İki anayasa önerisi hükümdarların gündeminde
Malezya'nın başbakanın görev süresine sınır getirilmesi önerisi ile Başsavcılık ve Kamu Savcılığı makamlarının ayrılmasına yönelik plan, 14 ve 15 Ekim 2026'da Istana Negara'da düzenlenen 273. Hükümdarlar Konferansı'nda ele alındı.
İçindekiler
- İki anayasa önerisi hükümdarların gündeminde
- Önerilen başbakanlık süresi sınırı nasıl işleyecek?
- Ceza kovuşturmaları için ayrı makam
- Kamu Savcısı'nı kim seçecek?
- Parlamento planlarından ekim ayındaki istişareye
- Çocuk Yasası değişiklikleri ve zekât fonlarının daha kapsamlı denetimi
- Güvenlik, savunma ve ekonomi bilgilendirmeleri
- Hükümdarların toplantısına kimler katıldı?
- Öne Çıkanlar
Perak Sultanı Nazrin Shah'ın başkanlık ettiği toplantıda, başbakanın görev süresini konu alan 2026 Anayasa (Değişiklik) Tasarısı'na ilişkin bir istişare belgesi değerlendirildi. Konferans'a ayrıca iki hukuk makamının ayrılmasını konu alan 2026 Anayasa (Değişiklik) (No. 2) Tasarısı hakkında bilgi verildi.
Hükümdarlar Mührü Muhafızlığı, 15 Ekim tarihli açıklamasında bu iki önerinin farklı amaçlarını şöyle aktardı: Görev süresi önerisi istişare için Konferans'a sunulurken Başsavcı ve Kamu Savcısı'na ilişkin öneri bilgi amacıyla sunuldu.
Malezya Kralı Sultan Ibrahim, ikinci gün toplantıya Başbakan Datuk Seri Anwar Ibrahim ile katıldı. Gündemde 2001 Çocuk Yasası'nın 97. maddesinde önerilen değişiklikler, ulusal güvenlik, savunma, ekonomi ve zekât fonlarının daha kapsamlı denetimi de yer aldı.
İki anayasa önerisi, kamu gücünün farklı biçimlerini konu alıyor. Önerilerden biri, bir kişinin hükümete ne kadar süre liderlik edebileceğini sınırlayacak. Diğeri ise ceza kovuşturmalarından sorumluluğu, hükümetin baş hukuk danışmanından ayrı bir makama verecek.
Hukuk ve Kurumsal Reform Bakanı Datuk Seri Azalina Othman Said'in daha önce yaptığı açıklamalarda, başbakan için toplam 10 yıl veya iki dönemlik bir üst sınır ve önerilen Kamu Savcısı için sabit yedi yıllık görev süresi öngörülmüştü. Bu ayrıntılar, ekim ayındaki görüşmelerin pratikte ne anlama geldiğini ortaya koyuyor: Reformlar hem siyasi liderliğin süresini hem de ceza davalarını açmaktan sorumlu yetkilinin belirlenmesini ilgilendiriyor.
Önerilen başbakanlık süresi sınırı nasıl işleyecek?
Azalina, önerilen sınırın bir kişinin yaşamı boyunca toplamda 10 yıl veya iki dönem olarak hesaplanacağını, görev sürelerinin kesintisiz ya da aralıklı olmasının bu hesabı değiştirmeyeceğini söyledi.
Basitçe ifade etmek gerekirse, görevden ayrılıp daha sonra geri dönmek süre hesabını sıfırlamayacak. Bakanın açıklamasına göre, daha önce görevde geçirilen süre yaşam boyu toplam süreye eklenecek.
Öneri, başbakan sınırına ulaştığında hükümetin geri kalanına ne olacağını da düzenliyor. Azalina'nın açıklamasına göre başbakan toplam üst sınıra ulaştığında Kabine üyelerinin görevleri de sona erecek.
Geçiş hükmü, halef atanana kadar görevden ayrılan başbakan ile Kabine'nin günlük yönetimle ilgili sınırlı görevleri yerine getirmesine olanak tanıyacak. Böylece rutin hükümet işleri sürerken görevden ayrılan yönetimin rolü kısıtlanacak.
Hukuk ve kurumsal reformlardan sorumlu bakan Azalina, önerilen geçiş düzenlemelerini şöyle açıkladı:
"43. maddenin 2(a) bendi uyarınca yeni bir Başbakan atanana kadar sürecek geçiş döneminde, görevden ayrılan Başbakan ve kabine üyeleri yalnızca günlük hükümet yönetimiyle ilgili sınırlı görevleri yerine getirecek," dedi.
