Doğu Timor’da Yoksulluk Yüzde 37’ye Geriledi, Ancak Kırsal Yoksunluk ve Eşitsizlik Sürüyor

10 dakikalık okuma
Timor-Leste Poverty Falls to 37%, but Rural Hardship and Inequality Persist

500 binden fazla kişi hâlâ ulusal yoksulluk sınırının altında yaşıyor

Maliye Bakanlığının, Doğu Timor Ulusal İstatistik Enstitüsü (INETL) aracılığıyla yayımladığı yeni özet rapora göre, ülkedeki yoksulluk oranı 2024’te yüzde 37’ye geriledi. Bu oran, yöntem açısından karşılaştırılabilir 2014 tahminindeki yüzde 48,4’ün altına indi. Buna karşın 500 binden fazla kişi, kişi başına günlük 2,31 dolarlık ulusal yoksulluk sınırının altında yaşamaya devam etti ve ekonomik eşitsizlik arttı.

İçindekiler
  1. 500 binden fazla kişi hâlâ ulusal yoksulluk sınırının altında yaşıyor
  2. Karşılaştırılabilir düşüş neden 11,4 yüzde puan?
  3. Yoksulluk kırsal kesimde yoğunlaşıyor, belediyelerin ihtiyaçları farklılık gösteriyor
  4. Aileler yoksulluk sınırının ne kadar altında yaşıyor?
  5. Elektrik ve suya erişim belirgin biçimde arttı
  6. Barınma, eğitim ve sağlıkta kalıcı eşitsizlikler görülüyor
  7. Dünya Bankasının yüzde 71,7’lik tahmini neyi ölçüyor?
  8. Araştırma ve kamuoyu tartışması nasıl gelişti?
  9. Yeni verilerle bundan sonra ne olacak?
  10. Öne Çıkanlar

Bulgular, Nisan-Ekim 2024 arasında 7.424 haneyi kapsayan 2024 Doğu Timor Yaşam Standartları Araştırması’na dayanıyor. Ülke genelini ve belediyeleri temsil edecek şekilde tasarlanan araştırma, ülkede son on yılda yapılan ilk kapsamlı yaşam standartları araştırması olma özelliğini taşıyor.

INETL Başkanı Elias dos Santos Ferreira, bulguları 20 Ekim 2026’da Maliye Bakanlığında sundu. Yoksulluğun azaltılması ve temel hizmetlerin yaygınlaştırılması konusunda ilerleme kaydedildiğini belirten Ferreira, en belirgin iyileşmelerin elektrik ve güvenli içme suyu erişiminde görüldüğünü, buna karşılık barınma, sanitasyon, eğitim ve yemek pişirmede kullanılan yakıtların önemli yoksunluk alanları olmayı sürdürdüğünü söyledi.

Yoksulluk sınırının altında yaşayanların yüzde 86’sı kırsal kesimde bulunuyor. Öte yandan eşitsizliği ölçen Gini katsayısı, 2014’teki karşılaştırılabilir 0,31 seviyesinden 2024’te 0,36’ya yükseldi. Bu ölçekte sıfır tam eşitliği, bir ise tam eşitsizliği ifade ediyor.

Genel tablo, temel hizmetlere erişimin yaygınlaştığını ve ulusal eşiğin altında yaşayanların sayısının azaldığını, ancak yaşam koşullarındaki farklılıkların sürdüğünü gösteriyor. Yeni hanehalkı verileri, uluslararası eşikleri ve daha eski bir araştırmanın temel verilerini kullanan Dünya Bankası yoksulluk tahminleri hakkındaki kamuoyu tartışmasının ardından geldi.

Reklam

Karşılaştırılabilir düşüş neden 11,4 yüzde puan?

INETL, eski araştırma verilerini yeni sonuçlarla karşılaştırılabilir hâle getirmek için düzelttikten sonra, on yıllık dönemde yoksulluğun yüzde 48,4’ten yüzde 37’ye gerilediğini ve düşüşün 11,4 yüzde puan olduğunu hesaplıyor. Düzeltilmiş başlangıç oranına göre yoksulluk yaklaşık yüzde 24 azaldı.

2014 için daha önce yayımlanan ulusal yoksulluk oranı yüzde 41,8’di. Yeni yüzde 37’lik orandan bu eski tahmin çıkarıldığında düşüş 4,8 yüzde puan oluyor. İki hesaplamada 2014’e ait farklı başlangıç verileri kullanılıyor.

