW'a çıkaracağı uyarısında bulunuyor. Beklemek, daha fazla projenin, şebeke bağlantısının ve finansman ihtiyacının daha kısa sürede tamamlanmasını gerektirecek.
Yönetici özetine göre 2015-2024 döneminde yaklaşık 91 GW fosil yakıtlı ve 62 GW yenilenebilir kapasite eklendi; görünüme eşlik eden diğer rakamlarda ise bu artışlar sırasıyla yaklaşık 85 GW ve 67 GW olarak veriliyor. Her iki veri setinde de fosil yakıtlı kapasite artışı yenilenebilir kapasite artışını aştı.
Yenilenebilir kapasitenin artması kömür kullanımını neden bitirmiyor?
ACTS, yenilenebilir kaynakların 2060'ta üretim kapasitesinin yaklaşık %64'ünü sağlayacağını öngörüyor. Bu oran 2050'de %68'in hemen altında. Bu yüzdeler, tesislerin yıl boyunca ürettiği elektriği değil, ulaşabilecekleri azami üretimi ifade ediyor.
Güneş panelleri güneş ışığı olduğunda elektrik üretiyor, rüzgâr türbinleri ise rüzgâr koşullarına bağlı çalışıyor. Yakıtla çalışan santraller, yakıt ve bakım koşulları elverdiğinde daha uzun süre üretim yapabiliyor. Bu nedenle yenilenebilir kaynakların kapasite payı yüksek olsa da fosil yakıtlı elektrik üretimi önemli düzeyde kalabiliyor.
ACTS'ye göre 2060'ta bölgesel elektriğin yaklaşık onda biri hâlâ kömürden sağlanıyor. Model, varsayımlarına göre daha verimli kömür santrallerinin en düşük maliyetli seçenek olduğu her üye ülkede 20 GW'a kadar yeni kömür kapasitesine izin veriyor.
Kömür ve gaz santralleri, 2060 için öngörülen 3 milyar 355 milyon ton enerji kaynaklı emisyonun yaklaşık 1 milyar 500 milyon tonunu oluşturuyor. Toplamın yaklaşık %45'ine karşılık gelen bu pay, söz konusu santrallerin çalışmayı sürdürmesinin kalan emisyon açığında belirleyici olduğunu gösteriyor.
Enerji araştırmaları kuruluşu Ember'den Dinita Setyawati, emisyonları azaltmak için yenilenebilir kapasite artışının fosil yakıtlı üretimin yerini alması gerektiğini söyledi. IEA'nın verileri bunun nedenini ortaya koyuyor: Kömür, 2023'te Güneydoğu Asya elektriğinin yarısını üretirken elektrik üretimi kaynaklı emisyonların %80'ine yol açtı.
Daha hızlı geçiş daha fazla tesis kurup daha fazlasını devreden çıkarmayı gerektiriyor
Uluslararası Yenilenebilir Enerji Ajansı (IRENA), küresel ısınmayı 1,5°C ile sınırlama hedefiyle uyumlu senaryosunda farklı bir başlangıç noktası kullanıyor. IRENA, seçilen ısınma sınırı içinde dünyanın salabileceği karbondioksit miktarı olan kalan küresel karbon bütçesinden geriye doğru hesap yaparak gerekli enerji değişikliklerini belirliyor.
IRENA'nın senaryosunda Güneydoğu Asya'nın yenilenebilir kapasitesi 2050'de yaklaşık 2.800 GW'a, yani toplam kapasitenin yaklaşık %90'ına ulaşıyor. ACTS ise yaklaşık 1.800 GW öngörüyor. Aradaki fark yaklaşık 1.000 GW; bu da IRENA senaryosunun ACTS'ye kıyasla yaklaşık %56 daha fazla yenilenebilir kapasite gerektirdiği anlamına geliyor.
Karbon yakalama sistemi olmayan kömür, gaz ve petrol santrallerinin kapasitesi IRENA senaryosunda yaklaşık 190 GW'a inerken ACTS'de yaklaşık 730 GW'ta kalıyor. Karbon yakalama ekipmanları, bazı emisyonları atmosfere karışmadan önce topluyor.
