Gecikme bedelleri ana gaz borcuna yaklaştı
Petrol Bakanı Ali Pervaiz Malik, pazartesi günkü Soru Saati sırasında Ulusal Meclis’e verdiği yazılı yanıtlarda, Pakistan’ın gaz sektöründeki döngüsel borcun ve ödenmemiş tedarikçi faturalarının 30 Haziran 2026 itibarıyla 5,454 trilyon rupi olduğunu söyledi. Döngüsel borcun neredeyse yarısını tek başına gecikme bedelleri oluşturuyordu.
İçindekiler
- Gecikme bedelleri ana gaz borcuna yaklaştı
- 5,454 trilyon rupilik yük nelerden oluşuyor?
- Gaz yükümlülüklerinde bir yıllık artış
- Önerilen uzlaşma nasıl finanse edilecek?
- Muhasebede ortak bir tanım neden gerekli?
- Elektrik verileri yıllık artışları izlemenin önemini gösteriyor
- LNG tasarrufları zorlu bir arz ortamında gündemde
- İkame imkânını yerli rezervler belirliyor
- Piyasa reformu fiyatlandırmayı ve sorumluluğu değiştirebilir
- Öne Çıkanlar
Malik, döngüsel borcun 3,631 trilyon rupi, yerli gaz ve sıvılaştırılmış doğal gaz tedarikçilerine ödenmemiş tutarın ise 1,823 trilyon rupi olduğunu belirtti. Döngüsel borç içindeki ana borç tutarı 1,848 trilyon rupiyken, gecikme zamları 1,783 trilyon rupiye ulaşmıştı.
Bu bedeller, döngüsel borcun yaklaşık yüzde 49’una karşılık geliyor. Basitçe ifade etmek gerekirse, her 100 rupilik ana borca karşılık yaklaşık 96 rupi gecikme bedeli birikmiş durumda. Dolayısıyla ödenmemiş faturaların kapatılması, temel yükümlülükler kadar birikmiş ceza ödemeyi de gerektiriyor.
Açıklama, hükümetin eski yükümlülükleri kapatmak, gaz piyasasının işleyişini değiştirmek ve gaz arzını elektrik planlamasıyla eşgüdümlemek üzere birbiriyle örtüşen öneriler geliştirdiği dönemde geldi. 19 Ağustos 2026 tarihli bir haberde, şirket temettüleri, petrol vergisi ve LNG ile bağlantılı tasarruflar ya da tahsilatlarla finanse edilmesi öngörülen yaklaşık 1,49 trilyon rupilik bir uzlaşma önerisi aktarılmıştı.
Hane halkı ve işletmeler açısından alınacak kararlar, hükümet muhasebesinin ötesine uzanıyor. Tüketilmiş gazın bedelini kimin ödeyeceği, bazı maliyetlerin benzin ve motorin kullanıcılarına aktarılıp aktarılmayacağı ve tedarikçilerin faaliyetlerini sürdürüp yatırım yapabilmeleri için yeterli nakdi nasıl alacağı da bu kararlarla belirlenecek.
Döngüsel borç, ödenmemiş faturaların enerji tedarik zinciri boyunca aktarılmasıyla oluşuyor. Müşterilerinden ya da diğer kurumlardan yeterli tahsilat yapamayan bir kamu hizmeti şirketi, tedarikçilerine ödeme yapmayı erteleyebiliyor. Tedarikçiler bu mali baskıyı taşırken gecikme bedelleri de borç tutarını artırmayı sürdürebiliyor.
5,454 trilyon rupilik yük nelerden oluşuyor?
Malik’in dökümü, 3,631 trilyon rupilik döngüsel borç bakiyesini tedarikçilere ödenecek 1,823 trilyon rupiden ayrı gösteriyor. Döngüsel borcun ana para kısmı dört kalemden oluşuyor:
- Tarife farklarından kaynaklanan 1,448 trilyon rupi.
- Elektrik şirketlerinden alacak olan 131 milyar rupi.
- Satış ve gelir vergisi alacakları olan 210 milyar rupi.
- Yargı süreçleriyle bağlantılı 59 milyar rupi.
Bu dört kalemin toplamı 1,848 trilyon rupi. Buna 1,783 trilyon rupilik gecikme zammı eklendiğinde döngüsel borç bakiyesi 3,631 trilyon rupiye ulaşıyor.