2024 araştırmasında yeniden tasarlanmış bir anket, ek modüller ve bilgisayar destekli görüşmeler kullanıldı. Hanelere tüketimlerinin nasıl sorulduğundaki değişiklikler, elde edilen ölçümleri etkileyebilir. Bu nedenle INETL, karşılaştırılabilir bir 2014 tahmini oluşturmak için anketten ankete atama adı verilen istatistiksel bir yöntem kullandı.

Basitçe ifade etmek gerekirse bu yöntem, farklı biçimlerde yürütülen araştırmalar arasında bir köprü kuruyor. Karşılaştırılabilir yaklaşımda değişimi ölçmek için düzeltilmiş yüzde 48,4’lük başlangıç oranı kullanılıyor; yüzde 41,8 ise daha önce yayımlanan tahmin olmayı sürdürüyor.

Ulusal yoksulluk sınırı, temel gıda ve diğer ihtiyaçlar için yerel fiyatları ve hanehalkı tüketim kalıplarını yansıtıyor. Tüketim, gıda, barınma ve diğer temel ihtiyaçlar da dâhil olmak üzere insanların kullandığı mal ve hizmetleri ölçüyor. Yakında yayımlanması beklenen bir yöntem notunun istatistiksel çalışmayı daha ayrıntılı açıklaması bekleniyor.

Yoksulluk kırsal kesimde yoğunlaşıyor, belediyelerin ihtiyaçları farklılık gösteriyor

Hükümet sunumunda kırsal yoksulluk oranı yüzde 45,5, kentsel yoksulluk oranı ise yüzde 18,4 olarak veriliyor. Özet raporun ayrıntılı açıklamalarında kırsal kesim için yüzde 44,5 oranı yer alıyor. Her iki kırsal oran da kentsel oranın iki katından fazla.

Nüfusun yaklaşık yüzde 30’unu oluşturmasına rağmen kentsel bölgeler, yoksulluk sınırının altında yaşayanların yüzde 14’üne ev sahipliği yapıyor; bu kişilerin yüzde 86’sı ise kırsal kesimde yaşıyor. Bu yoğunlaşma, yoksulluğun daha da azaltılmasında kırsal altyapı, hizmetler ve ekonomik fırsatları temel hâle getiriyor.

En düşük belediye yoksulluk oranı yüzde 17,1 ile Dili’de, en yüksek oran ise yüzde 74,4 ile Atauro’da kaydedildi. Aileu ve Liquica dışında tüm belediyelerde yoksulluk geriledi; ancak iyileşmenin boyutu belediyelere göre değişti.

Nüfus büyüklüğü, bu oranların pratikte ne anlama geldiğini değiştiriyor. Dili’de yoksulluk içinde yaşayanların sayısı yaklaşık 59 bin; bu, belediyeler arasındaki en yüksek üçüncü sayı. Atauro’da ise nüfus az olduğu için yoksul sayısı en düşük düzeyde, ancak nüfusun yaklaşık dörtte üçü yoksulluk sınırının altında yaşıyor.

Bu nedenle belediye planlamasında hem oranların hem de nüfus sayılarının dikkate alınması gerekiyor. Atauro’da yoksulluk, halkın büyük çoğunluğunu etkilerken Dili’nin çok daha kalabalık nüfusu içinde önemli sayıda yoksul kişiye hizmet sunması gerekiyor.

Reklam

Aileler yoksulluk sınırının ne kadar altında yaşıyor?

Ulusal Yoksulluk Açığı Endeksi 2024’te yüzde 10,2 oldu. Bu ölçüt, yalnızca yoksul kişi sayısını değil, tüketimin eşik değerin ne kadar altında kaldığını da gösteriyor.

Endeks, yoksulluk sınırının üzerindeki kişilerin açığını sıfır kabul ederek bu farkları tüm nüfus genelinde ortalıyor. Günlük 2,31 dolarlık eşik üzerinden hesaplandığında yüzde 10,2, nüfus genelinde kişi başına günde yaklaşık 0,24 dolara karşılık geliyor. Özette yaklaşık 0,23 dolarlık bir açık belirtiliyor.

Yoksulluk açığının karesi endeksi yüzde 4 oldu. Bu ölçüt, tüketimi yoksulluk sınırının çok daha altında kalan kişilere daha fazla ağırlık vererek yoksunluğun şiddetini ortaya koymaya yardımcı oluyor.

Kırsal kesimde yoksulluk açığı yüzde 12,65, yoksulluk açığının karesi ise yüzde 5,01 olarak kaydedildi. Her iki oran da kentsel kesimdeki karşılıklarının yaklaşık üç katı. Dolayısıyla kırsal yoksunluk hem daha yaygın hem de daha derin.

