Büyüyen ekonomi hâlâ yurt dışından gelen kazançlara dayanıyor
Dünya Bankası tahminlerine göre Tacikistan’ın önümüzdeki on yılda yaklaşık 1,4 milyon işe ihtiyacı var. Yurt dışında çalışan vatandaşların ülkeye gönderdiği para ise 2025’te gayrisafi yurt içi hasılanın (GSYH) yaklaşık %46’sına eşdeğerdi. Zorluk, daha fazla kişinin ülkesinde çalışmayı tercih etmesini sağlayacak düzeyde ücret ödeyebilen işletmeler kurmak.
İçindekiler
- Büyüyen ekonomi hâlâ yurt dışından gelen kazançlara dayanıyor
- Göçmenlerin gönderdiği para aileler için ne ifade ediyor?
- Yoksulluk iki farklı ölçüte göre geriledi
- Uyarı 2019’a dayanıyor
- Projeler ilerleme sağladı, ancak iş dünyasının önündeki engeller sürdü
- Hızlı büyüme neden yeterli sayıda iş yaratamayabilir?
- Ücret, açık iş pozisyonları kadar önemli
- Enerji ve 100 milyon dolarlık reform programı
- Göç tasarısı koruma ve geri dönüşü ele alıyor
- Öne Çıkanlar
Dünya Bankası Grubu Yönetim Kurulu, 3 Haziran 2026’da 2026–2032 mali yıllarını kapsayan yeni bir çerçeveyi görüştü. Çerçevenin üç önceliği güvenli ve uygun fiyatlı temiz enerji, daha iyi becerilere sahip sağlıklı bir iş gücü ve daha fazla, daha nitelikli iş yaratan özel sektör yatırımları.
Ülke Ortaklık Çerçevesi, Tacikistan’ın Ulusal Kalkınma Stratejisi 2030’u destekliyor. Çerçeve; yoksul ülkelerde kalkınmayı finanse eden Uluslararası Kalkınma Birliği’nin, özel işletmeleri destekleyen Uluslararası Finans Kurumu’nun ve yatırım garantileri sağlayan Çok Taraflı Yatırım Garanti Ajansı’nın katkılarını bir araya getiriyor.
Dünya Bankası Grubu’nun Tacikistan Ülke Müdürü Gael Raballand, yenilenen ortaklığın amacını şöyle anlattı:
Tacikistan son yirmi yılda önemli ilerleme kaydetti. Bu kazanımları korumak ve ileriye taşımak için yenilenen ortaklığımız, ülkenin temiz enerji, daha güçlü beşerî sermaye ve insanlar için daha fazla ve daha nitelikli iş yaratacak artan özel sektör yatırımlarıyla yönlendirilen, daha sürdürülebilir bir ekonomik modele geçişine yardımcı olmayı amaçlıyor,
Resmî verilere göre Tacikistan son on yılda yıllık ortalama %7’nin üzerinde ekonomik büyüme kaydetti. Ancak göçmenlerin kazançlarının önemini koruması, yeni çerçevenin toplam üretimdeki artışın yanı sıra insanların ülke içinde elde edebileceği gelire neden odaklandığını gösteriyor.
Göçmenlerin gönderdiği para aileler için ne ifade ediyor?
Göçmenlerin ülkelerine gönderdiği para olan işçi dövizleri; gıda, eğitim, barınma ve diğer hane ihtiyaçlarının karşılanmasını sağlıyor. Ailelerin harcayabileceği parayı artırarak mağazaları, inşaat şirketlerini ve hizmet sektörünü de destekliyor.
Dünya Bankası, bu transferlerin 2023’te GSYH’nin %39’una, 2024’te %49’una ve 2025’te %46’sına eşdeğer olduğunu tahmin ediyor. GSYH, bir ülkede üretilen mal ve hizmetlerin değerini ölçüyor. Transferleri GSYH ile karşılaştırmak, yurt dışından gelen paranın ülke içindeki üretime kıyasla ne ölçüde önemli olduğunu gösteriyor.
Bu harcamaların bir bölümü yerel üreticilere ulaşırken bir bölümü ithal ürünlere gidiyor. Bir yakınının yurt dışında çalışması bir aileyi mali açıdan daha güvende kılabilir; öte yandan ülke, ailenin satın aldığı birçok üründe yabancı üretime bağımlı kalmayı sürdürebilir.
