CITES, Önceki Üreme Bulgularına Rağmen Kamboçya’nın Maymun Ticaretinde İlerlemenin Sınırlı Olduğuna Dikkat Çekti

11 dakikalık okuma
CITES Flags Limited Progress in Cambodia's Monkey Trade Despite Earlier Breeding Findings

Beş örnek izin, büyük bir ticaretin mercek altında kalmasına yol açtı

CITES ticaret verilerine göre Kamboçya, 2020 ile 2024 arasında 182.000’den fazla uzun kuyruklu makak ihraç etti. Ancak uluslararası yaban hayatı ticaretini düzenleyen kurum, yetkililerden hayvanlara ait bireysel kimlik numaralarını içeren ihracat izinlerini incelemek için örnek istediğinde Kamboçya makamları yalnızca beş örnek sundu.

İçindekiler
  1. Beş örnek izin, büyük bir ticaretin mercek altında kalmasına yol açtı
  2. Müfettişler üreme konusunda neyi kabul etti?
  3. İzinler ve boyun etiketleri neden önemli?
  4. Kamuya açık alanlardaki maymunlar da yaban hayvanıdır
  5. İnceleme süreci nasıl gelişti?
  6. ABD soruşturması ve Kamboçya’nın yanıtı
  7. Pandemiyle gelen artışın ardından sevkiyatlar geriledi
  8. Ticaret canlı hayvanların ötesine uzanıyor
  9. Yaban popülasyonları ve birbiriyle yarışan talepler
  10. Öne Çıkanlar

Bu sınırlı yanıt, CITES Sekretaryasının 5 Ekim tarihli değerlendirmesinde belirlediği eksiklikler arasında yer alıyor. Değerlendirmeye göre Kamboçya, Kasım 2025’te yayımlanan altı tavsiyeden herhangi birini tamamen uyguladığına dair yeterli kanıt sunmadı. Kimlik boyun etiketlerinin mikroçiplerle değiştirilmesine yönelik programın başlaması da 2026 sonu için öngörülen tarihten 2028’e ertelendi.

Sekretarya, “kaydedilen sınırlı ilerlemeden endişe duymaya devam ettiğini” ve ticarette “dolandırıcılık veya yolsuzluk olup olmadığını doğrulayamadığını ya da dışlayamadığını” belirtti. Değerlendirme, Kamboçya’nın yükümlülüklerinin yeniden mercek altına alınacağı 2-6 Kasım tarihlerindeki Cenevre Daimî Komite toplantısı öncesinde yayımlandı. CITES gerekliliklerini yerine getirmeyen ülkeler ticaret kısıtlamalarıyla karşılaşabiliyor.

Son kaygılar, CITES’in Kamboçya’daki çiftliklerin bildirdikleri üreme oranlarına ulaşabileceğine dair kanıtları kabul ettiği 2025’teki daha olumlu bilimsel değerlendirmenin ardından geldi. Bulgular bir arada ele alındığında iki ayrı soruna işaret ediyor: Çiftlikler yeterli sayıda maymun üretebiliyor mu ve yetkililer ihraç ettikleri her hayvanın yasal kökenini takip edebiliyor mu?

Kamboçya’nın nesli tehlike altındaki yaban makakları, yabancı laboratuvarlar ve izin düzenleyen yetkililer açısından ikinci sorun temel önemini koruyor. Bir üreme işletmesinin her hayvanı ebeveynlerine, tesisine ve ihracat belgelerine bağlayan güvenilir kayıtlar tutması gerekiyor. Bu kayıtlardaki boşluklar, doğadan yakalanan hayvanların yasal tedarik zincirine sokulmasına fırsat yaratıyor.

Reklam

Müfettişler üreme konusunda neyi kabul etti?