Tarife farkları, bir gaz şirketinin fiyatlandırma çerçevesi kapsamında tahsil etme hakkına sahip olduğu gelir ile tüketicilere uygulanan onaylı fiyatlar üzerinden tahsil edilen tutar arasındaki farktır. 1,448 trilyon rupiye ulaşan bu kalem, ana para bakiyesinin yaklaşık yüzde 78’ini oluşturuyor. Bu nedenle fiyatlandırma ve gelir tahsilatı, borcun kapatılmasına yönelik her türlü planın merkezinde yer alıyor.
Yerli gaz tedarikçilerine 1,479 trilyon rupi, LNG tedarikçilerine ise 344 milyar rupi borç bulunuyordu. Buna göre yerli tedarikçilerin payı, tedarikçi ödemelerine ilişkin 1,823 trilyon rupilik bakiyenin yaklaşık yüzde 81’iydi. LNG tutarına, yeniden gazlaştırılmış LNG fiyatlarındaki düzeltmeler ve arzın tüketici grupları arasında yönlendirilmesiyle bağlantılı maliyetler dahildi.
LNG, gemiyle taşınabilmesi için soğutularak sıvılaştırılan doğal gazdır. Varış noktasında yeniden gaza dönüştürülerek boru hatlarıyla dağıtılır. İthal yakıt, bir tüketici grubuna tahsil edilebilir maliyetinin altında bir fiyatla verildiğinde ortaya çıkan farkın zincirin başka bir yerinden finanse edilmesi gerekir.
Gaz yükümlülüklerinde bir yıllık artış
Petrol Dairesi’nin verilerine göre döngüsel borç, 30 Haziran 2025’te 3,288 trilyon rupi düzeyindeyken bir yıl sonra 3,631 trilyon rupiye yükseldi. Daire, yıllık artışı 344 milyar rupi, yani önceki bakiyenin yaklaşık yüzde 10,4’ü olarak açıkladı.
Başlıca tarihler, borç açıklamasının daha geniş politika sürecindeki yerini ortaya koyuyor:
- 30 Haziran 2025: Gaz sektöründeki döngüsel borç 3,288 trilyon rupiydi.
- 30 Haziran 2026: Gaz sektöründeki döngüsel borç 3,631 trilyon rupiye, tedarikçilere ödenecek tutar da 1,823 trilyon rupiye ulaştı.
- 19 Ağustos 2026: Yaklaşık 1,49 trilyon rupilik gaz yükümlülüğünü kapatmak için Enerji Kabine Komitesi’ne sunulan önerinin ayrıntıları ortaya çıktı.
- 15 Ekim 2026: Kış arz planlamasında Hürmüz Boğazı’ndan LNG sevkiyatlarında süren aksaklıklar öne çıktı.
Malik, Döngüsel Borç Yönetim Planı’nın ilgili onay merciine sunulmadan önce istişarelerle son hâline getirildiğini söyledi. Onaylanması hâlinde plan, Pakistan’ın mevcut politika ve reform çerçevesi kapsamında Uluslararası Para Fonu’yla paylaşılacak.
Önerilen uzlaşma nasıl finanse edilecek?
Başbakan Shehbaz Sharif’in başkanlığındaki Enerji Kabine Komitesi’ne sunulan Petrol Dairesi uzlaşma önerisinde beş finansman kaynağı belirlendi. Açıklanan tutarlar toplamda 1,495 trilyon rupiye ulaşıyor ve önerilen 1,49 trilyon rupilik uzlaşma tutarıyla büyük ölçüde örtüşüyor.
- Oil and Gas Development Company, Pakistan Petroleum ve Government Holdings Pvt Ltd’den sağlanacak 540 milyar rupilik ek temettü.
- Litre başına 5 rupi petrol vergisinden sağlanacak 270 milyar rupi.
- LNG kargolarının azaltılması ve ithal LNG’nin yerine yerli doğal gaz kullanılmasıyla sağlanacak 590 milyar rupi.
- LNG fiyatlarının tahsilinden sağlanacak 80 milyar rupi.
- “Al ya da öde” taleplerinden sağlanacak 15 milyar rupi.
LNG alımlarının azaltılması ve gaz ikamesi için ayrılan 590 milyar rupi, önerilen finansmanın yaklaşık yüzde 39’unu oluşturarak en büyük kalem konumunda. Şirketlerden sağlanacak ek temettünün payı ise yaklaşık yüzde 36. Bu iki önlem birlikte toplamın yaklaşık dörtte üçünü karşılayacak.
