Bütçe taahhüdü korunurken son çeyrek harcamaları artırılacak
Endonezya, büyümeyi desteklemek amacıyla kamu harcamalarını hızlandırırken bütçe açığını gayrisafi yurt içi hasılanın yüzde 2,85'i civarında tutma sözü vererek 2026'nın son üç ayında yaklaşık 1.300 trilyon rupi harcamayı planlıyor. Bu tutar, 2025'in aynı dönemine kıyasla 100 trilyon rupi, yani yaklaşık yüzde 8,3 daha fazla.
İçindekiler
- Bütçe taahhüdü korunurken son çeyrek harcamaları artırılacak
- Harcamalar ne kadar hızlanmalı?
- Harcama hamlesinin takvimi
- Kalan bütçe alanını gelirler belirleyecek
- Hükümet hangi bütçe açığı rakamını savunuyor?
- Gıda yardımı, fiyat baskısıyla karşı karşıya
- Ücretsiz yemek programında verimlilik
- Ek harcamalar büyümeyi yüzde 6'ya yaklaştırır mı?
- Finansman maliyetleri bir başka kısıt oluşturuyor
- Öne Çıkanlar
Suahasil Nazara, planı 19 Ekim'de Cakarta'daki başkanlık kompleksi'nde Cumhurbaşkanı Prabowo Subianto ile yaptığı görüşmenin ardından açıkladı. Kamu hizmetleri, sosyal koruma ve gıda yardımı öncelikler arasında yer alıyor. Dördüncü çeyreğe yönelik gıda yardımlarının dağıtımına da başlandı.
Hükümet aynı anda iki işi yürütmek zorunda: ekonomik faaliyeti desteklemek için parayı hizmetlere ve hanelere yeterince hızlı ulaştırmak ve gelirlerle harcamalar arasındaki farkı sınırlayacak ölçüde gelir toplamak. Maliye Bakanlığı verilerine göre eylül sonuna kadar harcamalar 2.660 trilyon rupiye ulaştı. Yılın tamamı için hedef yaklaşık 3.840 trilyon rupi.
Planlanan son çeyrek harcamalarının eklenmesiyle yıllık toplam yaklaşık 3.960 trilyon rupiye çıkacak; bu, hedefin yaklaşık 120 trilyon rupi üzerinde. Ekonomistler sonucun gelir düzeyine, finansman maliyetlerine ve programların yararlı hizmetler ile istihdam sağlayıp sağlamayacağına bağlı olduğunu söylüyor.
Hükümetin harcama planlarını açıklayan maliye yetkilisi Suahasil, saraydaki basın toplantısında hedeflenen etkiyi şöyle anlattı:
2026'nın dördüncü çeyreğinde devlet bütçesinden yaklaşık 1,3 katrilyon rupi harcanacak. Bu, geçen yılın aynı döneminde harcanan 1,2 katrilyon rupiden fazla. Kamu hizmetleri ve sosyal koruma da dahil olmak üzere bu harcamalar ekonomik faaliyeti canlandıracak.
1,3 katrilyon rupi ile 1.300 trilyon rupi aynı miktarı ifade ediyor. Teklif, Endonezya'da APBN olarak bilinen devlet bütçesinin tamamındaki harcamaları kapsıyor.
Harcamalar ne kadar hızlanmalı?
Ocak-eylül döneminde kamu harcamaları ayda ortalama 295,6 trilyon rupi oldu. Ekim, kasım ve aralık aylarında 1.300 trilyon rupinin harcanması için aylık ortalamanın yaklaşık 433 trilyon rupiye çıkması, yani önceki aylık hızın kabaca yüzde 47 üzerine ulaşması gerekiyor.
Son çeyrek, yıllık toplamın 3.960 trilyon rupi olacağı varsayımında bunun neredeyse üçte birini oluşturacak. Dolayısıyla hızlanma, geçen yılın aynı çeyreğine kıyasla yüzde 8,3'lük artıştan çok daha fazlasını gerektiriyor: Bakanlıklar ve kamu kurumları da programları ilk dokuz aya kıyasla çok daha hızlı uygulamak zorunda kalacak.