CITES Sekretaryasının Semerkant’ta yapılacak 23 Kasım Daimî Komite toplantısı için hazırladığı Kasım 2025 tarihli inceleme belgesi, üç şirkete ait dört üreme tesisini ve havalimanındaki gümrük kontrol merkezini ziyaret eden haziran ayındaki misyonu anlatıyor. Müfettişler ayrıca dokuz tesis işleten şirketlerle, Kamboçya makamlarıyla ve hayvanların test edilmesine katılan veterinerlerle görüştü.

Müfettişler, tutarsız sayım yöntemlerinin bazı görünür düzensizlikleri açıkladığını belirledi. Bazı çiftlikler yalnızca aktif olarak üreyen dişileri sayarken bazıları üreme programlarının geçici olarak dışında olan dişileri de hesaba katıyordu. Dolayısıyla mevcut bir hayvanın pasif kategoriden aktif kategoriye alınması, yeni bir maymunun tesise gelmiş gibi görünmesine yol açabiliyordu.

Doğum kayıtları da farklılık gösteriyordu. Bazı çiftlikler yavruları doğumda kayda geçirirken bazıları, yavruların annelerinin sütüne bağımlılığı sona erdiğinde, sütten kesilene kadar bekliyordu. Bu farklı yöntemler hem doğum toplamlarını hem de ölü doğumlar dâhil kaydedilen ölüm sayılarını etkiliyordu.

Hayvanlar Komitesi, tek tek dişiler hakkında ayrıntılı bilgileri inceledikten sonra bildirilen üreme oranlarını makul kabul etti. 1.300 damızlık dişiyi kapsayan analizde doğumlar arasındaki ortalama sürenin dokuz ila 11 ay olduğu görüldü. Belgede, talebin yüksek olduğu dönemlerde üretimin artmasını sağlayan etkenler arasında erken sütten kesme ve bir erkeğin birkaç dişiyle eşleştirildiği üreme düzenlemeleri sayıldı.

Bu bulgu, daha önceki kaygıları yeniden değerlendirdi. Aralık 2024 tarihli bir değerlendirmede altı tesisten beşinin bildirdiği, dişi başına iki yılda üç yavruya karşılık gelen üretim sorgulanmıştı. Ek kanıtların ardından Sekretarya, esaret altında üretildiği bildirilen hayvanlara yönelik incelemeden Kamboçya’nın çıkarılmasını, buna karşılık yasal edinim ve uygulama konularının sözleşmenin uyum süreci olan XIII. madde kapsamında ele alınmaya devam etmesini tavsiye etti.

İzinler ve boyun etiketleri neden önemli?

Ekim ayındaki değerlendirme, üreme iddialarını gerçek sevkiyatlarla ilişkilendirmek için gereken sistemlere odaklanıyor. Kamboçya’nın sunduğu beş örnek izin, bireysel kimlik numaralarının tüm ihracat evraklarında tutarlı biçimde yer alıp almadığını Sekretaryanın belirlemesi için yeterli değildi.

Yetkililer ayrıca ihracattan sonra kimlik boyun etiketlerine ne olduğunu gösteren herhangi bir bilgi sunmadı. Yeniden kullanılmalarını önlemek için etiketlerin imha edilmesi gerekiyor. Yeniden kullanılan bir kimlik, doğadan yeni yakalanmış bir maymuna daha önce ihraç edilmiş bir hayvanın evraklarının verilmesini sağlayabilir.

Sekretarya, ihracat sırasında etiketlerin kafeslere çoğu zaman gevşek biçimde tutturulduğunu tespit etti. Geciken mikroçip programı bu kimliklendirme yönteminin yerini alacak; ancak her çipi doğru hayvana ve o hayvanın geçmişine bağlamak için yine doğru kayıtlar gerekecek.

Reklam

Kamboçya, izinlerdeki toplamların ülkeye giren ya da ülkeden çıkan makak sayısını doğru yansıttığını da gösteremedi. Çiftliklerin aylık stok raporu sunmasına ilişkin yeni gereklilikler çok yeniydi; uyuma ilişkin kanıtlar da Sekretaryanın bu uygulamaların işe yarayıp yaramadığını değerlendirmesi için yetersizdi.