IRENA'nın yenilenebilir kapasite düzeyine ulaşmak için 2050'ye kadar yılda yaklaşık 100 GW eklenmesi gerekiyor. Bölge 2025'te yaklaşık 11 GW kurdu; bu, gereken hızın yaklaşık dokuzda biri. IRENA senaryosunda bile 2050'de enerji kaynaklı yaklaşık 600 milyon ton karbondioksit emisyonu kalıyor.
ACE'nin senaryosu yine de önemli kazanımlar sağlıyor: Ekonomi 2060'a kadar dört kattan fazla büyürken daha temiz enerji ve verimlilik, bu büyümenin aksi hâlde yaratacağı ek emisyonların yaklaşık %79'unu önlüyor. Toplam emisyonları düşürmek için kazanımların talep artışını aşması ve daha fazla fosil yakıtlı üretimin yerini alması gerekiyor.
Konutlarda, ulaşımda ve sanayide neler değişiyor?
ACTS'de elektrik, 2060'ta nihai enerji tüketiminin %57,2'sini oluşturuyor. Ulusal politikalar senaryosunda bu oran %27,1. Bu değişim insanların nasıl yolculuk ettiğini, yemek pişirdiğini, evlerini serinlettiğini ve ürün imal ettiğini etkiliyor.
ACTS'de otomobil ve motosikletlerin tamamı 2060'a kadar elektrikli hâle geliyor; otobüs ve kamyonlarda da elektrifikasyon yaygınlaşıyor. Bu tarihte elektriğin ulaşım enerjisindeki payı yaklaşık %43'e ulaşıyor. Senaryo, temel senaryoya kıyasla 2060'ta ulaşımda petrol kullanımını günde yaklaşık 8 milyon varil azaltıyor.
Haneler, ulusal hedeflerde öngörülenden yaklaşık 15 yıl önce elektrikli pişirme sistemlerine geçiyor. 2060'a kadar tüm ev tipi klimalar yüksek enerji verimliliğine sahip modellerle değişiyor. Daha verimli cihaz ve aydınlatma kullanımı, hanelerin enerji tüketimini hem temel senaryoda öngörülen seviyenin hem de bugünkü düzeyin altına indiriyor.
Gıda, tekstil ve kâğıt sanayileri neredeyse tamamen elektriğe geçiyor. Kömüre dayalı yüksek fırınların devreden çıkmasıyla çelik üretimi, hurda kullanan elektrikli fırınlara ve hidrojenle demir üretimine yöneliyor. Bu değişiklikler doğrudan yakıt yakımını azaltırken güvenilir ve daha temiz elektriğe duyulan ihtiyacı artırıyor.
Veri merkezleri de arz üzerindeki baskıyı artırıyor. AEO9, bu merkezlerin 2025-2030 dönemindeki elektrik talebi artışının yaklaşık beşte birini oluşturacağını tahmin ediyor. IEA da soğutma ihtiyacının 2035'e kadar bölgesel elektrik talebi artışının yaklaşık üçte birine yol açmasını bekliyor. Bu nedenle verimli binalar ve klimalar, planlamada acilen ele alınması gereken bir konu.
Elektrik ticareti kablolar, kurallar ve finansman gerektiriyor
ACTS, sınır ötesi elektrik bağlantı kapasitesini 2060'a kadar yaklaşık 20 katına, şebeke alt bölgeleri arasında alınıp satılan elektriği ise yaklaşık 12 katına çıkarıyor. Hâlihazırda çalışan sekiz hatta 15 yeni uluslararası hat ekleniyor.
Bu bağlantılar, bir ülkedeki yenilenebilir elektrik fazlasının başka bir ülkedeki talebi karşılamasını sağlıyor. Daha geniş bir üretim havuzunu paylaşmak, yerel güneş veya rüzgâr üretimi düştüğünde elektrik sistemlerine daha fazla seçenek sunuyor.
Ekim ayındaki bakanlar toplantısında Laos, Tayland, Malezya ve Singapur Elektrik Entegrasyonu Projesi kapsamında elektriğin birden fazla yönde ticaretine onay verildiği bildirildi. Çalışmalar arasında Kamboçya-Laos inceleme çerçevesi ile Kamboçya ve Vietnam, ayrıca Filipinler ve Endonezya arasında önerilen bağlantılar da bulunuyor.
