Küçük bir dengesizlikten Nobel Ödülü'ne
Moleküllerin neredeyse eşit miktardaki ayna görüntülerinden birinin baskın olduğu bir ürün elde edilmesini sağlayan deneyleriyle tanınan Japon kimyager Kenso Soai, 20 Ekim 2026'da Tokyo'da dinleyicilere bu dengesizlikleri neyin başlattığını araştırmak istediğini söyledi. Japonya Kimya Derneği'nin ev sahipliğinde düzenlenen konferansa çevrim içi katılımcılar da dahil yaklaşık 2.000 kişi katıldı.
İçindekiler
- Küçük bir dengesizlikten Nobel Ödülü'ne
- Moleküllerin neden sağı ve solu olabilir?
- Kagan, karışık bir katalizörün beklenenden daha iyi sonuç verebileceğini buldu
- Soai, tepkimenin kendi kendini üretmesine yardımcı olmasını sağladı
- Çarpıcı saflık oranları aslında ne anlama geliyor?
- Rastlantı, moleküllerin her iki biçiminden birini öne çıkarabilir
- İlaç üreticileri bu farkı neden önemsiyor?
- Ödülün ardındaki kilometre taşları
- Soai temel deneylere odaklanmayı sürdürüyor
- Öne Çıkanlar
Bu konuşma, İsveç Kraliyet Bilimler Akademisi'nin 7 Ekim'de Soai ile Fransız kimyager Henri B. Kagan'ın 2026 Nobel Kimya Ödülü'nü paylaşacağını duyurmasının ardından gerçekleşti. Keşifleri, kimyasal tepkimelerin moleküllerin bir biçimine yönelik küçük bir tercihi nasıl büyütebildiğini açıklıyor; bu da kimyagerlerin canlıların ayırt edici bir özelliğini anlamasına ve ilaç araştırmalarında kullanılan tepkimeleri tasarlamasına yardımcı oluyor.
Akademi'nin kimya ödülü duyurusu, ikiliye asimetrik organik sentezde doğrusal olmayan etkilerin ve otokatalizin keşfini atfediyor. Daha gündelik bir dille ifade etmek gerekirse, tepkimelerin moleküllerin bir ayna görüntüsünden diğerine kıyasla daha fazla üretmesini sağlayan yöntemler buldular; kimi zaman ürün, kendisinden daha fazla üretilmesine de yardımcı oluyor.
76 yaşındaki Soai, Tokyo Bilim Üniversitesi'nde emeritus profesör. Kagan ise Fransa'daki Paris-Sud Üniversitesi'nde emeritus profesör. İkili, 12 milyon İsveç kronu tutarındaki ödülü eşit paylaşacak ve kişi başı 6 milyon kron alacak.
Soai, Tokyo'daki konferansta soru-cevap bölümünde gelecekteki araştırma ilgi alanlarını şöyle anlattı:
Sağ-sol dengesizliklerinin olası nedenlerini geniş bir yelpazede incelemeyi umuyorum.
Bu sözleri, 7 Ekim'deki ödül duyurusunun ötesine uzanan bir hikâyeye işaret ediyor: Deneyler küçük bir farkın nasıl büyüyebildiğini açıklarken, bu ilk farkın olası nedenleri Soai'nin araştırmak istediği bir konu olmayı sürdürüyor.
Moleküllerin neden sağı ve solu olabilir?
Bazı moleküller aynı atomları aynı sırayla bağlar, ancak ayna görüntüsü olan iki farklı dizilişe sahip olabilir. Sağ ve sol eller gibi, her bölümü üst üste gelecek şekilde çakıştırılamazlar. Kimyagerler bu özelliğe kiralite, moleküllerin iki biçimine ise enantiyomer der.
Canlılar bu biçimleri birbirinden ayırt eder; çünkü kendi moleküler düzenekleri belirli bir şekle sahiptir. Bir biyolojik yapıya uyan molekül, dizilişi ters çevrildiğinde farklı etkileşime girebilir. Bu fark, bir ilacın etkisini, hatta bir maddenin kokusunu bile değiştirebilir: Karvonun iki biçimi sırasıyla kıvırcık nane ve kimyon kokar.
