20 Yıllık Deney Sınırına Ulaştı
30.947 çekirdek aktarımı denemesi ve tek bir dişiden klonlama yoluyla türeyen 1.200’den fazla farenin ardından Japon araştırma ekibi yaklaşık 20 yıl süren deneyin sonuna geldi. 58. nesilde doğan beş farenin tamamı ertesi gün öldü ve araştırmacıların bir zamanlar sonsuza dek sürebileceğini düşündüğü zincir sona erdi.
İçindekiler
- 20 Yıllık Deney Sınırına Ulaştı
- Araştırmacılar Bir Klonu Nasıl Klonladı?
- İlk Sonuçlar Neden Umut Vericiydi?
- DNA’da Neler Değişti?
- Daha Büyük Kromozom Değişiklikleri Yükü Artırdı
- Gen Etkinliğini Yeniden Düzenlemek Neden Yetmedi?
- Sağlıklı Görünen Farelerin Daha Az Yavrusu Oldu
- Eşeyli Üreme Doğurganlığın Bir Bölümünü Geri Kazandırdı
- Koruma ve Hayvancılık Açısından Anlamı
- Öne Çıkanlar
2005-2025 yılları arasında yürütülen deney, tekrarlanan klonlamanın DNA’da zararlı değişikliklerin birikmesine yol açtığını ortaya koydu. Doğum başarısı başlangıçta arttı; ilk nesilde yaklaşık %7 olan oran, 26. nesilde %15,5’e yükseldi. 27. nesilden itibaren düşmeye başladı ve sonunda taşıyıcı annelere aktarılan her 1.000 klonlanmış embriyodan yaklaşık altı doğuma karşılık gelen %0,6 düzeyine indi.
Bulgular, Nature Communications’ta yayımlanan Ardışık klonlamanın sınırları başlıklı makalede yer alıyor. Yamanashi Üniversitesi, araştırma duyurusunda araştırmacılar arasında Doçent Sayaka Wakayama ile üniversitenin İleri Biyoteknoloji Merkezi Direktörü Profesör Teruhiko Wakayama’nın bulunduğunu belirtti.
En açıklayıcı sonuç, görünüm ile üreme arasındaki karşıtlıktı. Zincirdeki çok sayıda fare sağlıklı görünüyordu ve yaklaşık iki yıl yaşadı; ancak sonraki nesillerde ister klonlama ister normal çiftleşme yoluyla olsun üreme giderek zorlaştı.
Yamanashi Üniversitesinde fare klonlamasının öncülerinden Teruhiko Wakayama, deneyin ardındaki soruyu bilindik bir benzetmeyle anlattı:
Bir resmi fotokopi makinesinde kopyalamak görüntü kalitesini biraz düşürür. O kopyayı yeniden kopyalamak kaliteyi daha da bozar,
Farelerdeki değişiklikler hem DNA’nın tek tek harflerini hem de kromozomların çok daha büyük parçalarını kapsıyordu. Araştırma, biriken bu değişikliklerle başarılı doğum oranının sonunda çökmesi arasında bağlantı kuruyor.
Araştırmacılar Bir Klonu Nasıl Klonladı?
Ekip, somatik hücre çekirdeği transferi yöntemini kullandı. Somatik hücre, yumurta ya da sperm hücresi değil, vücut hücresidir. Araştırmacılar, hücrenin genetik talimatlarının çoğunu taşıyan çekirdeği çıkardı ve kendi çekirdeği çıkarılmış döllenmemiş bir yumurtaya aktardı.
Ardından yumurtanın, yetişkin bir vücut hücresinden alınan çekirdeğin embriyo gelişimini yönlendirebilmesi için bu talimatları yeniden programlaması gerekiyordu. Araştırmacılar oluşan embriyoları taşıyıcı annelere aktardı ve hayatta kalan klonlardan alınan hücreleri kullanarak sonraki nesli oluşturdu.
Donör hücreler, yumurtaları çevreleyip destekleyen kumulus hücrelerinden alındı. İlk donör, aguti kürklü bir dişi fareydi. Bu renk, tek tek tüylerdeki pigment bantlarından kaynaklanır. Klonlanan farelerin tümü dişiydi ve aynı kürk rengine sahipti.
Araştırmacılar yılda yaklaşık üç ila dört nesil üretti. Her fareyi doğrudan ilk donörden saklanan hücrelerle üretmek yerine, soy hattını tekrar tekrar yeni bir klonlanmış hayvan üzerinden devam ettirdiler. Bu tasarım, bir nesilden diğerine aktarılan değişiklikleri izlemelerini sağladı.
İlk Sonuçlar Neden Umut Vericiydi?