Maliye Bakanlığı verileri harcamaların şimdiden arttığını gösteriyor. Eylül sonuna kadar toplam kamu harcamaları bir önceki yılın aynı dönemine kıyasla yüzde 19 yükselirken merkezi yönetim harcamaları yüzde 29,6 artışla 2.060 trilyon rupiye ulaştı. Merkezi yönetim harcamaları, daha geniş kapsamlı devlet harcamalarının bir bölümünü oluşturuyor.
Suahasil, ilave kaynakların kamu harcamalarının ekonomik faaliyete katkısını artırmasını bekliyor. Haneler açısından en hızlı hissedilecek etkilerin yardım ve kamu hizmetleri üzerinden gelmesi muhtemel. Program yöneticileri içinse zorluk, maliyet ve uygulama denetimini sürdürürken kalan aylarda bu faydaları sağlayabilmek.
Harcama hamlesinin takvimi
Ekim ayında yapılan açıklama, bütçenin aylardır izlenmesinin ve parlamentoya daha önce verilen bir taahhüdün ardından geldi. Önemli gelişmeler şöyle:
- Temmuz 2026: Suahasil'e göre hükümet, GSYH'nin yaklaşık yüzde 2,85'i düzeyindeki bütçe açığı beklentisini parlamentonun Bütçe Komisyonu'na sundu.
- Ağustos 2026 sonu: Maliye Bakanlığı bütçe açığını GSYH'nin yüzde 0,93'ü, faiz dışı dengeyi ise 154 trilyon rupilik fazla olarak açıkladı.
- 21 Eylül 2026: CORE Indonesia ekonomisti Yusuf Rendy Manilet, son çeyrekte harcamaların olağan biçimde hızlanmasının bütçe açığını yüzde 2,85'lik beklentiye yaklaştırabileceği uyarısında bulundu.
- Eylül 2026 sonu: Bütçe açığı 319 trilyon rupiye, yani GSYH'nin yüzde 1,24'üne ulaştı.
- 19 Ekim 2026: Suahasil, Prabowo ile görüştükten sonra 1.300 trilyon rupilik harcama öngörüsünü açıkladı.
- Ekim-aralık 2026: Hükümet, bütçe verimliliği tedbirlerini sürdürürken harcamaları hızlandırmayı hedefliyor.
Faiz dışı denge, faiz ödemeleri hariç tutularak gelirlerle harcamalar arasındaki farkı ölçer. Ağustos ayındaki faiz dışı fazla, faiz maliyetleri eklendiğinde bütçe açık vermiş olsa da faiz hariç gelirlerin harcamaları aştığı anlamına geliyordu.
Kalan bütçe alanını gelirler belirleyecek
Center of Reform on Economics ekonomisti Yusuf Rendy Manilet, mali riskin aritmetiğini ortaya koydu. Yaklaşık 25.700 trilyon rupilik nominal GSYH, 3.960 trilyon rupilik yıllık harcama ve 3.153,6 trilyon rupilik gelir varsayımlarıyla bütçe açığının yaklaşık 807 trilyon rupiye, yani GSYH'nin yaklaşık yüzde 3,14'üne ulaşacağını hesapladı.
Bütçe açığı, kamu harcamalarının gelirleri aştığı miktardır. GSYH, ekonomide üretilen mal ve hizmetlerin değerini ölçer; nominal GSYH ise bu değeri cari fiyatlarla ifade eder. Bütçe açığının GSYH'ye oranı, bütçe farkının ekonominin büyüklüğüne kıyasla ne düzeyde olduğunu gösterir.
Yusuf'un varsayımlarına göre bütçe açığını GSYH'nin yüzde 2,85'inde tutmak için gelirlerin yaklaşık 3.228 trilyon rupiye ulaşması gerekiyor. Bu, hesaplamasında kullanılan 3.153,6 trilyon rupilik gelir hedefinin yaklaşık yüzde 102'sine denk geliyor. Açığı yüzde 3'ün altında tutmak için en az yaklaşık 3.190 trilyon rupi gelir gerekiyor.
