Çinli astronomlar, bir kara deliğin aynı yıldızı iki kez parçaladığına dair tayfsal kanıt buldu

7 dakikalık okuma
Chinese Astronomers Find Spectral Evidence of a Black Hole Tearing the Same Star Twice

İki parlama, hayatta kalan tek bir yıldıza işaret ediyor

Bir yıldız, süper kütleli bir kara delikle yakın karşılaşmasından sağ çıkmış, ancak daha sonra geri dönerek maddesinin bir kısmını daha kaybetmiş görünüyor. Çin Bilim ve Teknoloji Üniversitesi'ndeki (USTC) astronomlar, Ocak 2024'te yeniden parlaklaşmaya başlayan AT 2022dbl adlı yinelenen olayı tespit etti. En güçlü ipuçları, iki parlama sırasında yayılan ışığın çarpıcı biçimde benzer olmasıydı.

İçindekiler
  1. İki parlama, hayatta kalan tek bir yıldıza işaret ediyor
  2. Kara delik bir yıldızın maddesini nasıl koparabilir?
  3. Örtüşen tayflar neden önemli?
  4. İkinci parlama nasıl yakalandı?
  5. Olası köken: İki yıldızlı bir sistem
  6. Yıldız parçalanması araştırmalarında neler değişiyor?
  7. Ekip ve yeni örnek arayışı
  8. Öne çıkan noktalar

Bulgular, 9 Ağustos 2024'te The Astrophysical Journal Letters'ta yayımlandı. USTC, araştırma duyurusunda AT 2022dbl'yi, ışığın bileşen dalga boylarına ayrılarak incelenmesi anlamına gelen spektroskopiyle doğrulanan ilk yinelenen kısmi gelgit parçalanması olayı olarak tanımladı.

Gelgit parçalanması olayı (TDE), bir yıldızın büyük kütleli bir kara deliğe yeterince yaklaşması ve kütleçekimin yıldızdan madde koparmasıyla meydana gelir. Madde kara deliğe doğru ilerlerken parlak bir parlama oluşturur. Kısmi parçalanmada yıldızın bir bölümü hayatta kalır ve böylece yeni bir karşılaşma mümkün olur.

AT 2022dbl önemli; çünkü araştırmacılar yalnızca bir cismin iki kez parlaklaştığını kaydetmekle kalmadı. İki parlama, nitrojenle ilişkili olanlar da dahil olmak üzere, birbiriyle yakından örtüşen emisyon özellikleri gösterdi. Bu özellikler, her iki olayda da yer alan maddenin büyük olasılıkla aynı yıldızdan geldiği sonucunu destekliyor.

Keşif, astronomların görünüşte sıradan yıldız parçalanmalarını nasıl yorumlayabileceğini de değiştiriyor. Ekibe göre AT 2022dbl'nin her bir parlaması tek başına ele alındığında tipik bir TDE gibi görünüyordu. Cismi zaman içinde izlemek daha karmaşık bir hikâyeyi ortaya çıkardı: tek bir olayda yok olup gitmek yerine, art arda karşılaşmalarda madde kaybeden bir yıldız.

Reklam

Kara delik bir yıldızın maddesini nasıl koparabilir?

Kara delik, yakınındaki bir yıldızın kendisine bakan tarafını, daha uzaktaki tarafına kıyasla daha güçlü çeker. Bu fark yeterince büyüdüğünde yıldızı gerer ve yıldız maddesini koparabilir. Olayın adındaki gelgit kuvveti, kütleçekimindeki bu farktan kaynaklanır.

Yığılma, maddenin kütleçekimin etkisiyle bir cismin çevresinde toplanıp ona doğru ilerlemesini ifade eder. Bir TDE'de yıldız kalıntıları bu süreçte ısınır ve ışınım yayar. Astronomlar ortaya çıkan parlamayı tespit ederek doğrudan gözlemlemenin mümkün olmadığı uzaklıklardaki bir karşılaşmayı inceleyebilir.

USTC'nin açıklamasına göre tipik bir TDE, onlarca gün içinde hızla parlaklaşır, ardından aylar ya da yıllar boyunca sönükleşir. Kısmi parçalanma da benzer bir seyir izleyebilir. Ayırt edici özelliği, hayatta kalan yıldızın kara deliğe yeniden yaklaşmasını sağlayabilecek bir yörüngede kalabilmesidir.

Araştırmacılar AT 2022dbl'deki yenilenen parlamayı ve örtüşen tayfları bu yinelenen sürecin kanıtı olarak yorumluyor. Işık, koparılan madde hakkında bilgi taşırken yeniden parlaklaşma da etkinliğin tekrar başladığını gösteriyor.

Örtüşen tayflar neden önemli?