ASEAN Elektrik Şebekesi vizyonu 2045'e kadar uzanıyor. Bölgesel çalışmalar; deniz altı kablolarının kurulumu, bakımı, onarımı ve korunması için eşgüdümlü planlama ve kuralları kapsıyor. Kablo yönergeleri konusunda ek ulusal istişarelerin, Singapur'un 2027'deki ASEAN dönem başkanlığı sırasında yapılması bekleniyor.
Finansman ihtiyacı yüksek. ACTS, enerji arzı ve kullanımı genelinde 2060'a kadar yıllık ortalama yaklaşık 405 milyar ABD doları yatırım gerektiriyor. Yönetici özeti ayrıca 2026-2060 döneminde enerji kullanımına yapılacak ek yatırımın temel senaryoya kıyasla 4,2 trilyon ABD dolarına ulaşacağını belirtiyor. Bu ikinci rakam, 2020 fiyatlarıyla hesaplanan kümülatif tutar.
Gecikmenin maliyeti ve sıradaki kararlar
IEA'ya göre Güneydoğu Asya'daki temiz enerji projelerinin finansman maliyetleri, gelişmiş ekonomilerdeki veya Çin'deki seviyelerin en az iki katı. Bölge, 2023'te küresel enerji talebinin %5'ini ve dünya nüfusunun %9'unu oluşturmasına rağmen küresel temiz enerji harcamalarının yalnızca %2'sini aldı.
IEA, bölgesel iklim hedefleriyle uyumlu bir senaryonun 2035'te 190 milyar ABD dolarından fazla temiz enerji yatırımı gerektirdiğini hesaplıyor. Bu rakam temiz enerjiyi kapsarken ACE'nin yıllık 405 milyar ABD dolarlık gerekliliği, daha geniş bir arz ve tüketim yatırımları yelpazesini içeriyor.
İklim kaynaklı zararlar ekonomik açıdan ek bir risk oluşturuyor. Asya Kalkınma Bankası, küresel emisyonların yüksek olduğu bir senaryoda gelişmekte olan Asya ve Pasifik genelindeki ekonomik çıktının 2070'e kadar %16,9 azalabileceğini 2024'te tahmin etti. Öngörülen kayıplar Vietnam'da %30,2'ye, Endonezya'da %26,8'e ulaşıyor.
ACE, en az 2050'ye kadar uzanan açık bir bölgesel enerji yönü belirlenmesini ve birbirini izleyen enerji iş birliği planlarının ara hedefler olarak kullanılmasını öneriyor. Politika öncelikleri arasında verimlilik standartları, yeni üretim tesislerinin santral kapatmalarıyla birlikte planlanması, petrole bağımlılığın azaltılması ve finansmanın geçiş öncelikleriyle uyumlu hâle getirilmesi bulunuyor.
Gelecekteki bir görünümde sıfır emisyon senaryosu incelenebilir; ancak AEO10 için böyle bir senaryo henüz doğrulanmadı. ACE, bir sonraki baskının senaryolarının üye devletler arasındaki istişareler ve uzlaşma yoluyla belirleneğini söyledi. Mevcut plan için en yakın somut sınav, yenilenebilir enerji yatırımlarının ve verimlilik iyileştirmelerinin 2030 hedeflerini karşılayacak kadar hızlanıp hızlanmayacağı.
Öne Çıkanlar
- ASEAN'ın en güçlü iş birliği senaryosu, enerji kaynaklı emisyonların 2050'de 2024 seviyelerinin yaklaşık %22 üzerinde olacağını öngörüyor.
- Görünüm kapsamındaki yedi ülke, 2050'ye kadar net sıfır veya karbon nötrlüğü taahhüdünde bulundu.
- Son görünüm, iklim taahhütlerine dayalı önceki senaryonun yerine eşgüdümlü enerji önlemlerine odaklanan bir senaryo koyuyor.
- ACE'nin yayımladığı rakamlara göre 2030 yenilenebilir kapasite hedefine ulaşmak için yılda yaklaşık 26-31 GW yeni kapasite kurulması gerekiyor.
- ACTS'ye göre kömür ve gaz santralleri, 2060'ta öngörülen enerji kaynaklı emisyonların yaklaşık %45'ini oluşturuyor.
- Geçiş senaryosu 2060'a kadar yıllık ortalama yaklaşık 405 milyar ABD doları yatırım gerektiriyor.
- Sıfır emisyon senaryosu gelecek modellemeler için bir seçenek; sonraki görünüm için henüz kesinleşmiş bir karar yok.