INETL’nin yoksulluk göstergeleri kataloğu, 2007 ve 2014 dâhil önceki araştırma yıllarına ait yoksulluk oranlarını, nüfus sayılarını, yoksulluk açıklarını ve şiddet ölçütlerini listeliyor. Bu ölçütler, desteğe ihtiyaç duyan kişi sayısı ile ihtiyaçların boyutunu birbirinden ayırmaya yardımcı oluyor.

Elektrik ve suya erişim belirgin biçimde arttı

Elektriğe erişimi olmayan nüfusun oranı 2014’te yüzde 27,9 iken 2024’te yüzde 1,7’ye geriledi; bu, 26,2 yüzde puanlık düşüş anlamına geliyor. Devlet elektrik kurumu EDTL’nin hizmet verdiği hanelerin oranı yüzde 67,2’den yüzde 93,6’ya yükseldi.

Güvenli içme suyuna erişenlerin sayısı da arttı. Erişimi olmayanların oranı yüzde 25,4’ten yüzde 9,1’e düştü. İyileştirilmiş sanitasyona erişimi olmayanların oranı ise yüzde 39,6’dan yüzde 24,4’e geriledi; böylece nüfusun yaklaşık dörtte biri bu yoksunluğu yaşamaya devam etti.

Yeterli barınma koşullarında yaşayan hanelerin oranı yüzde 22,4’ten yüzde 42,6’ya yükseldi. Oran neredeyse iki katına çıkmış olsa da yeterli barınma hâlâ hanelerin yarısından azına ulaşıyor.

Yemek pişirme koşullarındaki iyileşme daha yavaş oldu. Elverişsiz yemek pişirme yakıtlarına bağımlılık yüzde 86,8’den yüzde 70,9’a düştü; hanelerin yaklaşık onda yedisi bu yakıtları kullanmayı sürdürüyor. Yoksul hanelerin yüzde 86,7’si kirletici yemek pişirme yakıtları kullanırken yoksulluk sınırının üzerindeki hanelerde bu oran yüzde 61,7 oldu.

Rakamlar, elektrik bağlantıları ile temiz yemek pişirme olanaklarına neden ayrı ayrı odaklanılması gerektiğini gösteriyor. Elektriğe erişim geniş ölçüde artarken ailelerin yemek hazırlamak için kullandığı yakıtlar önemli bir yoksunluk kaynağı olmayı sürdürüyor.

Reklam

Barınma, eğitim ve sağlıkta kalıcı eşitsizlikler görülüyor

Yoksul kişilerin yalnızca yüzde 26,8’i yeterli barınma koşullarında yaşarken yoksulluk sınırının üzerindeki kişilerde bu oran yüzde 51,9 oldu. Yoksul hanelerin yüzde 52,1’inin zemini toprak, yüzde 41,2’sinin duvarları iyileştirilmemiş malzemeden yapılmış ve yüzde 7,6’sı aşırı kalabalıktı. Diğer hanelerde bu oranlar sırasıyla yüzde 29,4, yüzde 20 ve yüzde 2,1 oldu.

Yoksul haneler temel hizmetlere erişimde de zorluk yaşıyor: Yüzde 32,7’si iyileştirilmiş sanitasyondan, yüzde 11,8’i güvenli içme suyundan yoksun. Bu koşullar, tüketimi artırmanın yanı sıra daha iyi barınma ve temel hizmetlerin neden öncelik olmayı sürdürdüğünü açıklıyor.

10 yaş ve üzerindeki hane üyelerine ilişkin açıklanan okuryazar olmama göstergesi yüzde 63,4’ten yüzde 47,1’e geriledi. İlkokul çağında olup okula gitmeyen çocuğu bulunan ailelerin oranı ise yüzde 16,7’den yüzde 11,7’ye düştü.

Eğitim yoksunluğu yoksul kişiler arasında daha yaygın olmaya devam etti. Yoksul kişilerin yüzde 17,7’si, ilkokul çağında olduğu hâlde okula gitmeyen bir çocuğun bulunduğu hanede yaşarken yoksulluk sınırının üzerindeki kişilerde bu oran yüzde 8,2 oldu. Aradaki fark iki katı aşıyor.

Yoksul kişilerin yüzde 63,3’ü, 10 yaş ve üzerindeki en az bir üyesi okuma yazma bilmeyen bir hanede yaşıyordu. Diğer kişilerde bu oran yüzde 37,6’ydı. Hane düzeyindeki bu ölçümler, eğitim sorunlarının aileler arasında ne ölçüde yaygın olduğunu gösteriyor.

