Kenso Soai ve Henri Kagan 2026 Nobel Kimya Ödülü’nü kazandı

8 dakikalık okuma
Kenso Soai and Henri Kagan Win 2026 Nobel Prize in Chemistry

Kimya, moleküllerin ayna görüntülerinden birini nasıl kayırmayı öğrendi?

Japon kimyager Kenso Soai ve Fransız kimyager Henri B. Kagan, kimyasal tepkimelerin bir molekülün ayna görüntüsü olan iki biçiminden birini nasıl kayırabildiğini gösteren keşifleriyle 2026 Nobel Kimya Ödülü’nü kazandı. Çalışmaları, yaşamın kimyasına ilişkin uzun süredir yanıt aranan bir soruyu ele alıyor: Yaşam için gerekli pek çok biyolojik molekül, olası iki biçiminden neden ezici çoğunlukla yalnızca biri halinde bulunuyor?

İçindekiler
  1. Kimya, moleküllerin ayna görüntülerinden birini nasıl kayırmayı öğrendi?
  2. Moleküler yönlülük ne anlama geliyor?
  3. Kagan tabloyu nasıl değiştirdi?
  4. Soai tepkimesini çığır açan neydi?
  5. Çalışma, köken araştırmalarının ötesinde neden önemli?
  6. Japonya bağlantısı olan bir temel bilim ödülü
  7. Bilimde hangi sorular hâlâ açık?
  8. Öne çıkanlar

İsveç Kraliyet Bilimler Akademisi ödülü çarşamba günü Stockholm’de açıkladı. Akademi, ikilinin “asimetrik organik sentezde doğrusal olmayan etkileri ve otokatalizi keşfetmesine” atıfta bulundu. 12 milyon İsveç kronu tutarındaki ödül sahipleri arasında eşit olarak bölüştürülecek. Ödül töreninin, Alfred Nobel’in ölüm yıl dönümü olan 10 Aralık’ta Stockholm’de yapılması planlanıyor.

Tokyo Bilim Üniversitesi’nde emekli profesör olan Soai, ödül haberini evinin yakınlarında alışveriş yaparken öğrendi. Nobel komitesiyle telefonda konuşan Soai, bu haberin hayatının en heyecan verici günlerinden birini yaşattığını söyledi ve bu onuru, eski Paris-Sud Üniversitesi’nde emekli profesör olan Kagan’la paylaşmaktan mutluluk duyduğunu belirtti. Daha sonra üniversitede düzenlenen basın toplantısında öğrencilerine ve meslektaşlarına teşekkür eden Soai, çalışmalarında onların desteğinin vazgeçilmez olduğunu söyledi.

Ödül, ilaç, malzeme, koku ve başka bileşikler üreten kimyagerler için pratik değeri olan temel araştırmaları takdir ediyor. Ayrıca, yaşamın kendine özgü moleküler yönlülüğünün nasıl ortaya çıkmış olabileceğini araştırmaya olanak veren bir laboratuvar tepkimesine dikkat çekiyor. Ancak araştırmacılar, bu tepkimenin kendisinin erken Dünya’daki kimyanın doğrudan bir modeli sayılmadığını belirtiyor.

Moleküler yönlülük ne anlama geliyor?

Bazı moleküllerin atomları aynı sırayla bağlanmış olsa da ayna görüntüsü olacak biçimde dizilmiş iki biçimi bulunur. Sol ve sağ el gibi, bu iki biçim tüm parçaları üst üste gelecek şekilde çakıştırılamaz. Kimyagerler bu özelliğe kiralite, iki biçime ise enantiyomer der.

Bu ayrım canlı sistemlerde büyük önem taşıyabilir. Proteinler neredeyse tamamen L amino asitlerden oluşurken DNA ve RNA’daki şekerler bunun tersi olan D konfigürasyonuna sahiptir. Proteinler de dahil olmak üzere biyolojik yapılar kiral olduğundan, bir molekülün iki biçimi vücutla farklı şekillerde etkileşebilir. Bir ilacın bir biçimi istenen etkiyi gösterirken ayna görüntüsü olan biçiminin etkisi daha zayıf ya da farklı olabilir veya istenmeyen yan etkilere yol açabilir.