Gaz şirketlerinin yakıtı zamanında ödeme yapmadan kullanmasından etkilenen arama şirketleri arasında Oil and Gas Development Company ve Pakistan Petroleum da bulunuyor. Öneri, uzlaşma çabasını aynı enerji zincirinde faaliyet gösteren şirketlerden elde edilecek ek temettü gelirine bağlıyor.
Petrol vergisi, maliyetin bir kısmını petrol ürünlerini kullananlara yükleyecek. Yıllık satış hacminin 18 milyar litre olduğu belirtilirken, litre başına 5 rupi vergi yılda 90 milyar rupi gelir sağlayacak. 270 milyar rupiye ulaşmak için aynı satış hacmi ve vergi oranıyla üç yıllık gelir gerekiyor.
Açıklamalarda uzlaşmanın onay durumu, tahsilat takvimi ve nihai Döngüsel Borç Yönetim Planı’yla ilişkisi belirtilmedi. Malik istişarelerin sürdüğünü söylerken, ağustos ayındaki haberde değerlendirilmek üzere sunulmuş bir öneriden söz edilmişti.
Muhasebede ortak bir tanım neden gerekli?
Petrol Dairesi, gaz sektöründeki katılımcılarla yapılacak istişareler yoluyla döngüsel borcun tanımlanmasına yardımcı olması için Dünya Bankası’yla çalışıyor. Banka ayrıca bir raporlama aracı geliştirdi. Hükümetin, politika ve düzenleme kararları nedeniyle Sui gaz şirketlerinin taşıdığı net mali yük konusunda IMF ve Dünya Bankası’yla uzlaşmaya vardığı da bildirildi.
Borç rakamları farklı politika tartışmalarında değişiklik gösterdiği için ortak bir tanım önemli. Malik’in meclise verdiği yanıtta elektrik şirketlerinden alacaklar 131 milyar rupi, vergi alacakları 210 milyar rupi, yargı süreçleriyle ilgili tutarlar ise 59 milyar rupi olarak yer aldı. Ağustos ayındaki uzlaşma haberinde bu tutarlar sırasıyla 123 milyar, 211 milyar ve 58 milyar rupi olarak verilmişti.
Petrol Dairesi ayrıca Petrol ve Doğal Kaynaklar Düzenleme Kurumu’nun 2026 yılı için nihai gelir ihtiyacını esas alarak tarife açıklarını ve fazlalarını gözden geçirmesini önerdi. Bu çalışma, kamu hizmeti şirketlerinin tahsil etme hakkına sahip olduğu tutarı ve fiilî gelirlerden sonra kalan açığı güncelleyecek.
Daha geniş enerji verilerinde de bir fark bulunuyor: Malik gaz sektöründeki döngüsel borcu 3,631 trilyon rupi olarak açıklarken, Haziran 2026 tarihli bir enerji muhasebesi analizinde bu tutar yaklaşık 3,611 trilyon rupi, gaz ve elektrik sektörlerinin toplam bakiyesi ise 5,286 trilyon rupi olarak verilmişti.
Malik’in gaz sektörü rakamına 1,675 trilyon rupilik elektrik sektörü bakiyesi eklendiğinde toplam döngüsel borç 5,306 trilyon rupi oluyor. Meclise verilen yanıttaki 5,454 trilyon rupilik toplam ise gaz sektöründeki döngüsel borçla gaz tedarikçilerine ödenecek tutarı kapsıyor. Dolayısıyla iki toplam farklı kapsamları içeriyor.
Elektrik verileri yıllık artışları izlemenin önemini gösteriyor
Pakistan’ın elektrik sektörü, belirli bir tarihteki ödenmemiş tutarla bir yıl boyunca oluşan mali baskı arasındaki farkı görmek için yararlı bir karşılaştırma sunuyor. Elektrik sektöründeki döngüsel borç, Haziran 2026’da 1,675 trilyon rupiydi; bir yıl önceki 1,614 trilyon rupiye göre 61 milyar rupi artmıştı.
Ancak 2025-26 mali yılında brüt artış 609 milyar rupiye ulaştı. Azalmalar ve muhasebe düzeltmeleriyle raporlanan akış yaklaşık 364 milyar rupiye inerken, birikmiş borca karşılık yapılan yaklaşık 302 milyar rupilik ödemeler kapanış bakiyesindeki artışın sınırlı kalmasına yardımcı oldu.
Elektrik verileri, yaklaşık 262 milyar rupinin elektrik dağıtım şirketlerindeki operasyonel verimsizliklerle, 64 milyar rupinin zayıf tahsilat performansıyla, 194 milyar rupinin ise K-Electric’in ödeme yapmamasıyla bağlantılı olduğunu gösteriyor. Bu rakamlar, enerji zincirine yeni yükümlülüklerin eklendiği çeşitli yolları ortaya koyuyor.