Düzenleyici kurum, Kamboçya’nın 2006’dan kalma mevzuatını CITES gereklilikleriyle uyumlu hâle getirmediğini de belirtti. Bu kaygılar, hayvan kayıtlarını tutan çiftliklerin yanı sıra ihracat izni vermeden önce bu kayıtları denetleyen kamu makamlarını da sorumlu kılıyor.

Kamuya açık alanlardaki maymunlar da yaban hayvanıdır

Kamboçya’nın kamuya açık alanlardan makak yakalaması da çözüme kavuşmamış bir başka konu. Sekretarya, kuralların hâlâ geçerli olduğuna ilişkin tekrarlanan açıklamalara rağmen yetkililerin bu hayvanları sözleşmedeki yaban hayvanı tanımının dışında değerlendirdiğini belirtti.

Haziran 2025’teki misyonda, 2018’de 2.000, 2021’de ise 1.500 makakın yakalanmasına izin veren belgeler incelendi. İkinci izin kapsamında o değerlendirme sırasında yaklaşık 200 hayvan toplanmıştı. Kamboçya, bunların kamuya açık alanlarda ve turistik yerlerde insanlarla çatışmaya giren hayvanlar olduğunu bildirdi.

Bazı bölgeler için nüfus tahminleri mevcuttu. 2021’deki izinle bağlantılı bir sayım, 10 ilde kamuya açık alanlarda 9.246 makak bulunduğunu ortaya koydu. İzin verilen 1.500 hayvanın tamamının alınması, bu yerel nüfusun yaklaşık yüzde 16’sının bölgeden uzaklaştırılması anlamına gelecekti. Aynı kamuya açık alanlar için 2023’te yapılan tahminde nüfus yaklaşık 7.000 olarak belirtildi.

Buna rağmen CITES, yakın dönemdeki bu yakalamalar için kapsamlı bir zararsızlık değerlendirmesi bulunmadığını tespit etti. Bu bilimsel değerlendirme, hayvanların doğadan alınmasının bir türün yaban hayatındaki varlığını tehdit edip etmeyeceğini belirlemek için kullanılıyor. Belirli alanlardaki maymunları saymak bu değerlendirmenin bir parçası; yetkililerin ayrıca güvenli biçimde kaç hayvanın alınabileceğini de değerlendirmesi gerekiyor.

Resmî incelemede daha eski damızlık hayvanlar daha olumlu değerlendirildi. Kamboçya, 2010’dan önce dört tesis için alınan 42.640 hayvanı, en az 1,5 milyon olduğu tahmin edilen tarihî nüfusla karşılaştırarak belgeledi. Bu oran yaklaşık yüzde 2,84’e karşılık geliyordu. Sekretarya, o dönemde kullanılan değerlendirmeyi ihtiyatlı buldu. Ancak mevcut faaliyetler için esaret altında zaten yeterli sayıda maymun bulunduğunu ve doğadan yeni hayvan toplanmasının gereksiz olması gerektiğini belirtti.

İnceleme süreci nasıl gelişti?

Kamboçya’nın ticareti, birbirini kesen suç iddiaları, bilimsel incelemeler ve uyum denetimleriyle karşı karşıya kaldı. Başlıca gelişmeler, odağın şüpheli kaçakçılık ve tartışmalı doğum oranlarından ihracatın doğrulanması için gereken uygulamalı denetimlere nasıl kaydığını gösteriyor.