Bu nedenle kiralite, yalnızca molekül geometrisine ilişkin soyut bir özellik değil, ilaç geliştirmede pratik bir konudur. Aynı zamanda bilim insanlarının yaşamın kökenine dair çarpıcı bir soruyla karşılaşmasına yol açar. Kiral moleküller oluşturan sıradan tepkimelerin çoğu, iki ayna görüntüsünden yaklaşık eşit miktarda üretir. Öyleyse yaşam, biyolojik yapı taşlarının pek çoğunda tek bir biçime bu denli güçlü biçimde nasıl bağlandı?

Bu sorunun geçmişi uzun. 19. yüzyılda Louis Pasteur, tartarik asit kristallerinin iki biçimini birbirinden ayırdı ve bunların çözeltilerinin polarize ışığı zıt yönlerde döndürdüğünü buldu. Deneyleri, bazı moleküllerin ayna görüntüsü biçimleri bulunduğunu ortaya koymaya yardımcı oldu. Daha sonraki çalışmalar, bakterilerin tartarik asidin bir biçimini tüketirken ayna görüntüsü olan diğer biçimini olduğu gibi bıraktığını gösterdi ve canlı kimyasının olağanüstü seçiciliğine işaret etti.

Kagan tabloyu nasıl değiştirdi?

Önemli bir kuramsal fikir 1953’te ortaya atıldı. Fizikçi Charles Frank, kendi kiral katalizörünü üreten bir tepkimenin başlangıçtaki küçük bir dengesizliği nasıl büyütebileceğini açıkladı. Katalizör, tüketilmeden tepkimeyi hızlandırır. Tepkime, ayna görüntülerinden birini kayıran katalizörden daha fazla üretirse bu katalizör de aynı biçimden daha fazlasının oluşmasına yardımcı olabilir.

Bu öneriyi laboratuvarda hayata geçirmek onlarca yıl zor oldu. Kagan’ın çalışması yanıtın önemli bir parçasını sağladı. Kagan ve çalışma arkadaşları 1986’da, katalizörün yönlülüğü ile ürünlerinin yönlülüğü arasındaki ilişkinin her zaman bire bir olmadığını gösterdi. Katalizörün bir biçiminin az miktardaki fazlalığı, ürünün bir biçiminde çok daha büyük bir fazlalığa yol açabiliyordu.

Buna doğrusal olmayan etki denir. Bu terim, sonucun başlangıçtaki dengesizlikle doğru orantılı biçimde artmadığını anlatır. Bazı tepkimelerde katalizör molekülleri farklı kombinasyonlarla eşleşebilir. Zıt yönlülüğe sahip moleküllerden oluşan bir çift, aynı yönlülüğe sahip moleküllerden oluşan çiftlere göre daha az etkili tepkimeye giriyorsa, tepkime tek bir ürünü katalizör karışımının tek başına düşündüreceğinden daha güçlü biçimde kayırabilir.

Kagan’ın bulgusu, başlangıçta aynı ölçüde saf bir katalizör kullanmadan da son derece tek taraflı ürünler elde etmenin mümkün olabileceğini göstermesi bakımından sentetik kimyagerler için önemliydi. Ayrıca kimyasal bir sistemdeki küçük bir eğilimin nasıl büyüyebileceğini düşünmeleri için araştırmacılara bir yol sundu. Çalışması, matematiksel bir olasılığı kimyagerlerin deneylerle sınayabileceği bir soruya dönüştürmeye yardımcı oldu.

Reklam

Soai tepkimesini çığır açan neydi?

Soai bir olasılığı daha araştırdı: Daha fazlasının oluşmasını katalizleyen bir tepkime ürünü. Bu sürece otokataliz denir. Ürün kiralsa ve kendi ayna görüntüsü olan biçiminin oluşumunu tercih ediyorsa, tepkime bir geri besleme döngüsüyle küçük bir dengesizliği büyütebilir.