Tayf, ışığı dalga boylarına ayırır; tıpkı bir prizmanın görünür ışığı farklı renklere ayırması gibi. Atomlar ve iyonlar belirli dalga boylarında özellikler oluşturur. Astronomlar, ışığı üreten maddenin bileşimini ve fiziksel koşullarını incelemek için bu özelliklerden yararlanır.

AT 2022dbl'nin iki parlaması son derece benzer emisyon çizgisi özellikleri taşıyordu. USTC, yıldızların içindeki nükleer tepkimelerle ilişkili elementlerin olağan dışı ölçüde bol olduğunu gösteren özelliklere dikkat çekti. Örtüşen özellikler arasında, iki elektronunu kaybetmiş nitrojen atomlarının oluşturduğu N III emisyon çizgileri de vardı.

Araştırma ekibi bu kimyasal benzerliği, her iki olayda da aynı yıldızdan gelen maddenin yer aldığına dair temel bir gösterge olarak yorumladı. Ekip, yenilenen etkinliğin zamanlaması ile ışığın ortaya koyduğu bileşimi bir arada değerlendirdi: cisim yeniden parladı ve emisyonu birbiriyle yakından örtüşen bir kimyasal iz taşıdı.

Gelgit parçalanmasının yinelendiğine ilişkin daha önceki adaylar, çoğunlukla zaman içindeki parlaklığı gösteren ışık eğrileriyle desteklenmişti. USTC, bu vakalarda parlaklıktaki değişim dışında benzer güçte kanıtlar bulunmadığını ve bunların geniş kabul görmediğini belirtti. AT 2022dbl'de parlamaların tayflarının karşılaştırılması, yinelenen kısmi parçalanma açıklamasına daha sağlam bir gözlemsel temel kazandırdı.

Reklam

İkinci parlama nasıl yakalandı?

USTC ekibi, yenilenen etkinliği aramak için bilinen gelgit parçalanması olaylarının ışık eğrilerini düzenli olarak güncelliyordu. Bu sürekli takip, araştırmacıların AT 2022dbl'nin Ocak 2024'te yeniden parlaklaştığını fark etmesini ve yeni parlama gelişimini sürdürürken gözlem düzenlemelerini sağladı.

Ekip, Swift uydusu ve Las Cumbres Gözlemevi Küresel Teleskop Ağı (LCOGT) ile izleme gözlemleri başlattı. Bu gözlemler, olayı birden fazla dalga boyu bandında ölçerek ekibe, tek bir bandın sağlayabileceğinden daha kapsamlı bir değişen ışınım kaydı sundu.

Araştırmacılar ayrıca ABD'deki Palomar Gözlemevi'nde bulunan Hale teleskobuyla (P200) erken döneme ait yüksek kaliteli bir tayf elde etti. Bu tayf, yeni patlamanın gelgit parçalanması olayı olarak tanımlanmasına yardımcı oldu ve ilk parlamayla yapılacak kritik karşılaştırmayı mümkün kıldı.

Başlıca gelişmeler şöyleydi:

  • Ocak 2024: Ekip, AT 2022dbl'de yeniden parlaklaşma tespit etti ve Swift, LCOGT ile Palomar'daki Hale teleskobuyla gözlemlere başladı.
  • 9 Ağustos 2024: Çalışma, The Unluckiest Star: A Spectroscopically Confirmed Repeated Partial Tidal Disruption Event AT 2022dbl başlığıyla The Astrophysical Journal Letters'ta yayımlandı.

Parlamanın erken evrede tespit edilmesi önemliydi; çünkü parlama geliştikçe değişir. Hızlı gözlemler, araştırmacılara ikinci olayın erken evresinden bir tayfın yanı sıra parlaklığın zaman içindeki değişimini izleyen ölçümler de sağladı.

Olası köken: İki yıldızlı bir sistem

Araştırmacılar, hayatta kalan yıldızın başlangıçta ikili bir sisteme, yani birbirinin yörüngesinde dönen iki yıldızdan oluşan bir sisteme ait olmuş olabileceğini öne sürüyor. Kara delikle yakın bir karşılaşma çifti birbirinden ayırmış ve yıldızlardan birini kara deliğe bağlı bir yörüngede bırakmış olabilir.

Bu açıklamaya göre yakalanan yıldız, dışmerkezliği çok yüksek bir elips yörüngede ilerliyor. Dışmerkezlik, bir yörüngenin ne ölçüde uzamış olduğunu ifade eder: daireye yakın bir yörüngede cisim yaklaşık olarak aynı uzaklıkta kalırken, oldukça uzamış bir yörünge onu yeniden yakınlaştırmadan önce çok daha uzağa taşır.

Her yakın geçiş yıldızı güçlü gelgit kuvvetlerine maruz bırakıp daha fazla maddeyi koparabilir ve yeni bir parlama üretebilir. Bu da bir yıldızın bir karşılaşmadan sağ çıkıp daha sonra yeniden madde kaybetmek üzere geri dönmesini açıklıyor.