RIKEN’in Mart 2013 tarihli duyurusu, olumlu yönde ilerlemeyi sürdüren bir deneyi anlatıyordu. Makalenin gönderildiği tarihe kadar ekip 25 nesilde 581 fare, duyurunun yayımlandığı tarihe kadar ise 26 nesilde 598 fare üretmişti.
Araştırmacılar, aktarılan çekirdeğin gen etkinliğini yeniden düzenlemesine yardımcı olan bir ilaç olan trikostatin A’yı (TSA) kullandı. Farelerde tekrarlanan klonlama üzerine daha önce yapılan denemeler yalnızca yaklaşık altı nesle ulaşabilmişti. TSA ve iyileştirilen deney koşullarıyla doğum başarısı sürekli düşmek yerine arttı.
Sağlık, doğurganlık, yaşam süresi ve kromozom uçlarına ilişkin ölçümler de o aşamada güven vericiydi. Bu nedenle araştırmacılar sürecin sonsuza dek devam edebileceğine inanıyordu. Aynı soy hattını bir on yıl daha izlemek, ilk 25 nesilde fark edilmeyen sorunları açığa çıkardı.
Başlıca dönüm noktaları, sonucun nasıl değiştiğini gösteriyor:
- 2005: Ardışık klonlama başladı. Son makalede başlangıç tarihi ocak olarak verilirken RIKEN’in 2013 tarihli açıklamasında yılın sonlarına işaret ediliyor.
- 8 Mart 2013: RIKEN, 26 nesilde 598 fare üretildiğini ve doğum başarısının yaklaşık %15’e ulaştığını duyurdu.
- 27. nesilden itibaren: Nesiller arasında farklılıklar görülse de doğum başarısı sürekli düşmeye başladı.
- 2025: Deney, bu nesilde doğan beş farenin tamamının ertesi gün ölmesi üzerine 58. nesilde sona erdi.
DNA’da Neler Değişti?
Genom dizilemesi, birinci ve 57. nesiller arasında yaklaşık 3.700 tek nükleotid varyantı ile 80 küçük ekleme ya da silme değişikliği ortaya çıkardı. Tek nükleotid varyantı (SNV), DNA dizisindeki tek bir harfin değişmesidir. Ekleme veya silme ise bu dizinin küçük bir bölümünün eklenmesi ya da çıkarılmasıdır.
Makalede her nesil için ortalama 69,4 SNV ve 1,4 küçük ekleme ya da silme değişikliği hesaplandı. DNA değişikliklerinin çoğu çok az etki yaratır; ancak bazıları normal gelişim veya üreme için gerekli talimatları bozabilir.
Araştırmacılar karşılaştırma amacıyla yaklaşık 20 yıl boyunca 60 nesil kardeş çiftleştirmesiyle sürdürülen iki fare soyunu inceledi. Bu soy hatlarında nesil başına ortalama 22,3 SNV birikti. Dolayısıyla klonlama soyundaki oran, 69,4’e karşı 22,3 hesabına göre yaklaşık 3,1 kat daha yüksekti.
Proteinleri bozacağı veya değiştireceği öngörülen küçük varyantların oranı da arttı. Birinci ve 23. nesiller arasında ortaya çıkan değişikliklerde %0,52 olan bu oran, 23. ve 57. nesiller arasında ortaya çıkanlarda %1,19’a yükseldi.
Araştırmacılar farelerin soy ağacını DNA’larından da yeniden oluşturdu. Bu ağaç deney kayıtlarındaki soy hattıyla eşleşti ve zincirin deney boyunca ilk donörden türemeyi sürdürdüğünü doğruladı.
Daha Büyük Kromozom Değişiklikleri Yükü Artırdı
Farelerde tek tek DNA harflerindeki değişikliklerin yanı sıra başka değişiklikler de birikti. Dizileme, birinci ve 57. nesiller arasında DNA’nın düzeninde veya miktarında daha büyük değişiklikler anlamına gelen yaklaşık 80 ila 84 yeni yapısal varyant belirledi.
Bunlardan 16 büyük varyant, en az 40.000 DNA harfi uzunluğundaki parçaları kapsıyordu. Değişiklikler arasında bir X kromozomunun kaybı, dördüncü kromozomdaki büyük bir değişiklik ve yedinci ile dokuzuncu kromozomlar arasında parça alışverişi vardı.
Araştırmacılar, 57. nesilde, bir X kromozomunun kaybı hesaba katılmadan önce bile yaklaşık 30 mutasyonun gen işlevini yitirmesine yol açtığını, yaklaşık 50 mutasyonun ise genlerce kodlanan protein talimatlarını değiştirdiğini tahmin etti. Ayrıca iki büyük silinme aynı bölgeyi etkiledi ve Csmd1 adlı genin her iki kopyasının da işlevini ortadan kaldırdı.
