Maden gelirlerinden kimin yararlanacağına ilişkin yeni girişim
Bhutan'ın gözden geçirilmiş Madenler ve Mineraller Yasa Tasarısı, 12 Kasım-28 Aralık 2026 tarihlerinde yapılması planlanan Ulusal Meclis kış oturumu öncesinde Bakanlar Kuruluna sunuldu. Böylece mülkiyet, yönetim ve madencilik kârlarının paylaşımı konusunda Haziran 2021'de tıkanan tartışma yeniden açıldı.
İçindekiler
- Maden gelirlerinden kimin yararlanacağına ilişkin yeni girişim
- Tasarı bir başka kış oturumuna nasıl geldi?
- Devletin mülkiyeti ve işletme hakkı
- Hukuki çerçeve neden önemli?
- Üretim ve vergi verileri ne gösteriyor?
- Daha ağır cezalar, denetim kısıtlarıyla karşı karşıya
- Arazinin eski hâline getirilmesi ve yerel payın netleştirilmesi
- Çiftçilerin maliyetleri ve mühendislikteki gecikmeler gündemde yarışıyor
- Yasama gündeminde başka neler var?
- Öne Çıkanlar
Jeoloji ve Madenler Dairesi, 1995 tarihli Madenler ve Mineraller Yönetimi Yasası'nda kapsamlı değişiklik öngören tasarının bir parçası olarak stratejik minerallere ilişkin hükümleri gözden geçirdi. Milletvekilleri toplandığında söz konusu yasa 31 yıllık olacak. Ulusal Meclis Başkan Yardımcısı Sangay Khandu, gündem kesinleşmemiş olsa da madencilik mevzuatının oturumda ele alınması beklenen üç yeni düzenlemeden biri olduğunu söyledi.
Konunun önemi, devlet gelirlerinden madenlerin çevresindeki toza, suya ve istihdama kadar uzanıyor. Madencilik şirketlerinden alınan kurumlar vergisi 2025'te 1,2714 milyar Nu'ya ulaştı. Hükümet ise daha ağır cezaları, ülke içinde daha fazla işleme yapılmasını ve yerel toplulukların madencilikten elde edilen faydalardan pay alması için yeni yöntemleri değerlendiriyor.
Bhutan'ın küresel üretimde ölçülebilir bir yeri de var. ABD Jeoloji Araştırmaları Kurumunun Bhutan madenlerine genel bakış çalışmasına göre ülke, 2024'te dünya ferrosilikon üretiminin tahminen yüzde 2,1'ini karşılayarak yedinci sırada yer aldı. Demir ve silisyum alaşımı olan ferrosilikon, çelik üretiminde kullanılıyor.
Kurumun verilerine göre maden ürünleri 2024'te Bhutan'ın gayrisafi yurt içi hasılasının yüzde 2,0'ını oluşturdu. Parlamentonun önündeki temel karar, devletin sahip olduğu kaynakların kamu gelirine ve yerel faydaya nasıl dönüştürüleceği; işletmeciler için uygulanabilir koşullar belirlenirken arazinin nasıl korunacağı.
Tasarı bir başka kış oturumuna nasıl geldi?
Önceki anlaşmazlık, Ulusal Meclis ile Ulusal Konsey arasında uzlaşma sağlanamadan yapılan altı Ortak Komite toplantısı boyunca sürdü. Haziran 2021'de Komite Başkanı Kinley Wangchuk, üyelerin uzlaşmaya varamadığını bildirdi. Bunun üzerine Meclis Başkanı tasarıyı erteledi.
Hükümet yeni düzenlemeleri ve daha sonra gözden geçirilmiş tasarıyı hazırlarken 1995 tarihli yasa kapsamında düzenlemeler yürürlükte kaldı. Başlıca adımlar şöyleydi:
- 2020: Önceki Madenler ve Mineraller Yasa Tasarısı, ruhsatlandırma, düzenleme ve maden kaynaklarının tahsisi için yeni bir çerçeve önerdi.
- Haziran 2021: İki meclis arasındaki görüş ayrılıkları giderilemeyince Parlamento tasarıyı erteledi.
- 2022: Ekonomik İşler Bakanlığı, Madenler ve Mineraller Yönetimi Düzenlemelerini yayımladı.
- 15 Haziran 2024: Enerji ve Doğal Kaynaklar Bakanı Gem Tshering, kuralların gözden geçirilmesi ve kamu ile özel sektör kuruluşlarının katılımının değerlendirilmesi planlarını açıkladı.