Rusya, Tacik işçiler için başlıca göç güzergâhlarından biri olmaya devam ediyor. Bu nedenle Rusya’daki istihdam, ücret veya göç kurallarındaki değişiklikler, transferlerin azalması ve harcamaların düşmesi yoluyla Tacikistan’daki haneleri etkileyebilir. Rus yetkililer, Mart 2024’te Crocus City Hall’da düzenlenen saldırının ardından göç kontrollerini sıkılaştırdı ve yabancılara yönelik ek kısıtlamalar getirdi.
Tacikistan vatandaşları ayrıca Kazakistan, Belarus, Birleşik Arap Emirlikleri, Katar, Kuveyt, Güney Kore, Japonya ve Birleşik Krallık’ta iş arıyor. Ülke içindeki fırsatları artırmak, göçün bugün sağladığı geliri korurken çalışanlara başka bir seçenek sunabilir.
Yoksulluk iki farklı ölçüte göre geriledi
Dünya Bankası Grubu’nun açıklamasına göre Tacikistan’da ulusal yoksulluk oranı 2010’da %56 iken son yıllarda %20’nin altına düştü. Uluslararası günlük 4,20 dolar yoksulluk sınırını esas alan verilere göre oran 2010’daki %55’ten 2025’te %14,8’e geriledi.
Ulusal ölçüt, ülkenin kendi yoksulluk standardını kullanıyor. Uluslararası ölçüt ise ülkeler arasında paranın satın alma gücündeki farklılıkları hesaba katan satın alma gücü paritesini esas alıyor. Her ölçüt yoksulluğu kendi sınırına göre izlediğinden oranlar birbirinden farklı.
İşçi dövizleri ailelerin yaşam standartlarını yükseltmesine yardımcı oldu. Ekonomi politikasının önündeki zorluk, göçmenlerin kazançlarının yanı sıra yurt içindeki istihdam gelirlerini de artırarak bu ilerlemeyi daha güvence altına almak.
Birleşmiş Milletler’in dış borç ve insan hakları konusundaki bağımsız uzmanı Attiya Waris, 2026’da Tacikistan’a yaptığı resmî ziyaretin ardından bu zorluğu ele aldı. Yoksulluğun azaltılması, ekonomik büyüme ve altyapı alanlarındaki ilerlemeyi takdir ederken ülke içinde insana yakışır ve verimli istihdam çağrısında bulundu.
Waris; tarım ve gıda işleme, sürdürülebilir turizm, maden işleme ve dijital ekonomiyi yatırım yapılması gereken alanlar arasında saydı. Düşük ücretler, sınırlı istihdam seçenekleri ve sosyal hizmetlerdeki yetersizliklerle karşılaşan kadınlara ve gençlere özel önem verilerek eğitim, mesleki eğitim, internet erişimi ve küçük ve orta ölçekli işletmelere finansman sağlanması gerektiğini de vurguladı.
Uyarı 2019’a dayanıyor
Dünya Bankası’nın Mayıs 2019 tarihli Ülke Ekonomik Değerlendirmesi (130045-TJ sayılı rapor), Tacikistan’a özel işletmelerin ve ihracatın yön verdiği bir büyüme modeline geçmesi çağrısında bulunmuştu. Raporda, işçi dövizlerinden elde edilen gelirin daha büyük bölümünün özel yatırımlara yönlendirilmesi önerilmişti.
Değerlendirmede, işçi dövizlerinin 2017’de GSYH’nin %38’ine ulaştığı ve bunların yaklaşık %90’ının Rusya’dan geldiği belirtilmişti. Rusya ekonomisinin yavaşlamasıyla 2014–2016 döneminde transferler toplamda %45 azalmış, Tacikistan’da aniden finansman açığı oluşmuştu.
O dönemde özel şirketler yatırımların yaklaşık %15’ini, sanayi üretiminin %30’unu ve kayıtlı istihdamın %13’ünü oluşturuyordu. Sanayi üretimine kamu işletmeleri hâkimdi; iş ortamı ise özel sektör faaliyetlerini kısıtlıyordu.