Canlı hücrelerdeki proteinler neredeyse yalnızca amino asitlerin belirli bir el yönelimine sahip biçimini kullanırken DNA ve RNA'daki şekerlerin de tutarlı bir el yönelimi vardır. En basit amino asit olan glisin bir istisnadır; birbirinden farklı ayna görüntüsü biçimlerine sahip değildir. Tek bir biçimin yaygın olarak kullanılması homokiralite, yani aynı el yönelimi olarak adlandırılır.
Laboratuvar tepkimeleri, bir şey onları yönlendirmediği sürece çoğu zaman her iki biçimden de eşit miktarda üretir. Bilimsel soru, başlangıçta dengeli bir kimyasal sistemin nasıl güçlü bir tercihe dönüşebileceğiydi. Kagan, bir katalizörün bu tercihi nasıl büyütebileceğini gösterdi; Soai ise tepkime daha fazla katalizör üretirken bu tercihin de büyüyebildiği tepkimeler geliştirdi.
Kagan, karışık bir katalizörün beklenenden daha iyi sonuç verebileceğini buldu
Kagan'ın belirleyici ilerlemesi 1986'da geldi. Katalizör, bir kimyasal tepkimenin kendisi tüketilmeden gerçekleşmesine yardımcı olur. Asimetrik katalizde katalizörün moleküler şekli, üretimin ayna görüntülerinden biri yönünde ilerlemesine yardımcı olur.
Kimyagerler, katalizördeki biçimlerin oranı ile üründeki oran arasında basit bir ilişki olduğunu varsayıyordu. Kagan, bu ilişkinin beklentiden sapabileceğini ve katalizörün bileşiminin düşündürdüğünden daha güçlü bir tercih yaratabileceğini gösterdi. Bu sapmaya doğrusal olmayan etki denir.
Bunun açıklamalarından biri, etkin yapılarında bir çift moleküler yardımcı bulunan katalizörleri içeriyor. Bir karışımda aynı el yönelimine sahip eşleşmiş çiftlerin yanı sıra, her iki biçimden birer tane içeren uyumsuz çiftler de oluşabilir. Bazı tepkimelerde uyumsuz çiftler çok daha az etkindir; böylece işin büyük bölümünü eşleşmiş çiftler yapar.
Bir biçimden 75, diğerinden 25 yardımcı molekül içeren bir karışımı ele alalım. Rastgele eşleştiklerinde, aynı biçimden oluşan çiftlerin oranı 75'in karesinin 25'in karesine oranı, yani dokuzda bir olur. Uyumsuz çiftlerin katkısı az olduğunda, etkin eşleşmiş çiftler fiilen 90'a 10 oranında bir karışım gibi davranır. Başlangıçtaki ılımlı bir tercih, daha güçlü bir kimyasal etkiye dönüşür.
Kagan'ın keşfi, araştırmacılara hem pratik bir araç hem de katalizörleri inceleme yöntemi sağladı. Katalizörün bileşimi ile ürünün bileşimi arasındaki ilişkinin şekli, moleküllerin bir tepkime kabında nasıl bir araya gelip çalıştığı konusunda ipuçları verebilir.
Soai, tepkimenin kendi kendini üretmesine yardımcı olmasını sağladı
Soai'nin bir sonraki adımı asimetrik otokataliz oldu. Otokataliz, bir tepkimenin ürününün aynı üründen daha fazlasının üretilmesini katalizlemesi anlamına gelir. Süreç ürünün kendi el yönelimini de destekliyorsa, başlangıçtaki küçük bir üstünlük, daha fazla üretimi tetikleyerek büyüyebilir.