- Mart 2025: IGF Madencilik Politikası Çerçevesi Değerlendirmesi; izin süreçleri, denetim, topluluklara danışma ve faydaların dağıtımındaki eksiklikleri belirledi.
- 2026: Jeoloji ve Madenler Dairesi, planlanan kış oturumundaki görüşmeler öncesinde gözden geçirilmiş tasarıyı Bakanlar Kuruluna sundu.
Daire, yeniden hazırlanan taslağın 2017 Mineral Geliştirme Politikası'nı izlediğini; 2023 Maden Arama Kılavuzları ile 2022 düzenlemelerinden yararlandığını belirtiyor. Hükümet ayrıca mevzuatı 10X Ekonomik Yol Haritası ve Elmas Stratejisi'yle ilişkilendiriyor.
Devletin mülkiyeti ve işletme hakkı
Jeoloji ve Madenler Dairesinin 2020 tarihli taslak yasa tasarısı, maden kaynakları üzerindeki hakların devlete ait olduğunu belirtiyordu. Taslak ayrıca kanıtlanmış maden rezervlerinin rekabetçi ihale yoluyla ya da bir kamu işletmesine tahsis edilmesini; stratejik mineraller ve rezervler içinse ayrı hükümet kararları alınmasını öneriyordu.
Mülkiyet ve işletme, tartışmanın farklı yönleri. Devlet bir yatağın sahibi olurken, bir şirkete madenleri çıkarıp satması için kira sözleşmesi kapsamında yetki verebilir. Anlaşmazlık, bu izni kimin alacağı, karşılığında ne ödeyeceği ve elde edilen gelirin vatandaşlara nasıl aktarılacağı üzerine yoğunlaşıyor.
Ulusal Konseyin tutumu, maden kaynaklarının devlete ait olmasını düzenleyen Anayasa'nın 1.12. maddesine ve yoksullukla servetin yoğunlaşmasını ele alan 9.7. maddesine dayanıyordu. Tartışmada atıfta bulunulan diğer hükümler adil rekabeti ve tekellerin kısıtlanmasını düzenliyor.
Konsey, kamu işletmelerini destekleyen görüşünü geçmişteki ticari verilerle temellendirdi. Özel şirket JMCL'nin 2019'da beyan ettiği dolomit ihracat fiyatının metrik ton başına 520 Nu olduğunu, madenlerin 2020'de State Mining Corporation Limited'e (SMCL) verilmesinin ardından bu fiyatın 1.150 Nu'ya çıktığını belirtti. Ayrıca SMCL'nin 2019/20 döneminde vergi sonrası kârının metrik ton başına 802 Nu, Druk Satair Corporation Limited'in 2018'deki kârının ise 398 Nu olduğunu kaydetti.
Bu rakamlar, maden işletme haklarının tahsisinin neden siyasi açıdan tartışmalı hâle geldiğini açıklıyor: Konsey, devletin işletmeci olmasının Bhutan'a daha fazla değer kazandırabileceğini savundu. Hükümet şimdi kamu ve özel sektörün birlikte yer aldığı bir çerçeveyi değerlendiriyor.
Hukuki çerçeve neden önemli?
1995 tarihli yasa önemli konularda netlik sağlamıyor ya da kararları düzenlemelere bırakıyor. Bu durum, daha güçlü bir parlamento dayanağı gerektiren kararlar üzerindeki baskıyı artırıyor. Yürütme, yasal yetkileri çerçevesinde düzenlemeleri değiştirebilir; bir yasanın değiştirilmesi ise parlamento sürecini gerektirir.
Önceki taslak, madencilik reformunun ne kadar geniş kapsamlı olabileceğini gösteriyor. Taslak, 1995 tarihli madencilik yasasının ve 2009 Yerel Yönetim Yasası, 1995 Orman ve Doğa Koruma Yasası ile 2011 Su Yasası'nın belirli hükümlerinin yürürlükten kaldırılmasını öneriyordu. Ayrıca denetim, kira sözleşmelerinin uygulanması, maden sahalarının ıslahı ve gelir tahsilatı gibi sorumluluklara sahip özerk bir Maden Düzenleme Kurumu kurulmasını öngörüyordu.
2021'deki erteleme, usule ilişkin bir anlaşmazlığı da beraberinde bıraktı. Anayasa'nın 13(8). maddesi, tasarıyı sunan meclisin diğer meclisin değişikliklerini ya da itirazlarını reddetmesi durumunda tasarının ortak oturum için Druk Gyalpo'ya sunulmasını öngörüyor. Parlamento ise madencilik tasarısını Yasama Usul Kuralları'nın 59(A) maddesi uyarınca erteledi. Bu tercihin anayasal dayanağı tartışma konusu olmaya devam ediyor.