  • 16 Kasım 2022: ABD savcıları, Vanny Bio Research ile bağlantılı kişiler ve iki Kamboçyalı yetkili hakkında, insan kaçakçılığı ve sahte ihracat izinleri iddialarıyla suçlamalar açıkladı.
  • Aralık 2024: CITES değerlendirmesi, esaret altındaki hayvanlar için bildirilen üreme oranlarının biyolojik açıdan makul olup olmadığını sorguladı.
  • 4 Şubat 2025: CITES komitesi, Trump yönetiminin talebinin ardından önerilen ticaretin askıya alınması kararını erteledi.
  • Haziran 2025: CITES misyonu Kamboçya’daki tesisleri denetleyerek üreme kayıtlarını, yakalama izinlerini ve ihracat prosedürlerini inceledi.
  • Kasım 2025: CITES, üreme oranlarını destekleyen kanıtları kabul ederken yasal edinim ve uygulama konularını ayrı bir uyum süreci kapsamında ele almaya devam etti.
  • 5 Ekim değerlendirmesi: Sekretarya, 2-6 Kasım’daki Cenevre toplantısı öncesinde altı reform tavsiyesinin sınırlı ölçüde uygulandığını bildirdi.

Şubat 2025’te kararın ertelenmesi, Kamboçya’dan ihraç edilen hayvanların esaret altında doğduğunu destekleyen kanıtlar sunması istenirken sevkiyatların sürmesine olanak tanıdı. Son değerlendirme, bu güvencelerin günlük uygulamada işleyip işlemediğine yeniden dikkat çekiyor.

Reklam

ABD soruşturması ve Kamboçya’nın yanıtı

ABD’li savcılar, 2017 sonundan 2022 başına kadar yaban makaklarını, esaret altında yetiştirildiklerini gösteren belgeler kullanarak araştırma tedarik zincirine sokan bir kaçakçılık operasyonu yürütüldüğünü ileri sürdü. İddialar arasında millî parklardan ve koruma altındaki alanlardan alınan hayvanlar da vardı.

Suçlananlar arasında Vanny Bio Research’ün sahipleri ve yöneticilerinin yanı sıra Kamboçya Ormancılık İdaresinin üst düzey yetkilileri bulunuyordu. Şirket herhangi bir yanlış yaptığını reddetti. Soruşturma, suçlanan kişiler hakkında mahkûmiyet kararıyla sonuçlanmadı.

Buna rağmen dava, ticari ilişkileri sekteye uğrattı. Suçlamaların kamuoyuna yansımasının ardından Kamboçya’dan makak tedarikini durduran büyük ABD şirketleri arasında Charles River Laboratories de yer aldı.

Kamboçya Tarım, Ormancılık ve Balıkçılık Bakanlığı sözcüsü Khim Finan, spekülatif iddiaları reddetti ve hükümetin CITES ile çalışmayı sürdürmeye kararlı olduğunu söyledi. Finan şöyle konuştu:

Kanıtlanmamış iddialar gerçek sayılmaz. Spekülatif varsayımları ele almak yerine, dikkatimizi CITES ile yapıcı işbirliğimizi sürdürmeye veriyoruz.

Finan’ın yanıtı, iddia edilen dolandırıcılık ve suç teşkil eden eylemlere ilişkin belirli soruları ele almadı. Kamboçya, savunmasının merkezine düzenleyici kurumla işbirliğini koyarken Sekretarya, üzerinde uzlaşılan reformların tutarlı biçimde uygulandığını gösteren belgeli kanıtlar istiyor.

Pandemiyle gelen artışın ardından sevkiyatlar geriledi

Uzun kuyruklu makaklar, insanlarla biyolojik benzerlikleri nedeniyle biyomedikal araştırmalarda yaygın biçimde kullanılıyor. Aşı geliştirme, ilaç güvenliği testleri ve hastalıklar ile tedaviler üzerine araştırmalarda bu hayvanlardan yararlanılıyor. COVID-19 salgını sırasında talep keskin biçimde arttı; Çin ise kendi araştırma ihtiyaçlarını karşılamak için araştırma amaçlı maymun ihracatını durdurdu.