Tartışmalarda anılan başka bir öngörü, yıllık gelirleri 3.208,1 trilyon rupi olarak veriyor. BCA Başekonomisti David Sumual, bu öngörünün gerçekleşmesinin hükümetin bütçe açığını yüzde 2,85 civarında tutmasına yardımcı olacağını söyledi. Yusuf'un hesabı, harcama ve GSYH varsayımlarının farklı bir bütçe dengesi ortaya koyması nedeniyle yaklaşık 20 trilyon rupi daha fazla gelir gerektiriyor.
Yusuf'un aktardığı verilere göre eylül sonuna kadar gelirler hedefin yüzde 74,2'sine ulaştı ve bir önceki yılın aynı dönemine kıyasla yüzde 25,5 arttı. Bu, hükümete son çeyreğe girerken güçlü bir gelir tabanı sağlıyor; ancak nihai sonuç kalan aylardaki gelişmelere bağlı.
Hükümet hangi bütçe açığı rakamını savunuyor?
Suahasil, temmuz ayında parlamentoya sunulan bütçe açığı beklentisinin ve hükümetin aralık sonuna kadar izlemeyi amaçladığı seviyenin GSYH'nin yaklaşık yüzde 2,85'i olduğunu birkaç kez vurguladı. Ekim ayındaki açıklamayla ilgili bir haberde kendisine yüzde 2,58 rakamı da atfedildi; ancak sarayda yaptığı açıklamalarda temmuz ayı beklentisini yüzde 2,85 olarak yineledi.
Yusuf'un aktardığı ilk bütçe tasarımı, 689,1 trilyon rupilik, yani GSYH'nin yüzde 2,68'ine denk gelen bir açık öngörüyordu. Dolayısıyla yüzde 2,85'lik daha yüksek beklenti, başlangıçtaki tasarıma göre daha geniş bir açık öngörüldüğünü gösteriyor.
Endonezya'nın 2025'teki deneyimi kaygıların bir bölümünü açıklıyor. Bütçe açığı o yılı 695,1 trilyon rupide, yani GSYH'nin yüzde 2,92'sinde tamamladı. Bu, başlangıçtaki 616,2 trilyon rupilik, GSYH'nin yüzde 2,53'üne denk gelen hedefin üzerindeydi. Nihai açık, ilk plandan 78,9 trilyon rupi daha yüksek oldu.
Maybank Indonesia Başekonomisti Juniman, yeterli gelir olmadan harcamaların aşırı hızlandırılmasının bütçe açığını yasal sınır olan GSYH'nin yüzde 3'ünün üzerine çıkarabileceği uyarısında bulundu. Hükümete, gelirlerin karşılayamayacağı harcamaları taahhüt etmeden önce harcama kapasitesini, öncelikleri ve verimliliği yeniden değerlendirme çağrısı yaptı.
Gıda yardımı, fiyat baskısıyla karşı karşıya
Suahasil'in sunduğu verilere göre Endonezya, 2026'nın ilk yarısında yüzde 5,45'lik ekonomik büyümenin ardından son çeyreğe girdi. Eylül ayında yıllık enflasyon yüzde 3,28 oldu. Suahasil, ABD'deki enflasyon baskıları ve Avrupa'daki belirsizlikler dahil dış zorluklara rağmen ekonominin dirençli olduğunu söyledi.
Yardım alan haneler için gıda fiyatları daha acil bir kaygı oluşturuyor. Fiyatları keskin biçimde değişebilen gıda ürünlerini kapsayan oynak gıda kategorisindeki enflasyonun eylülde yüzde 5,03 olduğu bildirildi. Bu oran, genel enflasyonun 1,75 puan üzerindeydi.