Gözden geçirilmiş 2026 tasarısının stratejik minerallerin nihai olarak nasıl ele alınacağı ve önerilen düzenleyici yapının ne olacağı dâhil tam hükümleri, şimdiye kadar yapılan açıklamalarda kamuoyuna ayrıntılı biçimde duyurulmadı. Parlamentoda son hâlini alacak metin, önceki tasarıdaki düzenlemelerin ne kadarının korunacağını belirleyecek.
Üretim ve vergi verileri ne gösteriyor?
Bhutan'da madencilik şirketlerinden alınan kurumlar vergisi 2023'te 1,1486 milyar Nu'dan 2025'te 1,2714 milyar Nu'ya yükseldi; 2024'te ise 1,1003 milyar Nu'ya gerilemişti. 2024 ile 2025 arasındaki artış yaklaşık yüzde 15,6 oldu. Devletin diğer gelir kalemleri arasında devlet payları ve maden kiraları da bulunuyor.
Farklı maden ürünlerinin üretimi farklı yönlerde değişti. ABD Jeoloji Araştırmaları Kurumu, ferrosilikon üretiminin 2023'teki 127.293 metrik tondan 2024'te 151.495 metrik tona çıktığını, yaklaşık yüzde 19 arttığını kaydetti. Alçı taşı üretimi ise aynı dönemde 1.098.565 metrik tondan 513.477 metrik tona düştü; gerileme yaklaşık yüzde 53 oldu.
Kırılmış dolomit üretimi de 2023'teki 2.937.930 metrik tondan 2024'te 2.760.377 metrik tona indi. 15 Ocak 2026'ya kadar mevcut bilgilerle hazırlanan bir üretim tablosundaki bu veriler, hükümetin sektör genelinde neden farklı ticari koşullarla karşı karşıya olduğunu gösteriyor.
Önerilen mevzuat, malzemenin yararlı mineral içeriğini ya da ticari değerini artıran işlemleri ifade eden zenginleştirmeyi düzenleyecek. Ayrıca düşük tenörlü ve atık cevherin kullanımı, ana yatağın yanında bulunan diğer minerallerin kazanımı ile kritik mineraller ve stratejik maden varlıkları da kapsama alınacak.
Enerji ve Doğal Kaynaklar Bakanı Gem Tshering, Haziran 2024'teki parlamento görüşmeleri sırasında madenciliğin geliştirilmesini çevresel gerekliliklerle ilişkilendirdi:
Çevre politikasıyla uyumlu olmalı.
Hükümet ayrıca Bhutan içinde işlemeyi teşvik etmek için vergilendirme sistemini gözden geçiriyor. Bu, işletmelerin ham madde ihraç etmekle daha değerli bir ürün üretmek için ülke içinde ekipman ve becerilere yatırım yapmak arasındaki tercihini değiştirebilir.
Daha ağır cezalar, denetim kısıtlarıyla karşı karşıya
Önerilen tasarı, bir işletmeci kuralları tekrar tekrar ihlal ettiğinde daha ağır yaptırımlar uygulanmasına imkân veren kademeli cezalar getirecek. Hâlihazırdaki bazı sabit para cezaları 5.000 Nu kadar düşük. Bakanlık, bu tutarın ihlalleri caydırmak için yetersiz olduğunu düşünüyor.
Jeoloji ve Madenler Dairesi, faaliyetleri yedi bölge ofisi aracılığıyla denetliyor. 2022 düzenlemeleri uyarınca standart madenler yılda iki kez habersiz kontroller de dâhil olmak üzere denetleniyor. Üretim hacmi yüksek ya da çevre açısından hassas sahalarda ise denetimler üç ayda bir veya daha sık yapılıyor.
Denetçiler, faaliyetlerin onaylı fizibilite etütlerine uygunluğunu inceliyor; kantar kayıtları ve taşıma izinleri üzerinden üretim miktarlarını karşılaştırıyor. Sınırlı personel, ulaşım ve teknik kapasite nedeniyle sahaların sürekli denetlenmesi güç olduğundan daire, dağınık sahaları izlemeye yardımcı olmak için uydu görüntülerinden ve insansız hava araçlarından yararlanmaya başlıyor.