Soai ve çalışma arkadaşları 1990’da erken dönem otokatalitik bir tepkime bildirdi. 1995’te, dönüm noktası niteliğindeki Soai tepkimesi olarak anılan benzer bir tepkime yayımladılar: Kiral bir ürün, kendi oluşumunu katalizleyerek enantiyomerlerden birinin baskınlığını artırabiliyordu. Ekip 2003’te, başlangıçtaki çok küçük bir dengesizliği büyüterek yüzde 99,75’i tek bir enantiyomerden oluşan madde elde eden bir tepkime çeşidi bildirdi.

Bu sonuç, bir tepkimenin baskın biçimi belirleyecek harici bir kiral moleküle dayanmadan, laboratuvarda neredeyse tek biçime yönelebileceğini gösterdi. Kimya Nobel Komitesi Başkanı Heiner Linke, Kagan ve Soai’nin “bir asrı aşkın süredir çözülemeyen bir kimya bilmecesine, homokiralitenin kendiliğinden nasıl ortaya çıkabileceğine çözüm getirdiğini” söyledi. Homokiralite, bir sistemin olası iki moleküler biçimden ağırlıklı olarak birini kullanması anlamına geliyor.

Tepkime, yaşamın kökeniyle bağlantılı olarak sıkça ele alınıyor; ancak bu bağlantının sınırlarını belirtmek gerekiyor. Soai tepkimesi, kimyasal geri beslemenin küçük bir dengesizliği nasıl büyütebileceğini gösteriyor. Araştırmacılar, tepkimenin suyla bağdaşmayan koşullar da dahil olmak üzere belirli reaktifler ve koşullar gerektirdiğine dikkat çekiyor. Bu nedenle tepkimenin, yaşam öncesi Dünya’da tasarlandığı biçimiyle gerçekleşmiş olması olası görünmüyor. Önemi kısmen, araştırmacıların moleküler asimetriye yol açabilecek başka olası yollarla karşılaştırabileceği bir ilkeyi göstermesinde yatıyor.

Çalışma, köken araştırmalarının ötesinde neden önemli?

Moleküler yönlülüğü kontrol etmek, pek çok ilaç ve başka yararlı kimyasalın üretiminde temel önem taşıyor. Tek bir enantiyomeri seçici biçimde oluşturan bir tepkime, sonradan karışımı ayırma ihtiyacını azaltabilir ve üreticilerin özellikleri daha öngörülebilir bileşikler elde etmesine yardımcı olabilir. Nobel, kimyagerlerin bu tür tepkimeleri anlama ve tasarlama biçimini şekillendiren keşifleri takdir etti.

Tıbbın geçmişi, konunun ne kadar önemli olduğunu ortaya koyuyor. 1960’ların başında sabah bulantısını tedavi etmek için reçete edilen talidomid, ağır doğum kusurlarıyla ilişkilendirildi. Daha sonraki araştırmalar, molekülün ayna görüntüsü olan biçimlerinin biyolojik etkileri arasındaki farklılıklara dikkat çekti. Kimyagerlerin kiraliteyi neden incelediğini açıklamak için bu örneğe sıkça başvurulsa da talidomidin biyolojik davranışı, biçimlerden birinin zararlı, diğerinin güvenli olduğu şeklindeki basit bir ayrımdan daha karmaşıktır.

Başka bilinen moleküller de ayna görüntüsü biçimlerinin farklı özellikler taşıyabildiğini gösteriyor. Örneğin karvonun iki biçimi nane ve kimyon kokularıyla ilişkilidir. Aynı ilke, ilaçların, pestisitlerin ve başka bileşiklerin biyolojik hedeflerle etkileşimini de etkileyebilir. Bir molekülün yapısı, yönlülüğü de dahil olmak üzere, ne yaptığını belirlemeye yardımcı olur.

Kagan ve Soai’nin çalışması, tepkimeleri seçilen bir enantiyomere yönlendirme pratiği olan asimetrik sentezin daha geniş kapsamlı gelişiminin de bir parçası. 2001 Nobel Kimya Ödülü, asimetrik kataliz alanındaki ilerlemeleri nedeniyle William Knowles, Ryoji Noyori ve Barry Sharpless’a verilmişti. Kagan ve Soai ise ilişkili ama farklı bir soruyu ele aldı: Ürünün kendi oluşumunu katalizlemesi de dahil olmak üzere, dengesizlikler nasıl büyütülebilir?