Elektrik sektöründeki döngüsel borç, 2023-24 mali yılının sonunda 2,393 trilyon rupiyken 2024-25 mali yılının sonunda 1,614 trilyon rupiye gerilemiş, yaklaşık 780 milyar rupi azalmıştı. Hükümet bu iyileşmeyi dağıtım şirketlerinin daha iyi performans göstermesine, gecikme faizlerinde müzakere edilen indirimlere ve genel ekonomik koşullardaki iyileşmeye bağlamıştı.
Gaz reformu açısından çıkarılacak pratik ders, hem mevcut bakiyeyi hem de yeni artışları izlemek. Açılış bakiyesini, yeni yükümlülükleri, düzeltmeleri, ödemeleri ve kapanış bakiyesini gösteren aylık bir rapor, sağlanan rahatlamanın ne kadarının uzlaşmalardan, ne kadarının daha iyi işleyişten kaynaklandığını görmeyi sağlayabilir.
LNG tasarrufları zorlu bir arz ortamında gündemde
Uzlaşma önerisinde daha az LNG kargosu alınmasına ve LNG’nin yerine yerli gaz kullanılmasına 590 milyar rupi ayrılıyor. Pakistan’ın arz güçlükleri, bu önlemin zamanlamasını ve uygulanmasını özellikle önemli hâle getiriyor.
Ağustos ayındaki haberde, ABD-İran savaşı nedeniyle Katar’dan LNG teslimatlarının durduğu aktarılmıştı. Yerine spot piyasadan satın alınan kargoların fiyatı, enerji miktarını ölçen İngiliz ısı birimi başına 19 dolara ulaşmıştı. Katar’dan normal kargo fiyatlarının aynı enerji miktarı için 12 ila 13 dolar olduğu belirtilmişti.
Bu fiyatlarla ikame edilen birim enerji yaklaşık yüzde 46 ila 58 daha pahalıya mal oluyordu. Pahalı yakıt elektrik santrallerine veriliyor, maliyeti elektrik tüketicilerinden tahsil ediliyordu. Böylece LNG tedarik kararları doğrudan elektrik faturalarını etkiliyordu.
Ekim ayında yayımlanan Pakistan’ın kış aylarında gaz arzına ilişkin uyarısı, Kasım 2026 ile Şubat 2027 arasında Sui Northern şebekesinde ikisi acil durum sevkiyatı olmak üzere 24 kargoya ihtiyaç duyulmasının öngörüldüğünü bildirdi. Petrol Dairesi verilerine göre mart-eylül döneminde Pakistan State Oil’in Katar anlaşması kapsamında yalnızca 10 kargo planlanan tarihte ulaşırken, mücbir sebep nedeniyle 40 kargo teslim edilmedi.
Mücbir sebep, olağanüstü olayların teslimat yükümlülüklerinin yerine getirilmesini engellediği durumlarda kullanılan bir sözleşme hükmüdür. Kış planında, kıtlığın ağırlaşması hâlinde hane halkına öncelik verildi; sanayi, elektrik santralleri, gübre üreticileri ve sıkıştırılmış doğal gaz istasyonları ise kesinti riskiyle karşı karşıya kaldı.
Yerli üretim daha düşük maliyetle ithalatın yerini alabildiğinde ithalatı azaltmak tasarruf sağlar. Arz açığı ise farklı bir tablo yaratır: Yetkililer pahalı ikame alımları ile tüketicilere daha az gaz verilmesi arasında seçim yapmak zorunda kalır.
İkame imkânını yerli rezervler belirliyor
Malik’in Pakistan’ın çıkarılabilir rezervlerine ilişkin yanıtı, mali planlara fiziki bir kısıt da ekliyor. Malik, toplam çıkarılabilir petrol miktarını 1.378 milyon varil olarak açıkladı. Bunun 1.102 milyon varili hâlihazırda üretilmişti; geriye 276 milyon varil kalıyordu.
Bu rakamlar, belirtilen çıkarılabilir petrol toplamının yaklaşık yüzde 80’inin üretildiği, yüzde 20’sinin ise kaldığı anlamına geliyor. Çıkarılabilir rezervler, yer altında bulunan petrolün tamamını değil, çıkarılabileceği kabul edilen miktarı ifade ediyor.