Daireye göre ülke genelinde son üç yılda büyük çaplı suçlar ya da ağır mevzuat ihlalleri kaydedilmedi. Yaygın sorunlar arasında maden basamaklarının kötü düzenlenmesi, toz kontrolünün yetersiz olması ve bir maden yatağına ulaşmak için kaldırılan toprak ve kaya parçalarının, yani pasa malzemesinin, uygunsuz biçimde yönetilmesi yer alıyor.
Saha sınırlarının ihlali ve kazı çalışmalarının sıradan arazi geliştirme faaliyeti gibi gösterilmesi endişe yaratıyor. Uzak bölgelerdeki bazı taş ocakları ve tarama sahalarında kalibre edilmiş kantarlar bulunmuyor; bu nedenle yetkililer miktarları elle doğrulamak zorunda kalıyor. Yıllık eğitimler, onaylı maden planlarını uygulayacak yeterli nitelikte personeli bulunmayan işletmecilerden kaynaklanan başka bir sorunu gidermeyi amaçlıyor.
Arazinin eski hâline getirilmesi ve yerel payın netleştirilmesi
Maden işletmecileri, kazı başlamadan önce çevresel ve diğer izinleri almak, sertifikalı bir yönetici atamak ve Maden Kapatma ve Rehabilitasyon Planı hazırlamak zorunda. Ayrıca sahanın onarımı için teminat olarak tutulan parayı, yani Çevresel Rehabilitasyon Teminatı'nı yatırmaları gerekiyor.
Kapatma şartları arasında altyapının kaldırılması, kazı yamaçlarının sağlamlaştırılması, üst toprağın yeniden serilmesi ve bitki örtüsünün yeniden oluşturulması yer alıyor. Teminat, ancak izleme çalışmaları sahanın istikrarlı olduğunu ve bitki örtüsünün tutunduğunu doğruladıktan sonra iade ediliyor. Faaliyetler sırasında uygulanan koruyucu önlemler arasında çökelti havuzları, akarsu koruma bantları, yolların sulanması ve maden ürünlerinin üzeri kapalı araçlarla taşınması bulunuyor.
Mart 2025'teki IGF değerlendirmesi, izin süreçlerinin parçalı yapısını, denetimin zayıflığını, topluluklara yeterince danışılmamasını ve faydaların adil dağıtılmamasını tespit etti. Bhutan Yolsuzlukla Mücadele Komisyonu, Kraliyet Yönetim Enstitüsü ve Fransa'daki Audencia İşletme Okulunun ortaklaşa yürüttüğü 2016 tarihli bir çalışma da yönetişim ve denetim alanlarındaki eksikliklere işaret etmişti.
Gözden geçirilmiş çerçeve, Topluluk Kalkınma Fonları ve Yerel İçerik politikaları aracılığıyla topluluklara fayda sağlayabilir. Bu politikalar iş, tedarik ve ticaret fırsatlarını yerel çalışanlara, tedarikçilere ve işletmelere yönlendirebilir. Önceki taslak, önerilen düzenleyici kurula Topluluk Kalkınma Fonu'nun kullanımını onaylama sorumluluğu vermişti.
Maden işletme haklarına erişimde şeffaflık da çözüme kavuşmamış bir başka endişe. Daire ve bakanlık, maden ve taş ocağı sahiplerinin listesini paylaşma taleplerini reddederken daire, en fazla iki maden işletme ruhsatı sınırlamasının SMCL için geçerli olmadığını söyledi. Dolayısıyla tahsis kurallarının nasıl belirleneceği, bu kuralların ve onlardan yararlananların ne ölçüde şeffaf kaydedileceği sorusuyla birlikte gündemde.
Çiftçilerin maliyetleri ve mühendislikteki gecikmeler gündemde yarışıyor
Milletvekilleri, tarım yolları ve su temini dâhil olmak üzere yaklaşık 225 yerel sorunu genel kurul toplantısına taşıdı. Bu konular incelenerek bakanlıklara iletildi. Pemagatshel Bölge Konseyinin iki talebi ise komitenin gündemine alındı.
İlk talep, tarımsal girdiler için çiftçilerin katkı paylarındaki tutarsızlıkla ilgili. Bir yerel yönetim yetkilisi, önceki uygulamada maliyetlerin çiftçilerle hükümet arasında eşit paylaşıldığını söyledi. Sonraki düzenlemelerde hükümetin katkısı yüzde 70 ya da yüzde 60 oldu; ancak bazı çiftçilerin maliyetin yüzde 70'ini kendilerinin karşıladığı bildirildi.