Akademi'nin bilimsel arka plan belgesi, erken bir bulgunun izini 1990'a sürüyor. Soai, tepkimenin ürettiği alkolden hazırlanan bir katalizör eşliğinde diizopropilçinko ve piridin-3-karbaldehit kullandı.
Deney, hem otokatalizi hem de ayna görüntülerinden birine yönelik tercihi ortaya koydu. Ancak bir eksiği vardı: Tercih giderek küçüldü. Katalizörün enantiyomerik fazlalığı yüzde 86 iken ürününki yüzde 35'ti.
Kısaca ee olarak ifade edilen enantiyomerik fazlalık, iki biçimin yüzdeleri arasındaki farkı ölçer. Bir biçimden yüzde 75, diğerinden yüzde 25 içeren bir karışımın ee değeri yüzde 50'dir. Eşit bir karışımın ee değeri sıfır, yalnızca tek biçimden oluşan bir ürününki ise yüzde 100'dür.
Dolayısıyla Soai'nin 1990'daki sonucu, tepkimenin kendi katalizörünü yeniden üretebildiğini gösterdi; ancak başlangıçtaki tercihi azalttı. Beş yıl sonra ekibi, pirimidin-5-karbaldehit kullanan ve ürünün fazlalığının katalizörünkinden daha yüksek olduğu bir tepkime buldu. Geri besleme artık tercihi zayıflatmak yerine güçlendiriyordu.
Çarpıcı saflık oranları aslında ne anlama geliyor?
Soai'nin 1995 deneyleri, yüzde 5 ee değerine sahip malzeme kullanılarak hazırlanan bir katalizörle başladı. İlk ürün yüzde 55 ee değerine ulaştı. Elde edilen malzemenin başka bir tepkimede kullanılması bu oranı yüzde 87'ye çıkardı; art arda yapılan beş çalışmanın sonunda oran yüzde 90'a ulaştı.
Ee değerinin yüzde 5'ten yüzde 90'a çıkması, yüzde 52,5'e yüzde 47,5 olan bir karışımdan yüzde 95'e yüzde 5 olan bir karışıma geçiş anlamına gelir. Başlangıç karışımı dengeye yakındı; son karışımda tercih edilen biçimden, onun ayna görüntüsü olan biçime karşılık 19 molekül bulunuyordu.
Daha sonraki bir örnekte katalizörü hazırlamak için kullanılan ligandın, yani bir molekülün ee değeri yalnızca yüzde 0,00005'ti. Art arda yapılan üç çalışmanın ardından ürünün ee değeri yüzde 99,5'i aştı. Bu da tercih edilen biçimin yüzde 99,75'ten fazla, diğer biçimin ise yüzde 0,25'ten az olduğu anlamına geliyor.
Akademi, sonucu stereoizomer oranının 630.000 kat büyütülmesi olarak tanımlıyor. Bu sayı, üretilen malzemenin miktarını değil, moleküler biçimlerin göreli oranını ifade ediyor.
Nobel duyurusuna göre Soai'nin iki olası ayna görüntüsünden yalnızca birini oluşturan bir tepkimeyi sunduğu dönüm noktası 2003'tü. Deneyler bir arada değerlendirildiğinde, tekrarlanan kimyasal geri beslemenin neredeyse fark edilemeyecek bir dengesizliği homokiraliteye nasıl taşıyabildiğini gösterdi.
Rastlantı, moleküllerin her iki biçiminden birini öne çıkarabilir
Soai, dışarıdan bir el yönelimi kaynağı eklenmeden başlayan tepkimeleri de inceledi. Bu tür deneylerde istatistiksel olarak ortaya çıkan çok küçük bir dalgalanma, biçimlerden birine üstünlük sağlayabilir; tepkime de bu üstünlüğü büyütebilir.
Akademi'nin bilimsel arka planında açıklanan 37 deneyin 18'inde R, 19'unda ise S olarak adlandırılan biçim öne çıktı. Ürünlerin ee değerleri yüzde 15 ile yüzde 91 arasında değişti. Sonuçların neredeyse eşit dağılması, her iki biçimin de üstünlük kazanabileceğini gösteriyor.