Kamboçya arz açığının kapatılmasına yardımcı oldu. CITES kayıtlarına göre ülke, 2020’de 33.000’den fazla canlı makak ihraç etti; bu, o yıl kaydedilen küresel toplamın yarısından fazlaydı. 2020-2024 döneminde Kamboçya’nın ihracatı 182.000’i aştı.

ABD Uluslararası Ticaret Komisyonu verilerine göre Amerikalılar bu beş yılda Kamboçya’dan 56.000’den fazla makak satın aldı; bu hayvanların değeri yaklaşık 355 milyon dolardı. Yalnızca 2022’de ABD’ye yapılan ihracatın değeri 213 milyon dolardı. Daha geniş kapsamlı bir Birleşmiş Milletler ticaret veri seti ise Kamboçya’dan farklı ülkelere yapılan ihracatın o yıl yaklaşık 250 milyon dolar değerinde olduğunu gösterdi.

Sonraki daralma sert oldu. Kamboçya 2022’de 37.920, 2023’te ise 13.305 canlı hayvan ihraç etti; bu, yaklaşık yüzde 65’lik bir düşüş demekti. Kamboçya gümrük verilerine göre 2025 ve 2026’da ABD ile Kanada’nın toplam ithalatı 10.000 hayvanın altında kaldı ve bunların değeri 37,7 milyon dolardı.

Bu rakamlar hızla büyüyen, ardından talebin önemli ölçüde azaldığı bir sektörü gösteriyor. Ayrıca hem güvenilir tedarik arayan araştırma kuruluşlarının hem de ticaretin sona ermesini isteyen kampanyacıların CITES kararlarını neden yakından izlediğini açıklıyor.

Reklam

Ticaret canlı hayvanların ötesine uzanıyor

Kamboçyalı makaklar kan, doku ve diğer biyolojik materyaller biçiminde de uluslararası ticarete giriyor. CITES verileri, 2004 ile 2023 arasında Kamboçya’dan 300.000’den fazla canlı hayvan ve yaklaşık 125.000 numune ihracatı yapıldığını, bu numuneler arasında 1.620 kafatasının bulunduğunu kaydetti.

Bazı materyaller nihai varış noktasına ulaşmadan önce başka bir ülkeden geçiyor. Kanada, 2017-2019 arasında ABD üzerinden Kamboçyalı makaklardan elde edilen 26.500 mililitreden fazla numune ithal etti. Kanada ayrıca 2020 ve 2021’de Kamboçya’dan doğrudan 2.000’den fazla canlı makak aldı.

İtalya, 2020 ve 2021’de ölçü birimleri belirtilmeden yaklaşık 41.000 numune ithalatı kaydetti. Tek bir hayvandan birden fazla numune elde edilebildiğinden, bu ticaretin izlenmesi için kökeni laboratuvarlar ve sonraki ihracatlar boyunca takip eden kayıtlar gerekiyor.

Kaliforniya Üniversitesi Davis’te veterinerlik alanında emekli profesör olan Nedim Buyukmihci, numune ticaretinin neden canlı hayvan tedarikiyle bağlantılı olduğunu şöyle açıkladı:

Numune elde edebilmek için bu hayvanların bir yerde canlı olması gerekir.

CITES’in kendi soruşturma ya da yaptırım birimi yok ve ticaret verileri büyük ölçüde üye hükümetlerin sunduğu bilgilere dayanıyor. Bu nedenle güvenilir ulusal kayıtlar ilk ihracatta ve hayvanların ya da biyolojik materyallerinin yer aldığı sonraki her aşamada önem taşıyor.

Yaban popülasyonları ve birbiriyle yarışan talepler

Kamboçya’daki uzun kuyruklu makakların yaban popülasyonunun son 30 yılda yüzde 50-70 azaldığı tahmin ediliyor. Yaban Hayatı Koruma Derneğinin 2022’de yayımladığı bir araştırma, Vietnam sınırına yakın Keo Seima Yaban Hayatı Koruma Alanı’nda 12 yılda yüzde 49-55’lik düşüş saptadı. Uluslararası Doğayı Koruma Birliği, türü 2022’de nesli tehlike altında olarak sınıflandırdı.