İstihdam verileri özellikle dikkat çekiciydi. 2007–2017 döneminde yıllık ortalama %6,8 ekonomik büyümeye rağmen net istihdam artışı yılda yalnızca %1,1, başka bir deyişle yılda yaklaşık 23.364 iş oldu. Çalışma çağındaki nüfus ise her yıl yaklaşık %3 artıyordu.
Politika çabalarının seyri artık birkaç döneme yayılıyor:
- Mayıs 2019: Dünya Bankası’nın ekonomik değerlendirmesi, özel yatırımların, ihracatın ve istihdam yaratmanın güçlendirilmesi çağrısında bulundu.
- 2019–2023: Önceki ortaklık stratejisinde beşerî sermaye, kamu kurumları ve özel sektörün geliştirilmesine öncelik verildi. Stratejinin süresi daha sonra 2024’e kadar uzatıldı.
- 3 Haziran 2026: Dünya Bankası Grubu Yönetim Kurulu, 2026–2032 mali yıllarına yönelik ortaklık çerçevesini görüştü.
- Temmuz 2026: Dünya Bankası, ekonomik reformları desteklemek üzere 100 milyon dolarlık hibe onayladı.
- 2030: Desteklenen reformların daha iyi ücretli 92 binden fazla ek iş yaratılmasına katkıda bulunması bekleniyor.
Süreklilik dikkat çekici: Önceki teşhisten yedi yıl sonra da özel yatırımlar ve verimli istihdam temel öncelikler olmayı sürdürüyor. Yeni çerçeve, önceki projelerin ele alınmasına yardımcı olduğu ancak çözüme kavuşturamadığı sorunlara kaynak ayırıyor.
Projeler ilerleme sağladı, ancak iş dünyasının önündeki engeller sürdü
Önceki ortaklık döneminde sağlık, eğitim, sosyal koruma ve enerji alanlarında ilerleme sağlandı. Programlar ayrıca kırsal işletmeleri destekledi, iş ortamının bazı yönlerini iyileştirdi ve kimi idari süreçleri basitleştirdi.
Bir tarımın ticarileştirilmesi projesi, ilk hedef olan 12.500 kişiye karşılık yaklaşık 21 bin yararlanıcı arasında ticari faaliyetlerin geliştiğini kaydetti. Proje, 1.500 hedefe karşılık 1.458 tarım işletmesini destekleyerek bu hedefin yaklaşık %97’sine ulaştı.
Bu sonuçlar, ülke içi üretimi artırmanın uygulanabilir bir yolunu gösteriyor: Çiftliklerin ve tarım işletmelerinin ürünlerini daha güçlü ticari faaliyetlere dönüştürmesine yardımcı olmak. Gıda işleme de ürünlere, işleme tesislerine, ambalajlamaya ve taşımacılığa talep yaratarak bu zinciri genişletebilir.
Dünya Bankası değerlendirmelerine göre şirketler, vergi kanunlarının uygulanmasındaki belirsizlik, mülkiyet haklarına yönelik riskler, finansmana sınırlı erişim ve ekonomide devletin önemli ölçüde yer alması gibi sorunlarla karşı karşıya. Yeni ekipman almayı veya çalışan sayısını artırmayı düşünen bir şirketin öngörülebilir kurallara ve karşılayabileceği maliyetlerle finansmana ihtiyacı var.
COVID-19 salgını, bölgesel istikrarsızlık ve Rusya’yla ekonomik ilişkilerdeki değişiklikler de projelerin uygulanmasını etkiledi. Bazı kaynaklar kriz müdahalelerine yönlendirildi, bazı projeler ise yavaşladı. Bankanın tahminlerine göre işçi dövizleri 2022–2025 döneminde GSYH’nin neredeyse yarısına denk geldi; böylece yurt dışından elde edilen gelirler hane bütçelerindeki merkezî konumunu korudu.
Hızlı büyüme neden yeterli sayıda iş yaratamayabilir?
Dünya Bankası’nın önceki değerlendirmelerinde aktarılan tahminlere göre her yıl yaklaşık 130 bin genç Tacikistan iş gücü piyasasına giriyor. Önümüzdeki on yılda 1,4 milyon işe duyulan ihtiyaç, hem yeni iş gücü piyasası katılımcılarından hem de çalışma çağındaki mevcut nüfusa daha fazla fırsat sunma gereğinden kaynaklanıyor.