R ve S harfleri moleküler konfigürasyonları tanımlar. Böylece kimyagerler, sol ya da sağ ele ilişkin bir çizime başvurmadan iki dizilişi kesin biçimde adlandırabilir. Bu deneylerde tek tek tepkimeler bir tercih geliştirirken, deneylerin bütünü konfigürasyonlardan hiçbirini kayırmadı.
Akademi ayrıca, Soai tepkimesini kullanarak simetri kırılmasını bağımsız biçimde gösterdiği için Daniel Singleton'a da atıfta bulunuyor. Simetri kırılması, başlangıçta dengeli olan bir sistemden eşit olmayan bir sonucun ortaya çıkmasıdır.
Kimya Nobel Komitesi Başkanı Heiner Linke, ödül duyurulduğunda bu başarıyı şöyle anlattı:
Henri Kagan ve Kenso Soai, yüzyılı aşkın süredir çözülemeyen bir kimyasal gizemi, homokiralitenin kendiliğinden nasıl ortaya çıkabileceğini, açıklığa kavuşturdu. Geliştirdikleri kimyasal tepkimeler olağanüstü.
Akademi, tepkimenin yaşamın kökeniyle ilgisini belirli bir sınır içinde ele alıyor: Tepkime, laboratuvarda homokiraliteye ulaşmak için kimyasal bir yol olduğunu gösteriyor; ancak suda biyolojik el yöneliminin kökeni hâlâ çözülememiş bir sorun. Akademi'nin bilimsel arka plan belgesinde, Soai tepkimesinin sulu sistemlerde biyolojik homokiralitenin ortaya çıkışıyla ilgili olmadığı belirtiliyor.
İlaç üreticileri bu farkı neden önemsiyor?
İlaç geliştirme, moleküler el yönelimine doğrudan pratik bir önem kazandırıyor. Bir bileşiğin iki biçimi vücutla farklı etkileşime girebilir; bu nedenle üreticilerin istenen biçimi güvenilir biçimde üreten bir sürece ihtiyacı olabilir.
Kagan'ın laboratuvarında çalışmış olan Delhi Üniversitesi profesörü Kovuru Gopalaiah, büyütme etkisinin son derece saf katalizörlere duyulan ihtiyacı azaltabileceğini açıklıyor. Uygun süreçlerde yüzde 99 yerine yaklaşık yüzde 70 saflıktaki malzemeyi kullanmak, saflaştırma maliyetlerini düşürebilir. Merck'ten aktarılan bir örnekte, başlangıç malzemesinin saflığı yüzde 70 iken L-699,392 bileşiği yüzde 95 saflıkta üretildi.
Hindistan'ın bu tür üretim iyileştirmelerine ilgisi büyük. Ödülün ele alındığı bir tartışmada atıfta bulunulan Hindistan büyükelçiliği broşürüne göre ülkenin küresel jenerik ilaç arzındaki payı hacim bakımından yaklaşık yüzde 20. Sağlanacak tasarruf, ilgili tepkimeye ve üretim sürecine bağlı; Nobel ödüllü keşifler, kimyagerlerin bu süreçleri tasarlarken sınayabileceği ilkeler sunuyor.
Talidomid, ilaç güvenliğinin neden yalnızca bir moleküler biçim seçmekten ibaret olmadığını gösteriyor. İlaç ağır doğum kusurlarına yol açtı ve 1961'de piyasadan çekildi. IIT Madras Kimya Bölümü Başkanı G Sekar, ilacın biçimlerinin vücutta birbirine dönüşebildiğini açıklıyor. Dolayısıyla bir ilacın davranışı, üretimde elde edilen malzemenin yanı sıra ilaç alındıktan sonra yaşananlara da bağlı.