Yaban hayvanlarının yakalanması, patojenlerin hayvanlar ile insanlar arasında geçebildiği ve zoonotik bulaşma olarak adlandırılan süreç nedeniyle sağlık riskleri de taşıyor. Hayvanların doğadan çiftliklere getirilmesi, yaban hayvanları, esaret altındaki hayvanlar ve çalışanlar arasındaki teması artırıyor.

Hayvanlara Etik Muamele İçin Mücadele Edenler Örgütünün (PETA) primat deneyleri baş bilim danışmanı Lisa Jones-Engel, son değerlendirmenin süregelen aksaklıkları gösterdiğini söyledi. PETA, araştırma amaçlı makak ticaretine son verilmesi için kampanya yürütüyor. Jones-Engel şöyle konuştu:

Yaban maymunları üreme çiftliklerine sokuluyor, kimlik etiketlerinin yeniden kullanılmasıyla dolandırıcılık yapılması riski ortadan kaldırılmış değil ve CITES, reformların gerçekten işe yaradığını gösteren kanıtların sınırlı olduğunu söylüyor.

Biyomedikal Araştırmalar Ulusal Birliği ise farklı bir görüş ortaya koydu. Kurumun Kasım 2025 tarihli açıklaması, Kamboçya’nın gümrük prosedürleri, işbirliği ve izlenebilirliği artırma taahhüdü hakkındaki olumlu bulgulara dikkat çekti. Birlik, araştırmalarda hayvan kullanan kurum ve şirketleri temsil ediyor.

Birliğin başkanı Matthew R. Bailey, CITES’in bulgularını Kamboçya’dan araştırma hayvanlarına erişimin yeniden sağlanmasını destekleyen bir gelişme olarak değerlendirdi:

Bu rapor, Kamboçya’nın kurallara uyduğunu doğruluyor ve ABD’de acilen ihtiyaç duyulan hayvan araştırma modellerinin bu ülkeden temin edilebileceğini gösteriyor.

Resmî CITES incelemesi, üremeye ilişkin bilimsel kanıtları kabul ederken yasal edinim ve uygulama konularının XIII. madde kapsamında incelemeye tabi tutulmayı sürdürmesini öngördü. Son değerlendirmeye göre acil mesele, uygulamadaki denetimler: eksiksiz izinler, hayvan kimliklerinin güvence altına alınması, güvenilir çiftlik stok kayıtları ve doğadan yeni hayvan yakalanmasına ilişkin yasal kararlar.

Öne Çıkanlar

  • CITES, Kamboçya’nın önerilen altı reformdan herhangi birini tamamen uyguladığına dair yeterli kanıt sunmadığını belirtiyor.
  • Yetkililer örnek olarak beş ihracat izni sundu; planlanan mikroçip programı 2028’e ertelendi.
  • 2025’teki bilimsel inceleme, bildirilen üreme oranlarını makul bulurken yasal edinim ve uygulama konularını inceleme altında tuttu.
  • CITES, kamuya açık alanlardan yakalanan makakların yaban hayvanı olduğunu ve ilgili güvencelere tabi tutulması gerektiğini belirtiyor.
  • Kamboçya 2020-2024 arasında 182.000’den fazla uzun kuyruklu makak ihraç etti; sonraki sevkiyatlar keskin biçimde azaldı.
  • 2-6 Kasım’daki Cenevre toplantısında uyum sürecindeki ilerleme değerlendirilecek. CITES gerekliliklerini yerine getirmeyen ülkeler ticaret kısıtlamalarıyla karşılaşabilir.
Bu haberi paylaş

Bunlar da ilginizi çekebilir