Tıbbi bakıma erişimde bir ölçüte göre pek değişim görülmedi. Her iki araştırma yılında da hanelerin yaklaşık yüzde 8’i, bir üyesinin uzaklık veya maliyet nedeniyle ihtiyaç duyduğu bakımdan yararlanamadığını bildirdi. Diğer alanlardaki ilerlemeye rağmen bu engeller sürdü.

Dünya Bankasının yüzde 71,7’lik tahmini neyi ölçüyor?

Dünya Bankasının Nisan 2026 tarihli Makro Yoksulluk Görünümü raporunda, Doğu Timor nüfusunun yüzde 71,7’sinin 2026’da kişi başına günlük 4,20 dolarlık uluslararası yoksulluk sınırının altında kalacağı tahmin edildi. Bankanın daha düşük olan 3 dolarlık uluslararası eşiğine göre tahmin yüzde 44,3’tü.

Bankanın teknik notunda, bu tahminlerin ekonomik büyümenin hane refahını nasıl etkilediğine ilişkin varsayımlar kullanılarak 2014 yaşam standartları araştırmasından hareketle yapıldığı açıklanıyor. Yeni yüzde 37’lik ulusal oran ise 2024’te toplanan hane verilerine dayanıyor.

Uluslararası eşikler, 2021 satın alma gücü paritesi (SGP) cinsinden ifade ediliyor. SGP, ülkeler arasındaki fiyat farklarını hesaba katarak tutarları ortak bir birime dönüştürüyor. Notta Doğu Timor’un ulusal yoksulluk sınırı bu birimlerle 2,93 dolar olarak ifade ediliyor; bu da uluslararası 3 dolarlık eşiğe yakın.

Banka, düşük gelirli ülkeler için 3 dolar, alt orta gelirli ülkeler için 4,20 dolar ve üst orta gelirli ülkeler için 8,30 dolar olmak üzere uluslararası eşikler kullanıyor. Doğu Timor, Atlas yöntemiyle hesaplanan kişi başına 2025 gayrisafi millî geliri 1.510 dolar olduğundan ikinci grupta yer alıyor. Banka, ülkenin gelir düzeyi ve ulusal yoksulluk sınırı nedeniyle 3 dolarlık eşiği de geçerli bir ölçüt olarak değerlendiriyor.

Reklam

Aynı açıklama Bankanın Tetum dilindeki teknik notunda da yayımlandı. Ulusal eşik ülke içi politikaya yön verirken uluslararası eşikler ülkeler arasında karşılaştırma yapılmasına olanak tanıyor. Daha yüksek bir eşik, bu eşiğin altında kalan kişi sayısını artırıyor.

Nisan ayındaki görünüm raporunda, 2023-2028 döneminde yoksulluğun 3 dolarlık eşik altında yüzde 48,3’ten yüzde 42,1’e, 4,20 dolarlık eşik altında ise yüzde 74,5’ten yüzde 70,1’e gerileyeceği öngörüldü. Güncellenmiş uluslararası tahminlerde 2024 araştırmasının verileri kullanılacak.

Araştırma ve kamuoyu tartışması nasıl gelişti?

Araştırma, Dünya Bankası tahminleri ve ulusal rapor farklı zamanlarda yayımlandı. Bu sıralama, kamuoyundaki tartışmanın neden hem hane koşullarına ilişkin yeni ölçümleri hem de eski verilere dayalı tahminleri içerdiğini açıklıyor.

  • Nisan-Ekim 2024: INETL, yaşam standartları araştırması için 7.424 haneden bilgi topladı.
  • Nisan 2026: Dünya Bankası, 4,20 dolarlık uluslararası eşik altında yüzde 71,7’lik tahminin de yer aldığı Makro Yoksulluk Görünümü raporunu yayımladı.
  • 15 Eylül 2026: Maliye Bakan Yardımcısı Regina de Jesus de Sousa, kamuoyuna yaptığı açıklamalarda bu rakama itiraz etti ve bakanlığın kamuoyuna yönelik bilgilendirme konusunda Bankayla eşgüdüm sağlayacağını söyledi. Bakanlar Kurulu, ulusal özet raporun yayımlanmasını destekledi.
  • 22 Eylül 2026: Fundasaun Mahein, yoksulluk tartışmasını istihdam, kamu maliyesi ve yönetişimle ilişkilendiren kurumsal bir analiz yayımladı.
  • 20 Ekim 2026: Maliye Bakanlığı ve INETL, ulusal yoksulluk oranını yüzde 37 olarak açıklayan özet raporu yayımladı.