Madencilik yatırımları üretimi önemli ölçüde artırırken az sayıda kişiye istihdam sağlayabilir. Madenler pahalı makine, ekipman ve altyapı gerektirdiğinden yatırımlardaki büyük artış, istihdamda daha sınırlı bir artışa yol açabilir.
Dünya Bankası, özel yatırımların maden çıkarma sektörlerinde yoğunlaşmasına ve çalışanların tarımdan daha verimli sanayi ve hizmet işlerine geçişinin yavaş olmasına dikkat çekiyor. Tarım önemli ölçüde istihdam sağlıyor, ancak çalışan başına üretimin düşük olması destekleyebileceği gelirleri sınırlıyor.
Verimlilik, bir çalışanın belirli bir sürede ne kadar üretim yaptığıdır. Daha iyi ekipman, güvenilir elektrik, işe yarar beceriler ve müşterilere erişim, bir işletmenin daha fazla üretim yapmasına yardımcı olabilir. Böylece işletme daha yüksek ücret ödemek için daha sağlam bir zemine kavuşur.
Büyük altyapı projeleri, işletmeler yeni kapasiteyi büyümek için kullandığında bu süreci destekleyebilir. Projelerin kalıcı istihdama katkısı, kısmen çevrelerinde gelişen fabrikalara, çiftliklere ve hizmet şirketlerine bağlıdır. Dünya Bankası, Tacikistan iş gücünün yaklaşık dörtte birinin çalışmak için yurt dışına gittiğini tahmin ediyor. Bu oran, ülke içinde yaratılması gereken fırsatların büyüklüğünü ortaya koyuyor.
Ücret, açık iş pozisyonları kadar önemli
Cumhurbaşkanlığına bağlı İstatistik Ajansı verilerine göre Tacikistan’da ortalama nominal aylık ücret Temmuz 2026’da 3.507,67 somoniye ulaştı; bu, bir yıl öncesine göre %21,6 artış anlamına geliyor. Nominal ücret, fiyat değişiklikleri hesaba katılmadan ödenen tutardır.
Aylık ortalama ücret sektöre göre önemli ölçüde değişiyordu: Sağlık ve sosyal hizmetlerde 2.365 somoni, kamu yönetimi, savunma ve sosyal sigortada 2.812 somoni, eğitimde ise 3.739 somoni. Mevcut ücret hane ihtiyaçlarını karşılamıyorsa, açık iş pozisyonlarının artması bazı çalışanlar için sınırlı bir çekicilik taşıyabilir.
Moskova İnsan Hakları Ombudsmanlığı’nın da katılımıyla 2023 sonbaharında yapılan bir araştırmada Tacikistan, Özbekistan ve Kırgızistan’dan 300’ü Tacik vatandaşı olmak üzere 900 göçmene anket uygulandı. Tacik katılımcılar aylık ortalama kazançlarını 49.691 ruble olarak bildirdi; bu tutar erkeklerde 56.083, kadınlarda 40.297 rubleydi.
Bu rakamlar 2023’te Moskova’da yapılan bir örneklem çalışmasını, yurt içindeki veriler ise Temmuz 2026’da Tacikistan genelindeki çalışanları kapsıyor. Göç, barınma, belge ve aileden uzakta yaşama masraflarını da beraberinde getiriyor. Dünya Bankası’nın tanı değerlendirmesi, benzer işler için bir karşılaştırma sunuyor: Rusya’da inşaat, ticaret ve hizmet sektörlerinde çalışan bazı Tacik göçmenler, benzer işlerin ülke içindeki ücretlerinin en az üç katını kazanıyor.
Dolayısıyla çalışanların seçeneklerini değerlendirirken hem işe erişimi hem de masraflardan sonra ellerinde kalan geliri hesaba katması gerekiyor. Ülke içinde ücretleri artırmak için daha güçlü üretim ve satış yoluyla yüksek ücretleri sürdürebilecek işletmelere ihtiyaç var.
Enerji ve 100 milyon dolarlık reform programı
Yeni ortaklık çerçevesi; eğitim, sağlık, su, sanitasyon ve iklim değişikliğine uyumun yanı sıra Rogun Hidroelektrik Santrali’ne desteği de kapsıyor. Daha güvenilir elektrik, mevsimsel kesintileri azaltabilir ve işletmelerin ekipmanlarını çalışır durumda tutmasına yardımcı olabilir.