Paramadina Üniversitesi kıdemli ekonomisti Wijayanto Samirin, tüketimi destekleme adımlarının yeterli gıda arzıyla birlikte yürütülmesi gerektiği uyarısında bulundu. Nakit yardımı ailelere harcamaları için daha fazla kaynak sağlıyor. Arzın sınırlı olması durumunda talebin güçlenmesi fiyatlar üzerinde baskı yaratabilir.
Gıdanın doğrudan dağıtılması, ihtiyaç sahiplerinin bu ürünleri kendilerinin satın almasına gerek bırakmadan ihtiyaçlarını karşılamaya yardımcı oluyor. Wijayanto, her iki yöntemin etkisinin piyasa koşullarına ve dağıtım sürecine bağlı olduğunu söyledi. Uygulamadaki asıl ölçüt, gıda arzı uygun fiyatlarla sürdüğü müddetçe yardımların gıdaya erişimi iyileştirip iyileştirmediği.
Suahasil, dördüncü çeyrek dağıtımının başladığını belirterek hedeflenen etkiyi şöyle anlattı:
2026'nın dördüncü çeyreğine yönelik gıda yardımları dağıtılmaya başlandı. Bu, tüketimi teşvik edecek ve kamu harcamalarının ekonomik faaliyete katkısını artıracak.
Ücretsiz yemek programında verimlilik
Suahasil, öncelikli programlar sürerken bütçe verimliliği çalışmalarının 2026 sonuna kadar devam edeceğini söyledi. Amaçlarının her bütçede kesintiye gitmek değil, planlanan program çıktılarını kaynakları daha verimli kullanarak sağlamak olduğunu belirtti.
Ücretsiz Besleyici Yemek programı, Endonezcede Makan Bergizi Gratis veya MBG olarak biliniyor ve Suahasil'in başlıca örneğini oluşturuyor. Ulusal Beslenme Ajansı'ndaki yönetim değişikliklerinin, program ödeneğinin kullanım biçimini iyileştirme fırsatı yarattığını söyledi.
Hükümet, 31 Mart'tan itibaren haftalık yemek dağıtımını altı günden beş güne düşürerek ailelerin somut bir değişiklik yaşamasına neden olmuştu. Bu adımla yılda yaklaşık 40 trilyon rupi tasarruf hedeflenmişti. O dönemde program 61 milyon kişiye hizmet veriyor ve 2026 için 335 trilyon rupilik ödenek alıyordu. Uzak bölgelerde ve bodurluk oranının yüksek olduğu yerlerde dağıtım haftada altı gün sürüyordu.
Önceki değişiklik, harcama kararlarının yararlanıcılara nasıl doğrudan yansıdığını gösteriyor: Bir programın takvimini değiştirmek hanelerin aldığı desteği de değiştiriyor. Suahasil, ekim ayında sözünü ettiği son yönetim değişiklikleri için herhangi bir tasarruf tahmini veya ayrıntılı uygulama takvimi vermedi.
Ek harcamalar büyümeyi yüzde 6'ya yaklaştırır mı?
BCA Başekonomisti David Sumual, daha yüksek kamu harcamalarının ekonomik faaliyeti desteklemesini bekliyor ancak büyümenin kararlı biçimde yüzde 6'ya yaklaşmak yerine yüzde 5 civarında kalacağını düşünüyor. Etkinin finansman kaynağına ve paranın yöneldiği sektörlere bağlı olduğunu söyledi.
Hükümet harcamalarının 1.200 trilyon rupiye ulaştığı 2025'in dördüncü çeyreğinde Endonezya ekonomisi bir önceki yılın aynı dönemine kıyasla yüzde 5,39 büyüdü. Bu yıl planlanan 100 trilyon rupilik artış, ekonomiye ek kamu harcaması desteği sağlayacak; nihai etki ise nelerin hayata geçirileceğine ve hanelerle işletmelerin nasıl karşılık vereceğine bağlı olacak.
David, çarpan etkisi güçlü alanlara ödenek ayrılması çağrısında bulundu. Bu, ilk ödemenin başka faaliyetleri de tetiklemesi anlamına geliyor: Bir program kapsamında yapılan ödeme, yararlanıcılar veya tedarikçiler tarafından harcanarak başka işletmeleri ve çalışanları destekleyebilir.