Fundasaun Mahein’in yoksulluk ve yönetişim analizi, daha iyi istatistiklere üretken istihdamın ve şeffaf kurumların eşlik etmesi gerektiğini savunuyor. Analizde kamu hizmetlerinde işe alımların büyük bölümünün askıya alınması, yurt dışında çalışmaya yönelik ilginin artması ve ekonomik güvenliği etkileyen tahliye ve yeniden yerleştirme anlaşmazlıkları öne çıkarılıyor.

Kuruluş ayrıca, Greater Sunrise sahasında 2030’ların başında üretim beklentisi nedeniyle istihdam ve verimlilik sorunlarının acilen ele alınması gerektiğini savunuyor. Bu kaygılar, yoksulluk verilerini hanelerin koşullarını iyileştirmek için ihtiyaç duyduğu fırsatlarla ilişkilendiriyor.

Reklam

Yeni verilerle bundan sonra ne olacak?

Regina de Jesus, yoksulluğun azalmasını memnuniyetle karşılarken birçok ailenin temel ihtiyaçlarını karşılamakta ve ekonomik fırsatlara erişmekte hâlâ zorlandığını vurguladı. Özellikle kırsal topluluklar için etkili programlar, temel hizmetlerin yaygınlaştırılması ve daha adil fırsatlar çağrısında bulundu.

Dünya Bankası temsilcisi David Freedman da 2014’ten bu yana görülen iyileşmeleri memnuniyetle karşıladı ve kurumun hükümet ve ortaklarıyla çalışma taahhüdünü yineledi. INETL, Maliye Bakanlığı ve Banka, yoksulluk ve eşitsizliğin nedenlerini inceleyecek kapsamlı bir Yoksulluk ve Eşitlik Değerlendirmesi’nde araştırma verilerinden yararlanacak.

Dünya Bankası, uluslararası yoksulluk tahminlerinin hazırlanmasındaki rolünü açıklarken teknik notunda şu ifadeyi kullanıyor:

2024 TLSLS’nin resmî istatistikleri yayımlandığında, gelecekteki MPO sürümlerinde güncellenmiş yoksulluk tahminleri mevcut projeksiyonların yerini alacak.

Güncellenmiş tahminlerin, yöntem notunun, kapsamlı değerlendirmenin veya araştırmanın mikro verilerinin ne zaman yayımlanacağına ilişkin belirli bir tarih verilmedi. Ayrıntılı araştırma kayıtları anlamına gelen mikro veriler, katılımcıların gizliliği ve mahremiyeti korunarak araştırma ve politika geliştirme amacıyla erişime açılacak.

Politikadaki temel görev açık: Elektrik ve suya erişimdeki kazanımları barınma, sanitasyon, temiz yemek pişirme, eğitim ve sağlık alanlarına taşırken kırsal hanelere ve yoksulluk sınırının altında yaşamayı sürdüren diğer kişilere ulaşmak. Planlanan değerlendirmede geçmişteki ilerlemeyi neyin sağladığı ve bundan sonraki adımların hangi alanlara yöneltilmesi gerektiği incelenecek.

Öne Çıkanlar

  • Ulusal yoksulluk oranı 2024’te yüzde 37’ye geriledi; karşılaştırılabilir 2014 tahminine göre düşüş 11,4 yüzde puan oldu.
  • 500 binden fazla kişi, kişi başına günlük 2,31 dolarlık ulusal yoksulluk sınırının altında kaldı.
  • Yoksul nüfusun yüzde 86’sı kırsal kesimde yaşıyor; belediyelerdeki oranlar Dili’de yüzde 17,1 ile Atauro’da yüzde 74,4 arasında değişiyor.
  • Gini katsayısı 0,31’den 0,36’ya yükselirken eşitsizlik arttı.
  • Elektrik ve suya erişim iyileşirken barınma, yemek pişirme yakıtları, eğitim ve tıbbi bakıma erişim alanlarındaki ihtiyaçlar sürüyor.
  • Dünya Bankasının yüzde 71,7’lik tahmini, uluslararası bir eşik ve 2014 verilerinden üretilen projeksiyonlar kullanılarak hesaplandı. Güncellenmiş uluslararası tahminlerde yeni araştırmanın verileri kullanılacak.
Bu haberi paylaş

Bunlar da ilginizi çekebilir