Malik, doğal gaz için toplam çıkarılabilir hacmi 68.803 milyar fit küp, kümülatif üretimi 48.140 milyar fit küp, kalan çıkarılabilir rezervleri ise 20.664 milyar fit küp olarak açıkladı. Bu rakamlara göre miktarın yaklaşık yüzde 70’i üretilmiş, yüzde 30’u ise yer altında kalmıştı.
Dolayısıyla yerli kaynakların ikame olarak kullanılması, sahaların ne kadar gaz sağlayabileceğine, gazın tüketicilere ne zaman ulaştırılabileceğine ve maliyetine bağlı. Rezerv toplamları kalan kaynağı gösteriyor; ithalatı ikame programı için ayrıca üretim kapasitesi ve uygun boru hattı bağlantıları gerekiyor.
Piyasa reformu fiyatlandırmayı ve sorumluluğu değiştirebilir
Maliye Bakanı Senatör Muhammad Aurangzeb, başbakana sunulması planlanan gaz sektörünü yeniden yapılandırma yol haritasına ilişkin incelemeye başkanlık etti. Çerçeve; aşamalı serbestleşme, rekabetin artırılması, kamu hizmeti şirketlerinin performansının iyileştirilmesi ve geçmişten kalan döngüsel borcun çözüme kavuşturulmasını öngörüyor.
İncelemede çapraz sübvansiyonlar, şebekedeki açıklanamayan gaz kayıpları ve arz-talep dengesizlikleri ele alındı. Çapraz sübvansiyon, bir müşteri grubunun başka bir grubun fiyatını düşük tutmak için daha fazla ödeme yapmasıdır. Açıklanamayan gaz miktarı ise kayıplar, ölçüm sorunları veya faturalandırma hataları dâhil olmak üzere şebekeye giren gazla satıldığı kaydedilen gaz arasındaki farktır.
Önerilen çerçeve, Pakistan’ın kurumlarını ve tüketici ihtiyaçlarını gözetirken Türkiye ve Birleşik Krallık’taki gaz piyasası reformlarından yararlanıyor. Açıklanan hedefler arasında daha fazla özel sektör yatırımı, işletmeler arasında daha doğrudan işlemler, daha istikrarlı fiyatlandırma ve performans teşvikleriyle kayıpların azaltılması yer alıyor.
Maliye Bakanlığı, geçiş sürecinde düzenlemeye tabi tüketicilerin korunması ve arz güvenliğinin sürdürülmesi gerektiğini belirtti. Eski borçların ele alınması ve sübvansiyonların nasıl finanse edileceğine karar verilmesi, yeniden yapılandırılacak gaz şirketlerinin temel görevleri arasında olacak.
Enerji Kabine Komitesi, 2023-2027 Ulusal Elektrik Planı’nda yapılacak değişiklikleri ve 2027-2060 Ulusal Entegre Enerji Planı’nın üst düzey tasarımını da onayladı. İkinci plan, enerji güvenliğini, ekonomik koşulları, adil erişimi ve çevresel kaygıları ortak bir planlama çerçevesinde bir araya getiriyor.
Tüketiciler açısından bu girişimler arasındaki bağlantı somut. Daha az LNG ithal etme kararı gaz arzını, gazı başka yöne yönlendirme kararı elektrik üretim maliyetlerini, eski yükümlülükleri tahsil etme kararı ise ödemeyi kimin yapacağını değiştiriyor. Eşgüdümlü planlama, bu tercihlerin aynı hesaplamada değerlendirilmesini sağlayabilir.
Öne Çıkanlar
- Gaz sektöründeki döngüsel borç ve tedarikçi alacakları, 30 Haziran 2026 itibarıyla toplam 5,454 trilyon rupiydi.
- Döngüsel borç 3,631 trilyon rupiydi; bunun 1,783 trilyon rupisini gecikme zamları oluşturuyordu.
- Yerli tedarikçilere 1,479 trilyon rupi, LNG tedarikçilerine 344 milyar rupi borç bulunuyordu.
- Yaklaşık 1,49 trilyon rupilik uzlaşma önerisi temettülere, petrol vergisine, LNG tasarruflarına ve tahsilatlara dayanıyor.
- Önerilen litre başına 5 rupilik vergi, belirtilen satış hacminde yılda 90 milyar rupi gelir sağlayacak.
- Gaz piyasasının yeniden yapılandırılması; eski borçları, sübvansiyonları, şebeke kayıplarını ve rekabeti ele alacak.
- Kalan çıkarılabilir rezervler 276 milyon varil petrol ve 20.664 milyar fit küp gaz olarak açıklandı.






