Askerî ve sivil yargı arasındaki sınırı yeniden çizmek için iki yıl
Endonezya Anayasa Mahkemesi, parlamentoya ve hükümete ülkenin Askerî Mahkemeler Kanunu’nu yeniden düzenlemeleri için 15 Ekim 2028’e kadar süre verdi. Mahkeme, askerlerin karıştığı hangi suçların askerî mahkemelerde, hangilerinin genel mahkemelerde görülmesi gerektiğine ilişkin sınırların daha açık belirlenmesini istedi.
İçindekiler
- Askerî ve sivil yargı arasındaki sınırı yeniden çizmek için iki yıl
- Askerî mahkemelerde hangi suçlar görülmeli?
- Başvurunun arkasındaki aileler
- Askerî makamlar neden ayrı bir sistemi savundu?
- Parlamento, parçalı geçişe karşı uyardı
- Yüksek Mahkemenin denetimi neden önemli?
- 2004’e uzanan reform yükümlülüğü
- Dava karara nasıl ulaştı?
- Geçiş süreci mağdurlar ve kanun koyucular için ne anlama geliyor?
- Öne Çıkanlar
Başkan Yargıç Suhartoyo, 260/PUU-XXIII/2025 sayılı davaya ilişkin kararı 15 Ekim 2026’da okudu. Mahkeme, aileleri askerî personelin karıştığı iddialarla bağlantılı ölümler yaşayan iki kadın, Lenny Damanik ve Eva Meliani Br Pasaribu’nun başvurusunu kabul etti.
Karar, 31/1997 sayılı Askerî Mahkemeler Kanunu için anayasal bir süre sınırı getiriyor. Parlamento ve hükümetin, karar tarihinden itibaren kanunda değişiklik yapmak için en fazla iki yılı var. Bu süre içinde değişiklik yapılmazsa kanun bağlayıcı hukuki gücünü yitirecek.
Mahkeme kapsamlı bir düzenleme yapılmasını istedi: askerî suçlarla adi suçların açıkça tanımlanması, askerî mahkemelerle genel mahkemelerin yargı yetkisi arasındaki sınırların belirlenmesi, askerî yargının tamamen Yüksek Mahkeme bünyesine alınması ve savaş mahkemeleriyle ceza yargılamalarını kapsayan kurallar getirilmesi.
Adalet arayan aileler açısından temel mesele açık: Bir asker adi bir suçla itham edildiğinde dava, kişinin üniforması nedeniyle mi yoksa iddia edilen suçun niteliği nedeniyle mi bir mahkemede görülmeli? Mahkemenin gerekçesi, bu kararda suçun niteliğinin belirleyici olması gerektiğine işaret ediyor.
Anayasa Mahkemesi Yargıcı Enny Nurbaningsih, hukuki değerlendirmeleri okurken bu ilkeyi şöyle açıkladı:
Bir asker tarafından işlenen suç adi bir suçsa, davanın genel mahkemede görülmesi biçimsel açıdan daha uygundur.
Askerî mahkemelerde hangi suçlar görülmeli?
1997 tarihli kanunun 9. maddesinin 1. bendi, askerî mahkemelere askerler ve mevzuat kapsamındaki belirli diğer kişiler tarafından işlenen suçları yargılama yetkisi veriyor. Başvurucular, 43. maddenin 3. bendi ve 127. maddeyle birlikte, suçlara yapılan bu geniş kapsamlı atfa itiraz etti.
İfade önem taşıyor çünkü yargı yetkisi, bir mahkemenin davaya bakma konusundaki hukuki yetkisi anlamına geliyor. Başvurucuların itiraz ettiği düzenlemede, iddia edilen suç adi bir suç olsa bile sanığın askerî statüsü davanın hangi mahkemede görüleceğini belirleyebiliyor.