İkili sistem kökeni ve öne sürülen yörünge, ekibin gözlemlere dayalı yorumları olmaya devam ediyor. Duyuruda yeni bir parlama için doğrulanmış bir tarih verilmiyor. Sürekli izleme, astronomların başka bir etkinlik olup olmadığını araştırmasına ve gelecekteki bir olayı ilk iki parlamayla karşılaştırmasına imkân sağlayacak.

Reklam

Yıldız parçalanması araştırmalarında neler değişiyor?

AT 2022dbl, bu olayları sınıflandıran astronomlar için pratik bir sorun ortaya koyuyor: yıldızın kısmen parçalanmasından kaynaklanan bir parlama, sıradan bir TDE'ninkine benzeyebilir. Araştırmacılar, her bir olayın davranışının tipik olaylardan ayırt edilemediğini belirtti.

Bu nedenle yalnızca tek bir parlamayı gözlemleyen çalışmalar, hayatta kalan yıldızları tek bir parçalanma yaşamış cisimler arasında değerlendirebilir. USTC, optik TDE araştırmalarında yinelenen kısmi parçalanmaların büyük ölçüde göz ardı edildiğini, bu keşfin ise bu tür olayların sanılandan daha yaygın olabileceğine işaret ettiğini söyledi.

Araştırmacılar olayları sayarken ve yıldızların kara deliklerin yakınında nasıl madde kaybettiğini incelerken bu fark önem taşıyor. Tekrar tekrar geri dönen yıldızlardan oluşan bir popülasyonun geçmişi, her parlamanın farklı bir yıldızın son karşılaşmasını temsil ettiği bir popülasyonunkinden farklıdır. AT 2022dbl, bu sayımları ve fiziksel modelleri yeniden değerlendirirken incelenebilecek somut bir örnek sunuyor.

Gözlem stratejisi de aynı ölçüde önemli. Bilinen cisimlerin düzenli olarak kontrol edilmesi, yalnızca bir keşif gözlemiyle gözden kaçabilecek etkinlikleri ortaya çıkarabilir. Bu olayda sürekli parlaklık ölçümlerinin, hızlı müdahalenin ve spektroskopinin birleşimi temel kanıtları sağladı.

Ekip ve yeni örnek arayışı

Makalenin ilk yazarı, Profesör Xu Kong ve Doçent Ning Jiang'ın ortak danışmanlığındaki USTC doktora öğrencisi Zheyu Lin. Jiang, Profesör Tinggui Wang ve Kong, makalenin sorumlu yazarları. İş birliği yapılan kurumlar arasında Çin Bilimler Akademisi Ulusal Astronomi Gözlemevleri, Wuhan Üniversitesi, Hiroshima Üniversitesi, Kyoto Üniversitesi ve Hindistan Astrofizik Enstitüsü bulunuyor.

Proje; Çin Ulusal Doğa Bilimleri Vakfı, Bilim ve Teknoloji Bakanlığı, Çin Bilimler Akademisi, Çin'in insanlı uzay uçuşu programı, Tang Vakfı ve Anhui eyalet yetkilileri dahil çeşitli kuruluşlardan destek aldı.

Araştırmacılar, AT 2022dbl benzeri daha fazla olay bulmak için Geniş Alan Araştırma Teleskobu'nu (WFST), diğer adıyla Mozi Araştırma Teleskobu'nu kullanmayı umuyor. USTC ve Purple Mountain Gözlemevi'nin ortaklaşa geliştirdiği teleskobun temel bilimsel hedefleri arasında gelgit parçalanması olayları da yer alıyor.

Daha fazla örneğin bulunması, astronomlara karşılaştırabilecekleri daha çok yıldız ve parlama sağlayacak. AT 2022dbl, yeni olayları aramayı bilinen cisimleri izlemeyi sürdürmekle birleştirmenin değerini gösteriyor: sönükleşmiş bir cismi ileride gözlemlenebilir başka bir olay bekliyor olabilir.

Reklam

Öne çıkan noktalar

  • USTC araştırmacıları, Ocak 2024'te AT 2022dbl'de yeniden parlaklaşma tespit etti.
  • İki parlamanın benzer tayfları, bir kara deliğin aynı yıldızdan iki kez madde kopardığı sonucunu destekliyor.
  • Ekip, olayı spektroskopiyle doğrulanan ilk yinelenen kısmi gelgit parçalanması olarak tanımlıyor.
  • İkinci parlamanın gözlemlerini Swift, LCOGT ve Palomar'daki Hale teleskobu sağladı.
  • Çalışma, 9 Ağustos 2024'te The Astrophysical Journal Letters'ta yayımlandı.
  • Araştırmacılar, yakalanmış bir yıldızın uzamış yörüngede bulunduğunu öne sürüyor ve WFST ile daha fazla örnek aramayı planlıyor.
Bu haberi paylaş

Bunlar da ilginizi çekebilir