Tek bir moleküler biçimin kullanılıp kullanılmayacağına ilişkin kararlar güvenliğe, etkililiğe ve düzenleyici gerekliliklere bağlıdır. Kagan ve Soai'nin keşifleri, kimyagerlerin ürettiklerini kontrol etmesine yardımcı olarak ilaç araştırmacılarına bu değerlendirmeler için daha kesin başlangıç noktaları sağlıyor.
Ödülün ardındaki kilometre taşları
Nobel Ödülü, onlarca yıl boyunca geliştirilen keşifleri bir araya getiriyor. Kagan, katalizördeki moleküler dengesizliğin büyütülebileceğini ortaya koydu; Soai ise ürünün tekrarlanan üretim yoluyla bu dengesizliği güçlendirebildiği tepkimeler geliştirdi.
- 1986: Kagan, asimetrik katalizde doğrusal olmayan etkileri gösterdi.
- 1990: Soai, asimetrik otokatalitik bir tepkime yayımladı; ancak ürünün ee değeri katalizörünkinden düşüktü.
- 1995: Soai ve çalışma arkadaşları, ee değerini artıran otokatalizi gösterdi ve art arda beş çalışmada yüzde 90'a ulaştı.
- 2003: Nobel duyurusuna göre Soai, bu yıl ayna görüntülerinden yalnızca birini oluşturan bir tepkime sundu.
- 7 Ekim 2026: İsveç Kraliyet Bilimler Akademisi, paylaşılan kimya ödülünü duyurdu.
- 20 Ekim 2026: Soai, Tokyo'daki konferansta tepkimeyi ve gelecekteki araştırmalarını anlattı.
- 10 Aralık 2026: Nobel Ödülü töreninin Stockholm'de düzenlenmesi planlanıyor.
Soai, Stockholm'deki törene katılmayı ve araştırmalarını, 19. yüzyılda moleküler asimetrinin ortaya konmasına katkıda bulunan Fransız kimyager ve mikrobiyolog Louis Pasteur'ün çalışmalarıyla birlikte ele alan bir konferans vermeyi planlıyor.
Soai temel deneylere odaklanmayı sürdürüyor
Soai, ödülü kazandığını evinin yakınlarında alışveriş yaparken öğrendi. Daha sonra, adını taşıyan tepkimenin arkasındaki deneysel çalışmaları sürdürmesine yardımcı olan meslektaşlarına ve öğrencilerine teşekkür etti.
Tokyo'daki konferansının ardından düzenlenen basın toplantısında Soai, araştırmayı yönlendiren merakını şöyle açıkladı:
Temel, daha doğrusu en temel konularla ilgileniyordum.
Planladığı araştırma, sürecin başlangıcına dönüyor: Otokatalizin büyüttüğü küçük sağ ya da sol tercihini neler yaratabilir? Ödül, halihazırda geliştirilen tepkimeleri takdir ediyor; Soai'nin Tokyo'daki sözleri ise başlangıçtaki dengesizliğin hâlâ araştırmak istediği deneylere kapı araladığını gösteriyor.
Öne Çıkanlar
- Kenso Soai ve Henri B. Kagan, 2026 Nobel Kimya Ödülü'nü ve 12 milyon İsveç kronunu eşit olarak paylaşıyor.
- Kagan, katalizörlerin bileşimlerinin düşündürdüğünden daha güçlü bir moleküler tercih yaratabileceğini gösterdi.
- Soai, ürünlerinin kendilerinden daha fazlasının üretilmesine yardımcı olurken bu tercihi de artırdığı tepkimeler geliştirdi.
- Bir deneyde ee değeri, art arda yapılan üç çalışmada yüzde 0,00005'ten yüzde 99,5'in üzerine çıktı.
- Soai, 20 Ekim'de Tokyo'da verdiği konferansta moleküler dengesizliklerin olası nedenlerini incelemek istediğini söyledi.
- Keşifler, ilaç kimyasına ve homokiralite üzerine laboratuvar araştırmalarına katkı sağlıyor.
- Soai, 10 Aralık'ta Stockholm'de düzenlenecek Nobel törenine katılmayı planlıyor.