Başvurucuların örnekleri arasında yolsuzluk, trafik suçları, aile içi şiddet, uyuşturucu ve psikotrop madde suçları ile çocukların korunmasına ilişkin suçlar yer aldı. Bunlar, askerî yaşam dışında da geçerli olan ceza hukuku alanları.
Mahkeme, askerî suçların hizmet yükümlülükleri, komuta yapıları, disiplin veya silahlı kuvvetlere özgü çıkarlarla özel bir bağlantısı olduğunu belirtti. Bu tür eylemlerin değerlendirilmesi, ceza hukukunun yanı sıra askerî görevler konusunda da bilgi gerektirebilir. Gerekçenin bir bölümünü okuyan Yargıç Arsul Sani, askerî yargı yetkisinin gerekçesinin sanığın yalnızca asker olması değil, suç konusunun bu özel niteliği olduğunu söyledi.
Mahkeme, 9. maddenin 1. bendindeki suçlara yapılan atfın askerî suçlar anlamına gelmesi gerektiği yönündeki görüşü kabul etti. Ayrıca yasama çalışmalarının yalnızca bu ifadeyle sınırlı kalmayıp daha kapsamlı olmasını istedi. Savaş sırasında çatışma bölgelerinde adi suçların askerî mahkemelerde görülmesine izin veren her türlü istisna, kanunda açık ve dar kapsamlı biçimde tanımlanmalı.
Başvurunun arkasındaki aileler
Lenny Damanik, Mayıs 2024’te, 15 yaşındayken Başçavuş Riza Pahlevi’nin karıştığı iddia edilen bir saldırının ardından hayatını kaybeden Medanlı öğrenci Michael Histon Sitanggang’ın annesi. Lenny’nin başvurusu, bir ailenin hesap sorulması talebini mahkeme sistemiyle ilgili anayasal bir uyuşmazlığa taşıdı.
Eva Meliani Br Pasaribu, gazeteci Rico Sempurna Pasaribu’nun kızı. Babası; eşi, çocuğu ve torunuyla birlikte, askerî destek gördüğü öne sürülen kumar faaliyetleriyle ilgili haberlerle bağlantılı olduğu iddia edilen bir yangında hayatını kaybetti. Eva aynı zamanda üç yaşındaki Loin Situngkir’in annesi.
Eva, babasının ölümünden sorumlu askerî personelin genel mahkemelerde yargılanabileceği umudunu dile getirdi. Lenny ise kararın, askerî personelin işlediği suçların diğer mağdurlarına yardımcı olmasını umduğunu söyledi.
Askerî makamlar, yargılama sürecinde önemli iddialara itiraz etti. Endonezya Silahlı Kuvvetleri TNI, mart ayındaki duruşmada, Onbaşı H.B.’nin planlı bir cinayete karıştığı iddiasının, temyiz kararı ve soruşturma bulguları dikkate alındığında kanıtlanmadığını söyledi. Anayasa davası askerî yargıyı düzenleyen kuralları ele alırken aileler ceza yargılamaları yoluyla hesap sorulmasını talep etmeyi sürdürdü.
TNI ayrıca mahkemeye, askerî savcının Riza Pahlevi davasında APK/67K/PMI02/AD/II/2026 başvuru numarasıyla temyize gittiğini bildirdi. Temyiz, Yüksek Mahkeme tarafından yapılan inceleme aşamasıdır.
Askerî makamlar neden ayrı bir sistemi savundu?
Koramiral Hersan, 12 Mart 2026’daki duruşmada TNI komutanının görüşlerini sundu. Anayasa Mahkemesinin mart ayındaki duruşma tutanağında, askerî makamların başvurunun reddedilmesini veya kabul edilemez bulunmasını istediği kaydediliyor.
Komutan, komuta yapıları, disiplin, hazır olma durumu ve ulusal savunma sorumlulukları nedeniyle askerî hizmetin kendine özgü bir yargı sistemi gerektirdiğini savundu. Bu görüşe göre hukuk önünde eşitlik, farklı kurumsal düzenlemeler yoluyla da sağlanabilir.