Ekim ayındaki açıklamada, değişiklikten önce görevde geçirilen sürenin nasıl hesaplanacağı belirtilmedi; yürürlük tarihi açıklanmadı, tasarının parlamentodan geçtiği duyurulmadı ve yeni bir görüşme tarihi belirlenmedi. Bu ayrıntılar, sınırlamanın belirli bir görevdeki kişiyi ne zaman etkilemeye başlayacağını saptamak açısından önem taşıyor.
Ceza kovuşturmaları için ayrı makam
2026 Anayasa (Değişiklik) (No. 2) Tasarısı, Başsavcı ile Kamu Savcısı'nın görevlerini birbirinden ayıracak. Malezya'da şu anda iki sorumluluk da aynı makamda bulunuyor: Hükümete hukuki konularda danışmanlık yapmak ve ceza kovuşturmalarını yürütme yetkisini kullanmak.
Kovuşturma, ceza isnadının mahkemeye taşınması sürecidir. Savcı, bir davanın açılıp açılmayacağına ve nasıl yürütüleceğine karar verir; sonuca ise mahkeme hükmeder. Makamların ayrılması, hükümete hukuki danışmanlık verilmesiyle kovuşturma kararlarını farklı yetkililere bırakacak.
Azalina, önerilen Kamu Savcısı'nın hiyerarşi ve hizmet bakımından Başsavcı ile eşit statüde olacağını söyledi. Adayların en az 10 yıllık dava tecrübesine, yani hukuki davaları yürütme deneyimine sahip olması gerekecek; atama sabit yedi yıllık bir süre için yapılacak.
Başsavcı Dusuki Mokhtar da adayların milletvekili veya eyalet meclisi üyesi olmaması gerektiğini söyledi. Parlamento'daki bir bilgilendirme toplantısında önerilen seçim düzenlemesinin amacını şöyle anlattı:
"Amaç, kamu savcısının atanmasına siyasi müdahaleyi önlemek," dedi.
Dusuki, makamı üstlenecek kişinin çalışmalarında gözetilmesi amaçlanan standardı da şöyle ifade etti:
Kamu savcısının görevlerini yerine getirirken adil davranmasını sağlamak istiyoruz.
Kamu Savcısı'nı kim seçecek?
Önerilen atama sürecinde Yang di-Pertuan Agong, Yargı ve Hukuk Hizmetleri Komisyonu ile Hükümdarlar Konferansı yer alacak. Dusuki, adayları komisyonun belirleyeceğini ve başbakanın Kamu Savcısı'nı seçme sürecinde rolü olmayacağını söyledi.
Konferans'ın rolüne ilişkin açıklamalar, atama süreci bakımından önem taşıyan bir noktada farklılık gösterdi. Dusuki'nin Parlamento'daki bilgilendirmesinde atamanın Kral tarafından, Hükümdarlar Konferansı'nın onayına tabi olarak yapılacağı belirtildi. Azalina'nın daha önceki açıklamasında ise atamanın komisyonun önerisi üzerine ve Konferans'a danışıldıktan sonra Kral'ın takdirine bağlı olacağı ifade edilmişti. Onay, mutabakat gerektirirken istişare, görüş alınmasını gerektirir.
Görevdeki Kamu Savcısı süre uzatımı isterse komisyonun yine rolü olacak. Azalina, makam sahibinin başvuruda bulunması gerekeceğini ve böylece ilk yedi yılın ardından komisyonun atamayı yeniden değerlendirebileceğini söyledi.
Azalina, görev süresinin uzatılması konusundaki tutumunu şöyle açıkladı:
"Kamu savcısının görev süresinin otomatik olarak yenilenmesini istemiyoruz," dedi.
Seçim süreci ile görev süresinin yenilenmesine ilişkin kurallar, bağımsızlığın farklı aşamalarını ele alıyor. Başbakanın seçim sürecinin dışında tutulması, göreve başlama aşamasındaki doğrudan siyasi müdahaleyi azaltacak. Başvuru ve yeniden değerlendirme şartı ise görev süresi dolan makam sahibinin görevine devam etmesinden önce yeni bir karar aşaması oluşturacak.