Reklam

Japonya bağlantısı olan bir temel bilim ödülü

Soai, 1950’de Hiroşima eyaletinde doğdu, Tokyo Üniversitesi’nde öğrenim gördü ve fen bilimleri alanında doktora yaptı. Japonya’da ve Kuzey Karolina Üniversitesi’nde araştırma görevlerinde bulunduktan sonra Tokyo Bilim Üniversitesi’nde profesör oldu. 2012’de Japonya’nın Mor Kurdeleli Madalyası’nı aldı ve şu anda emekli profesör.

Ödül günü düzenlenen basın toplantısında Soai, araştırmayı, amaçlanan sonucun ortaya çıkıp çıkmayacağını bilmeden deneyleri sürdürme süreci olarak tanımladı. Yeni deneysel olgular keşfetmenin mutluluk ve hayranlık verdiğini, bu nedenle zorluklar üzerinde durmadığını söyledi. Üniversitenin araştırma ortamına ve birlikte çalıştığı öğrencilere de teşekkür etti.

Bu ödül, Japonya’dan bir kişi ya da kuruluşa Nobel Ödülü verilen üst üste üçüncü yıl oldu; Japon ödül sahipleri 2024 ve 2025’te de ödül almıştı. Soai ayrıca proteinleri, şekerleri ve pek çok ilacı içeren karbon bileşiklerini inceleyen organik kimya alanında çalışmalarıyla tanınan uzun Japon kimyagerler listesinde yer alıyor.

Bilimde hangi sorular hâlâ açık?

Ödül, yaşamın tek biçime dayalı kimyasının nasıl başladığı sorusunu yanıtlamıyor. Kimyasal bir dengesizliğin nasıl güçlendirilebileceğini gösteren deneysel ve kavramsal ilerlemeleri takdir ederken, yaşam ortaya çıkmadan önce doğada hangi süreçlerin işlediği sorusunu açık bırakıyor. Araştırmacılar, kristaller, yüzeyler ve bir biçimi diğerine göre kayırabilecek fiziksel koşulların etkileri de dahil olmak üzere başka mekanizmaları incelemeyi sürdürüyor.

Çalışmanın değeri kısmen bu ayrımda yatıyor. Soai tepkimesi, asimetrik otokatalizin güçlü bir örneğini sunarken Kagan’ın doğrusal olmayan etkileri, katalizör karışımlarının beklenmedik ölçüde güçlü tercihleri nasıl oluşturabileceğini açıklamaya yardımcı oluyor. Bu keşifler birlikte, kimyagerlere hem pratik sentezde moleküler yönlülüğü incelemek hem de yaşamın kökenine ilişkin soruları araştırmak için araçlar sağlıyor.

Soai, ödülün organik senteze daha fazla ilgi çekmesini ve araştırmaların sürmesine katkı sağlamasını umduğunu söyledi. Nobel Ödülü, bir asır önce ortaya atılan bir bilmeceyle başlayıp çarpıcı bir laboratuvar gösterimine uzanan çalışmalar zincirini kutluyor: Doğru koşullarda kimya, ayna görüntülerinden birini kayırabilir ve bu tercihi pekiştirebilir.

Reklam

Öne çıkanlar

  • Kenso Soai ve Henri B. Kagan, 2026 Nobel Kimya Ödülü’nü kazandı.
  • Ödül, asimetrik organik sentezde doğrusal olmayan etkilerin ve otokatalizin keşfini takdir ediyor.
  • Kagan, 1986’da katalizördeki küçük bir dengesizliğin tepkime ürünlerinde daha büyük bir dengesizliğe yol açabileceğini gösterdi.
  • Soai’nin tepkimesi, kiral bir ürünün kendi biçiminden daha fazlasının üretimini nasıl katalizleyebileceğini ortaya koydu.
  • Bulgular, kimyasal senteze katkı sağlıyor ve yaşamın moleküler yönlülüğünün nasıl başladığını incelemek için bir model sunuyor; ancak bu soruyu yanıtlamıyor.
Bu haberi paylaş

Bunlar da ilginizi çekebilir