TNI, başvurucuların dava açma ehliyetine de itiraz ederek, iddia ettikleri zarar ile incelenen hükümler arasında anayasal bir bağ bulunduğunu göstermediklerini savundu. Dava açma ehliyeti, kişinin dava açmak için yeterli hukuki menfaate sahip olduğunu göstermesi şartıdır.
Şeffaflık konusunda askerî makamlar, 1997 tarihli kanunun 141. maddesinin 2. ve 3. bentlerine atıfta bulunarak, belirli istisnalar dışında askerî duruşmaların halka açık olduğunu söyledi. Ayrıca Askerî Ceza Kanunu’nun, kanunda belirtilen istisnalar saklı kalmak üzere, bu kanun kapsamına girmeyen suçlarda genel ceza hukukunun uygulanmasını düzenleyen 2. maddesine de atıfta bulundu.
Kararın ardından TNI Bilgi Merkezi Başkanı Tümgeneral Muhammad Nas, silahlı kuvvetlerin tüm Anayasa Mahkemesi kararlarına saygı duyduğunu ve bunlara uyacağını söyledi. Kurumun Endonezya’da hukukun üstünlüğüne ve hukuk egemenliğine bağlılığını da dile getirdi.
Parlamento, parçalı geçişe karşı uyardı
Parlamentonun III. Komisyonu üyesi Abdullah, 25 Şubat 2026’daki duruşmada mevcut hükümleri savundu. Anayasa Mahkemesinin şubat ayındaki duruşmaya ilişkin haberinde, askerî yargı yetkisinin parça parça değiştirilmesinin kanunda boşluklar yaratabileceği yönündeki görüşü aktarılıyor.
Abdullah, geçiş sürecinin ceza hukukunun esaslarını, kurumsal yapıları ve savunma ile güvenlik çıkarlarını kapsadığını söyledi. Anayasa Mahkemesinin 87/PUU-XXI/2023 sayılı kararına atıfta bulunarak, bu tür değişikliklerin daha kapsamlı bir yasama süreci gerektirdiğini savundu.
Ortak bir savcılık politikası sağlamak amacıyla askerî kovuşturmaların Askerî Suçlardan Sorumlu Başsavcı Yardımcısı tarafından koordine edildiğini de söyledi. Parlamentonun görüşü, 9. maddenin 1. bendi, 43. maddenin 3. bendi ve 127. maddenin anayasaya uygun ve bağlayıcı olduğu yönündeydi.
Ekim ayındaki karar, parlamentonun gerekli olduğunu söylediği kapsamlı düzenlemeyi zorunlu kılarken kesin bir süre sınırı ve harekete geçilmemesi durumunda uygulanacak bir yaptırım da getiriyor. Kanun koyucuların şimdi, yetkilerin yeni dağılımına göre kurumların davaları nasıl ele alacağına karar vermesi gerekiyor.
Yüksek Mahkemenin denetimi neden önemli?
Mahkemenin kararı, bir ceza davasının hangi mahkemede görüleceğine karar vermenin ötesine geçiyor. Karar, Endonezya’da “tek çatı altında yargı sistemi” olarak adlandırılan düzen çerçevesinde askerî yargının tamamen Yüksek Mahkeme bünyesine alınmasını da istiyor.
Askerî mahkemelerde görevli personelin işe alımı ve kariyer gelişimi, tamamen Yüksek Mahkemeye bağlanmak yerine TNI komutanının yetkisinde kaldı. Karar, bu eksik bütünleşmeyi kanun koyucuların ele alması gereken kurumsal düzenlemelerin bir parçası olarak tanımlıyor.
Uygulamaya ilişkin temel soru, adaleti yürüten personeli kimin yöneteceği. Personel düzenlemelerinin birleşik bir yargı yapısına alınması, mahkemenin yargı bağımsızlığını güvence altına alma ve çıkar çatışmalarını azaltma çabasının bir parçası.