Yazarlar düşen doğum oranını mutasyonların birleşik yüküne bağlıyor. Açıklamalarına göre deneyin sonlarına doğru ortaya çıkan ek zararlı değişiklikler, zaten yoğun biçimde değişime uğramış bir genomu gelişmekte olan farelerin tolere edemeyeceği bir eşiğin ötesine taşıdı.
Yüksek mutasyon oranının kaynağı henüz açıklığa kavuşmadı. Vücut hücresi çekirdeklerinin tekrar tekrar aktarılması buna katkıda bulunabilir; ayrıca vücut hücreleri hayvanın yaşamı boyunca mutasyon biriktirebilir. Normal eşeyli üremenin olmaması da bu mutasyonların nesiller arasında aktarılma biçimini değiştiriyor.
Gen Etkinliğini Yeniden Düzenlemek Neden Yetmedi?
Klonlama, DNA’yı bir yumurtaya aktarmaktan fazlasını gerektirir. Yumurta, hangi genlerin etkin olduğunu belirlemeye yardımcı olan kimyasal işaretleri de yeniden düzenlemelidir. Bu işaretler DNA dizisini değiştirmeden DNA’nın kullanımını düzenledikleri için epigenetik olarak adlandırılır.
Araştırmacılar, bu yeniden düzenleme sürecindeki aksaklıkların her klonlama turunda daha da kötüleşebileceğinden şüphelenmişti. Ancak ölçümleri, sonraki nesillerdeki düşüşün başlıca açıklamasının biriken DNA mutasyonları olduğuna işaret etti.
Klonlanmış farelerde, fare klonlamasında bilinen bir özellik olan büyümüş plasentalar görüldü. Deney boyunca plasentaların ortalama ağırlığı yaklaşık 0,30 gramdı; in vitro döllenmeyle oluşturulan kontrol grubunda bu değer 0,11 gramdı. Ancak ağırlıkları ardışık nesillerde artmaya devam etmedi.
Erken dönem embriyolardaki çeşitli epigenetik işaretlere ilişkin testler de yeni üretilen klonlarla 51. nesil klonlarda genel olarak benzer örüntüler gösterdi. TSA’nın yararı sürdü: 51. nesilde tedaviyle doğum başarısı %5,4 olurken tedavisiz oran %1,6’da kaldı.
Kromozom uçlarındaki koruyucu DNA dizileri olan telomerler, olası bir başka açıklamaydı. Sonraki dizileme analizleri, incelenen nesiller boyunca belirgin kısalmaya ilişkin çok az kanıt buldu. Testler birlikte değerlendirildiğinde, dikkatler DNA dizisindeki ve kromozom yapısındaki değişikliklerin artan yüküne yöneldi.
Sağlıklı Görünen Farelerin Daha Az Yavrusu Oldu
Normal çiftleşme, farelerin görünüşünden anlaşılması zor olan üreme düşüşünü ortaya çıkardı. 20. nesil dişiler normal erkeklerle çiftleştirildiğinde bir batında ortalama 9,9 yavru doğurdu; bu, kontrol grubunda kaydedilen 10,3’e yakındı.
Ortalama yavru sayısı 50. nesilde 2,8’e, 55. nesilde ise 2,2’ye düştü. Son değer, kontrol ortalaması olan 10,3 yavruyla karşılaştırıldığında yaklaşık %79 daha düşüktü.
Hormonla uyarım sonrasında toplanan yumurta sayısı, klonlama nesilleri ilerledikçe azalmadı. Bu nedenle araştırmacılar, yumurtalar etkinleştirildikten veya döllendikten sonra neler olduğunu inceledi.
Normal erkeklerden alınan spermlerle laboratuvarda döllenen kontrol embriyolarının %97,6’sı, tutunma öncesindeki erken bir aşama olan blastosist evresine ulaştı. Bu oran 25. nesil klonlardan alınan yumurtalarda %39,7, 53. nesil klonlardan alınanlarda ise %20,3 oldu.
56. nesil yumurtalarla yapılan deneyler hem çekirdekte hem de onu çevreleyen sitoplazmada sorunlar olduğunu gösterdi. Bu bileşenlerden biri kontrol yumurtasındaki karşılığıyla değiştirildiğinde bile gelişim oranları çok düşük kaldı. Yumurtanın her iki bölümünde de işlev bozukluğu görülüyordu.
Eşeyli Üreme Doğurganlığın Bir Bölümünü Geri Kazandırdı
Son nesil klonların bazı yavruları hayatta kaldı ve daha başarılı biçimde üredi. 55. nesil klonlanmış dişiler bir batında ortalama 2,2 yavru doğururken, onların yavruları sonraki nesilde ortalama 7,0 yavru doğurdu; bu, üç kattan fazla bir artıştı.