Wijayanto da benzer biçimde hükümete harcamaları, hedeflenen kişilere ulaşıp ulaşmadığına ve istihdam yaratıp yaratmadığına göre değerlendirme çağrısı yaptı. Program hazırlık ve denetiminin sıkıştırılması nedeniyle yıl sonunda uygulamanın yoğunlaşmasının verimliliği azaltabileceği uyarısında bulundu.
Wijayanto, bu tekrarlanan örüntüyü karmaşık düzenlemelere ve bütçelemenin birkaç yıla yayılarak uygulanmasındaki güçlüklere bağladı. Yıllara yayılan daha iyi bir planlamanın programların daha düzenli bir takvimle yürütülmesini sağlayacağını savundu. Büyümeyi desteklerken istikrarı korumak için Endonezya Bankası ve Finansal Hizmetler Otoritesi ile koordinasyon çağrısı da yaptı.
Finansman maliyetleri bir başka kısıt oluşturuyor
Yusuf, hükümetin eylül sonuna kadar 494,3 trilyon rupi borçlandığını, faiz ödemelerinin ise devlet gelirlerinin yüzde 19'una yaklaştığını söyledi. Bu oranda, toplanan her 100 rupinin yaklaşık 19'u faize gidecek ve diğer harcamalar için daha az kaynak kalacak.
Yatırımcıların SBN olarak bilinen devlet tahvillerinde daha yüksek getiri talep etmesi, ilave borçlanmayı pahalılaştırabilir. Getiri, yatırımcıların borcu ellerinde tutmak için talep ettikleri kazancı ifade eder. Yusuf, hükümetin ek harcamaların nasıl finanse edileceğini açıklayamaması hâlinde tahvil piyasaları ve rupideki baskının finansman maliyetlerini artırabileceği uyarısında bulundu.
Yusuf, yıllık harcama, gelir, bütçe açığı ve finansman ihtiyacına ilişkin güncel öngörülerin yayımlanmasını önerdi. Finansman açığının oluşması ve borçlanma maliyetlerinin yüksek olması durumunda hükümetin yeni borçlanma yerine birikmiş bütçe bakiyesi (SAL) kullanmasını da önerdi.
Dolayısıyla yılın son ayları bütçenin çeşitli unsurlarını bir arada sınayacak: gelir tahsilatı, programların uygulanması, gıda arzı ve borç maliyetleri. Hükümet daha hızlı harcama yapma ve bütçe açığını yüzde 2,85 civarında tutma taahhüdünde bulundu. Her iki hedefin de tutması için bu unsurların aralık ayına kadar uyum içinde ilerlemesi gerekiyor.
Öne Çıkanlar
- Endonezya, Ekim-aralık 2026 döneminde yaklaşık 1.300 trilyon rupi harcamayı planlıyor. Bu, 2025'in aynı dönemine kıyasla 100 trilyon rupi daha fazla.
- Plan, yıllık harcamaların yaklaşık 3.960 trilyon rupiye çıkacağına işaret ediyor. Bu tutar, açıklanan harcama hedefinin yaklaşık 120 trilyon rupi üzerinde.
- Suahasil, hükümetin bütçe açığı beklentisini GSYH'nin yaklaşık yüzde 2,85'inde tuttuğunu söylüyor.
- Kamu hizmetleri, sosyal koruma ve gıda yardımı öncelikler arasında. Gıda dağıtımı başladı.
- Ekonomistler, elde edilecek faydaları ve mali riskleri gelirlerin düzeyinin, borçlanma maliyetlerinin, gıda arzının ve programların uygulanmasının belirleyeceğini söylüyor.
- Yusuf Rendy Manilet'in varsayımlarına göre bütçe açığını GSYH'nin yüzde 2,85'inde tutmak için gelirlerin yaklaşık 3.228 trilyon rupiye ulaşması gerekiyor.