43. maddenin 3. bendi de sorunun başka bir yönünü oluşturuyor. TNI’nin duruşmadaki beyanına göre bu bent, bir davanın mahkemeye taşınması ya da mahkeme dışında çözüme kavuşturulması konusunda askerî savcı ile davayı sevk etmekle görevli subay arasında anlaşmazlık çıkması hâlinde Askerî Yüksek Mahkemeye uyuşmazlığı çözme yetkisi veriyor.
Yeni kanun, bir davanın askerî yargı mı yoksa genel yargı yetkisi mi kapsamında olduğuna ilişkin anlaşmazlıkların çözümü için de açık bir yöntem sunmalı. Kurumların tanımları uygulayabileceği işler bir süreç olmadıkça, yalnızca tanımların belirlenmesi zor davaları çözümsüz bırakacak.
2004’e uzanan reform yükümlülüğü
TNI hakkındaki 34/2004 sayılı kanun, bu uyuşmazlığın merkezindeki yetki paylaşımını zaten belirliyor. 65. maddenin 2. bendi, askerî suçlarda askerlerin askerî mahkemelere, adi suçlarda ise genel mahkemelere tabi olmasını öngörüyor.
74. madde, bu hükmün uygulanmasını yeni bir askerî mahkemeler kanununun çıkarılmasına bağlıyor. Bu bağlantı, Anayasa Mahkemesinin Ekim 2026’daki kararını verdiği sırada hâlâ tamamlanmamış olan mevzuata bağlı olarak tasarlanan yetki paylaşımının yürürlüğe girmesini geciktirdi.
Mahkeme, 2004’te getirilen yükümlülüğün 22 yıldır yerine getirilmediğini söyledi. Kanun koyucuların şimdi tanınan iki yılın tamamını kullanması hâlinde, 2004’teki kanun ile Ekim 2028’deki son tarih arasındaki süre 24 yıla ulaşacak.
1997 tarihli Askerî Mahkemeler Kanunu, Endonezya’nın reform döneminden ve sonrasındaki anayasa değişikliklerinden önce çıkarıldı. Mahkeme, kanunun bağımsız yargı, hukuk önünde eşitlik ve bireysel haklara yönelik güçlendirilmiş anayasal güvencelerle uyumlu hâle getirilmesi gerektiğini söyledi.
Kararda, bağımsız bir mahkeme önünde adil yargılanma standartlarını belirleyen Medeni ve Siyasi Haklara İlişkin Uluslararası Sözleşme’nin 14. maddesine de atıfta bulunuldu. Mahkeme, adi suçlarda genel mahkemelerin görevli olmasını hesap verebilirlik ve bağımsızlığın sağlanması, ayrıca cezasızlığın, yani hukuki sorumluluktan kaçılmasının önlenmesiyle ilişkilendirdi.
Dava karara nasıl ulaştı?
Anayasa Mahkemesinin ilk duruşmaya ilişkin haberinde, başvurucuların hukuk önünde eşitlik ve sivil üstünlüğe, yani sivil otoritenin askerî yapı üzerindeki üstünlüğüne ilişkin savları aktarılıyor. Başvurucuların avukatı Ibnu Syamsu Hidayat, adi suçlarda askerî yargı yetkisinin geniş tutulmasının her iki ilkeyi de zayıflattığını savundu.
Yargılama süreci başlıca şu aşamalardan geçti:
- 8 Ocak 2026: İlk duruşmada başvuru ve Lenny ile Eva’nın iddia ettiği anayasal zarar ele alındı.
- 21 Ocak 2026, Batı Endonezya Saati ile öğle vakti: Düzeltilmiş başvurunun sunulması için son tarih.
- 25 Şubat 2026: Parlamento mevcut hükümleri savundu ve kısmi değişikliklere karşı uyardı.