Özel yatırımlar da bu sürecin bir parçası. Üreticilerin ek elektriği rekabetçi biçimde satabilecekleri mal ve hizmetlere dönüştürmesi için finansmana, becerilere, ulaşıma, dijital bağlantılara ve müşterilere erişime ihtiyacı var.
Temmuz 2026’da onaylanan 100 milyon dolarlık hibe, dijital, havacılık ve enerji sektörlerinde reformları destekliyor. Planlanan önlemler rekabeti, düzenlemeleri, devlet desteğinde şeffaflığı ve yatırımcılar için koşulları ele alıyor.
Dünya Bankası, desteklenen reformların 2030’a kadar daha iyi ücretli 92 binden fazla ek iş yaratılmasına katkı sağlayabileceğini tahmin ediyor. Bunlar reformların beklenen sonuçları. Bu istihdamın ortaya çıkması için işletmelerin yatırım yapması, büyümesi ve çalışan alması gerekecek.
Bu finansman, daha geniş bir kalkınma ortaklığının parçası. Çerçevenin açıklandığı sırada Uluslararası Kalkınma Birliği, Tacikistan’da toplam 1,93 milyar dolarlık 25 projeyi finanse ediyordu. Uluslararası Finans Kurumu’nun ise özel sektörden yedi müşteriyi destekleyen 69 milyon dolarlık bir portföyü vardı.
Göç tasarısı koruma ve geri dönüşü ele alıyor
Tacikistan parlamentosunun alt kanadı Meclisi Namoyandagon, Çalışma, Göç ve İstihdam Bakanı Soleha Kholmahmadzoda’nın sunduğu yeni Göç Kanunu tasarısını oy birliğiyle kabul etti. Tasarının 11 Aralık 1999 tarihli kanunun yerini alması amaçlanıyor.
Tasarı; birleşik bir göç bilgi sistemi kurulmasını, yurt dışında iş bulmaya aracılık eden özel şirketlerin düzenlenmesini, göçmenlerin ve ailelerinin korunmasını, geri dönüş ve yeniden uyumu destekleyecek önlemleri öngörüyor. Ayrıca ülke içi ve çevresel göçü, yeniden yerleşimi ve kırılgan grupları da kapsıyor.
Mevcut kanunun yerini alabilmesi için tasarının Meclisi Milli’nin onayından geçmesi, cumhurbaşkanınca imzalanması ve resmî olarak yayımlanması gerekiyor. Bu aşamalar için herhangi bir tarih açıklanmadı ve tasarının tam metni incelenemedi.
Önerilen kanun göçün nasıl yönetileceğini ve insanların nasıl korunacağını ele alıyor. Ekonomik çerçeve ise göç etmeden önce ve geri döndükten sonra sunulan fırsatları konu alıyor. İki girişim birlikte somut bir hedefe odaklanıyor: Yurt dışında çalışmayı sürdüren vatandaşları korurken ülke içindeki istihdamı mali açıdan uygulanabilir bir seçenek hâline getirmek.
Öne Çıkanlar
- İşçi dövizleri, 2025’te Tacikistan GSYH’sinin tahminen %46’sına denk geldi; bu oran 2024’te %49’du.
- Dünya Bankası Grubu’nun 2026–2032 mali yıllarına yönelik çerçevesinde temiz enerji, iş gücünün sağlığı ve becerileri ile özel yatırımlar öncelik taşıyor.
- Dünya Bankası tahminlerine göre Tacikistan’ın önümüzdeki on yılda yaklaşık 1,4 milyon işe ihtiyacı var.
- Ülke içindeki ortalama aylık ücret Temmuz 2026’da 3.507,67 somoniye ulaştı; sektörler arasında önemli ücret farkları bulunuyor.
- 100 milyon dolarlık reform hibesi, 2030’a kadar daha iyi ücretli 92 binden fazla ek iş yaratılmasına katkı sağlaması beklenen değişiklikleri destekliyor.
- Parlamentonun alt kanadında kabul edilen göç tasarısının yasalaşması için ek onay, imza ve yayımlanma aşamalarından geçmesi gerekiyor.