Bu torunların plasentaları da, klonlanmış farelerde tipik olarak görülen büyümüş plasentalar yerine, döllenmeyle oluşan embriyoların plasentalarına yakın boyuttaydı.
Yumurta ve sperm oluşurken eşeyli üreme genetik materyali yeniden harmanlar; döllenme sırasında da buna başka bir ebeveynden gelen DNA eklenir. Bir ebeveynden gelen işlevsel bir gen kopyası, bazen diğer ebeveynden gelen hasarlı kopyayı telafi edebilir. Ciddi genetik sorunları olan embriyolar gelişmeyi durdurabilirken, genetik bileşimi işler durumda olanlar hayatta kalır.
Bu soyundan gelenler, klonlanmış dişilerdeki mutasyonları yine de miras aldı. Genom dizilemesinde hem yavrularda hem torunlarda, yedinci ve dokuzuncu kromozomlar arasındaki parça alışverişi de dahil olmak üzere varyantlar bulundu. Araştırmacılar, değişime uğrayan iki kromozomun birlikte kalıtıldığını ve böylece parça alışverişinin dengeli kaldığını öne sürdü.
Yavru sayısındaki artış, eşeyli üreme yoluyla doğurganlığın kısmen toparlandığına işaret ediyor. Klonlama sırasında biriken genetik değişikliklerin bir bölümünü taşımayı sürdürseler de soyundan gelenler daha iyi üreyebildi.
Koruma ve Hayvancılık Açısından Anlamı
Saklanan hücreler, ölmüş veya üreyemeyen hayvanların genetik materyalini koruyabildiği için klonlama doğa korumacıların ilgisini çekiyor. Hayvancılıkta ise değerli özelliklere sahip hayvanların çoğaltılmasını sağlıyor. Deney, bu uygulamalarda donör DNA’sının durumuna ve sonraki nesillerin üreme sağlığına dikkat edilmesi gerektiğini gösteriyor.
Bulgular, uzun bir ardışık donör zinciri boyunca tekrarlanan klonlamayla ilgili. Bu özel fare soy hattında, söz konusu deney koşullarında 58 nesil sona ulaşılan nokta oldu; başka soy hatlarında veya memeli türlerinde ulaşılabilecek nesil sayısı bilinmiyor.
Araştırmada yer almayan, California Üniversitesi, Davis’te gelişim endokrinolojisi uzmanı Katarzyna Malin, bulguların türleri krize sürüklenmelerini önleyen koruma çalışmalarının, sonradan kurtarmak için klonlamaya bel bağlamaktan daha etkili olduğunu gösterdiğini söyledi.
Doğa koruma kuruluşu Revive & Restore’dan Ben Novak, bir hayvanın yaşamı boyunca vücut dokularında biriken mutasyonların önemine dikkat çekti. Donör hücre, kendi DNA değişikliklerinin geçmişini taşır ve bu hücre başka bir hayvan için başlangıç noktası olduğunda bu geçmiş önem kazanır.
Çalışma, uygulamaya dönük iki dersi bir araya getiriyor. Klonlama, bir hayvanın genetik materyaline birçok nesil boyunca erişimi koruyabilir; ancak sağlıklı soyundan gelenlerin varlığını sürdürmesi, bu DNA’nın zaman içinde başına gelenlere de bağlıdır. Bu deneyde, klonlama zinciri sona yaklaşırken normal çiftleşme bazı soyundan gelenlerin doğurganlığını yeniden kazanmasını sağladı.
Öne Çıkanlar
- Araştırmacılar 30.947 çekirdek aktarımı denemesi yaptı ve ardışık klonlama yoluyla ilk dişiden 1.200’den fazla fare üretti.
- Doğum başarısı 26. nesilde %15,5 ile zirve yaptı, ardından deneyin sonlarına doğru %0,6’ya geriledi.
- 58. nesildeki beş farenin tamamı doğumdan sonraki gün öldü ve zincir 2025’te sona erdi.
- Klonlama soyunda her nesilde, kardeş çiftleştirmesiyle sürdürülen karşılaştırma soylarına göre yaklaşık üç kat daha fazla tek DNA harfi değişikliği birikti.
- Zararlı DNA mutasyonları ve büyük kromozom değişiklikleri birikirken, ölçülen epigenetik anormallikler giderek kötüleşmedi.
- Eşeyli üreme bazı soyundan gelenlerin doğurganlığını artırdı; ancak kalıtılan mutasyonlar varlığını sürdürdü.