Aradaki fark önemli. Fiyatı aynı olan bir ürün için yüzde 70 ödeyen çiftçinin katkısı, yüzde 30 ödeyeninkinin iki katından fazla. Pemagatshel Bölge Konseyi, sabit bir katkı oranı ya da ücretsiz dağıtım biçiminde açık ve tutarlı bir sistem istiyor.
Hükümetin yaptığı çalışmalar, çiftçilerin ücretsiz verilen ürünlere zaman zaman daha az özen gösterdiğini ortaya koydu. Yetersiz bakım nedeniyle dağıtılan milyonlarca meyve fidanının öldüğü bildirildi. Bu nedenle politika tercihi, karşılanabilirliği kamu yatırımlarının korunması ve verimli kalmasına yönelik sorumlulukla birlikte ele alıyor.
İkinci talep, Bölgesel Mühendislik Kümeleri ve yerel kalkınmadaki gecikmelerle ilgili. Altyapı ve Ulaştırma Bakanlığının Altyapı Geliştirme Bölge Ofislerinde onaylanmış 156 kadronun 83'ü dolduruldu; bu oran yaklaşık yüzde 53. Bazı ofislerde, çoğu yeni mezun altı ya da yedi mühendis bulunuyor. Oysa bu ofislerde normalde 15'ten fazla mühendise ihtiyaç duyuluyor.
Bakanlık yetkilileri daha önce son mali yılda 233 tasarım hizmeti sunulması, özel projelere ait 641 çizimin incelenmesi ve 23 projeye destek verilmesi dâhil, yüzde 92'lik etkin hizmet sunum oranı bildirmişti. İyi Yönetişim Komitesinin değerlendirmesi, personel ve maliyet paylaşımıyla ilgili bu kaygıların Mecliste resmî bir görüşme gerektirip gerektirmediğini belirleyecek.
Yasama gündeminde başka neler var?
Maliye Bakanı Lekey Dorji'nin Ücret Revizyonu Yasa Tasarısı'nı sunması bekleniyor. Bütçe kanunu niteliğindeki tasarının aynı oturumda kabul edilmesi gerekiyor. Sangay Khandu ayrıca, petrol ürünlerine ve üye ülkelerle işbirliğine ilişkin konuları ele alması amaçlanan Petrol İhraç Eden Ülkeler Örgütü anlaşmasını, gündeme alınması öngörülen yeni düzenlemeler arasında saydı.
Meclisin, Ulusal Konseyden gelen Jabmi (Değişiklik) Yasa Tasarısı ile 2026 Tütün Kontrolü (Değişiklik) Yasa Tasarısı'nın üçüncü okumasını da yapması bekleniyor. Meclis ayrıca BIMSTEC Cezaî Konularda Karşılıklı Hukuki Yardım Sözleşmesi'ni ve Bhutan İflas ve Rehabilitasyon Yasa Tasarısı'nı nihai hâle getirmeyi planlıyor.
Bu nedenle madencilik yasa tasarısı, taleplerin birbiriyle yarıştığı bir oturumda ele alınacak. Tasarının temel amacı ise açık: Eskimiş hukuki çerçeveyi madenlere erişim, kamu gelirleri, çevresel yükümlülükler ve toplulukların elde edeceği faydalar konusunda net kararlar içeren yeni bir çerçeveyle değiştirmek.
Öne Çıkanlar
- Gözden geçirilmiş maden yasa tasarısı Bakanlar Kuruluna sunuldu ve 12 Kasım-28 Aralık 2026 tarihleri arasında yapılması planlanan Meclis oturumunda ele alınması bekleniyor.
- Önceki tasarı, mülkiyet, yönetim ve kâr paylaşımı konusundaki anlaşmazlıkların ardından Haziran 2021'de ertelendi.
- Madencilik şirketlerinden alınan kurumlar vergisi 2025'te 1,2714 milyar Nu'ya ulaştı.
- Önerilen değişiklikler arasında daha ağır cezalar, ülke içinde işleme hükümleri ve topluluklara fayda sağlayabilecek mekanizmalar bulunuyor.
- Denetim kapasitesi, mülkiyette şeffaflık ve çevresel rehabilitasyon, reform tartışmalarının merkezinde yer alıyor.
- Milletvekilleri ayrıca tarımsal girdi katkı paylarını, mühendis kadrolarındaki eksiklikleri ve başka çeşitli yasal düzenlemeleri ele alıyor.