- 12 Mart 2026: Mahkeme, saat 13.02’den 13.33’e kadar süren oturumda TNI komutanının görüşlerini dinledi.
- 15 Ekim 2026: Mahkeme başvuruyu kabul ederek kapsamlı bir düzenleme yapılmasını istedi.
- 15 Ekim 2028: Kanunda değişiklik yapılması için son tarih.
Mahkemenin ilk duruşma sayfasında tarih 8 Ocak 2026 olarak gösteriliyor, ancak metinde 8 Ocak 2025 yazıyor. Ocak 2026’daki değişiklik son tarihi ve sonraki haberler, ilk duruşmanın 2026’da yapıldığını gösteriyor.
Yargıç M. Guntur Hamzah, başvuruculara anayasal zarara ilişkin somut kanıtları güçlendirmelerini tavsiye etmişti. 9. maddeyle ilgili dava açma ehliyeti savlarını görece güçlü bulurken diğer hükümlerle ilgili daha kapsamlı gerekçeler sunmalarını istedi. Başvurucuların avukatları, mart ayındaki duruşmada ikisini yazılı, ikisini duruşmada sunmak üzere dört uzmanın görüşüne başvurmayı planladıklarını belirtti.
Geçiş süreci mağdurlar ve kanun koyucular için ne anlama geliyor?
Karar, parlamentoya ve hükümete süresi belirlenmiş bir görev veriyor: Statüye dayalı geniş yargı yetkisinin yerine suçun niteliğine bağlı açık kurallar getirmek ve bu kuralları uygulayan kurumları yeniden düzenlemek.
Başvurucuların avukatı Irvan Saputra, kararı ilerici bir adım olarak memnuniyetle karşıladı ve iki yıllık sürenin kaçırılması hâlinde doğacak sonucu vurguladı. Diğer avukat Ibnu Syamsu Hidayat ise geçiş süresinin uzunluğunu eleştirdi ve adi suçlarla itham edilen askerlerin daha kısa sürede genel mahkemelerde yargılanmasını istedi.
Devam eden davaların hangilerinin genel mahkemelere aktarılacağına ilişkin bir takvim açıklanmadı. Bu nedenle bireysel davalarını takip eden ailelerin, ceza yargılamalarındaki gelişmelerin yanı sıra geçiş sürecini düzenleyecek usulleri de beklemesi gerekiyor.
Yasama çalışmaları artık her iki suç kategorisinin tanımlanmasını, savaş dönemine ilişkin dar kapsamlı istisnaların belirlenmesini, yargı sistemleri arasındaki uyuşmazlıkların çözüme bağlanmasını, ceza yargılaması usullerinin yeniden düzenlenmesini ve askerî yargının Yüksek Mahkeme bünyesine tamamen alınmasını kapsıyor. Bu unsurların her biri, mağdurların, savcıların ve yargıçların uzun sürecek yeni bir uyuşmazlık yaşanmadan yetkili kurumu belirleyebilmesini etkiliyor.
Öne Çıkanlar
- Anayasa Mahkemesi, 260/PUU-XXIII/2025 sayılı davada 15 Ekim 2026’da başvuruyu kabul etti.
- Parlamento ve hükümetin 31/1997 sayılı kanunu değiştirmek için 15 Ekim 2028’e kadar süresi var.
- Gerekli değişiklikler iki yıl içinde yapılmazsa kanun bağlayıcı hukuki gücünü yitirecek.
- Mahkeme, askerlerin işlediği adi suçlarda, dar kapsamlı ve açıkça tanımlanmış savaş dönemi istisnaları dışında genel mahkemelerin yetkili olması gerektiğini söyledi.
- Yeni düzenleme, yargı yetkisini ve ceza yargılaması usullerini açıklığa kavuşturmalı, askerî yargıyı tamamen Yüksek Mahkeme bünyesine almalı.
- TNI, Anayasa Mahkemesi kararlarına saygı duyduğunu ve bunlara uyacağını bildirdi.