Parlamento planlarından ekim ayındaki istişareye
Ekim ayındaki toplantı, 2026'nın başlarında hükümetin yürüttüğü planlama ve Parlamento çalışmalarının birkaç aşamasının ardından gerçekleşti. Azalina, her iki tasarının da Kabine'den onay aldığını söylemiş ve siyasi partilerin desteğini umduğunu ifade etmişti.
Öneriler Dewan Rakyat'a ilk okumada sunulmuştu. İlk okuma, tasarının resmen sunulması anlamına gelir; sonraki aşamalarda milletvekilleri tasarının içeriğini görüşür ve kabul edilip edilmeyeceğine karar verir. Bakanın daha önce açıkladığı takvim ve önlemleri yeniden sunma planına ilişkin sonraki duyurusu, reform programının hükümdarların toplantısından önce nasıl ilerlediğini gösteriyor.
- 2 Mart: Azalina'nın daha önce açıkladığı takvimde Başsavcılık reformu tasarısının ikinci okuma tarihi olarak bu gün belirlenmişti.
- 3 Mart: Başbakanın görev süresine ilişkin tasarının bunu izlemesi planlanmış, Anwar'ın tasarıyı bizzat sunması beklenmişti.
- 1 Nisan: Azalina, hükümetin anayasa önerilerini bir sonraki parlamento oturumunda yeniden sunma konusunda anlaştığını duyurdu.
- 22 Haziran-16 Temmuz: Nisan ayındaki duyuruda belirtilen Dewan Rakyat oturumunun 16 gün sürmesi bekleniyordu.
- 14 ve 15 Ekim: Hükümdarlar Konferansı, Istana Negara'da görev süresi önerisini görüştü ve hukuk makamlarının ayrılması önerisi hakkında bilgi aldı.
Dolayısıyla ekim ayındaki oturumlarda iki öneri Konferans'a farklı şekillerde sunuldu. Görev süresi belgesi istişareye açılırken Başsavcı ve Kamu Savcısı'na ilişkin belge, önerilen değişiklik hakkında Konferans'ı bilgilendirme amacı taşıdı.
Çocuk Yasası değişiklikleri ve zekât fonlarının daha kapsamlı denetimi
Konferans'a 2001 Çocuk Yasası'nın 97. maddesinde önerilen değişiklikler hakkında da bilgi verildi. Madde, yetişkinler için idam cezası gerektiren suçlardan mahkûm edilen çocukların, ilgili kraliyet makamının veya eyalet yetkilisinin takdirine bağlı olarak tutulması da dahil olmak üzere, nasıl muamele göreceğini düzenliyor.
Bu bağlantı, önerilen değişiklikleri Hükümdarlar Konferansı'nın gündeminde doğrudan ilgili bir konu hâline getiriyor. Toplantı açıklamasında ele alınan madde belirtildi ancak yerine konulacak hükümler veya tutma düzenlemelerinde yapılacak değişiklikler açıklanmadı.
İslami din hizmetlerinin yönetimi de Malezya İslami Din İşleri Ulusal Konseyi, yani MKI kapsamındaki konularla toplantı gündeminde yer aldı. Bunlar arasında zekât fonlarının denetim kapsamının genişletilmesine yönelik öneri de bulunuyordu.
Zekât, uygun alıcılara destek sağlamak için kullanılan zorunlu bir İslami katkıdır. Denetim, mali kayıtların ve paranın kullanımının incelenmesidir. Denetimin kapsamını genişletmek, incelenen alanları artırabilir; bu nedenle denetim kurallarının ayrıntıları hem katkıda bulunanlar hem de yardım alanlar için önem taşır.
Açıklamada kapsamın genişletilmesine yönelik öneri belirtildi ancak hangi ek faaliyetlerin, kayıtların veya kuruluşların denetime tabi olacağı açıklanmadı. Reform gündemini izleyenler açısından bu konu, anayasa görüşmelerinin yanı sıra ele alınan ayrı bir mali gözetim meselesiydi.
Güvenlik, savunma ve ekonomi bilgilendirmeleri
Polis Genel Müfettişi Tan Sri Mohd Khalid Ismail, ulusal güvenlikteki son gelişmeler hakkında Konferans'a bilgi verdi. Savunma Kuvvetleri Komutanı General Tan Sri Malek Razak Sulaiman savunma konulu bilgilendirmeyi sunarken Ekonomi Bakanı Akmal Nasrullah Mohd Nasir ekonomik meseleleri ele aldı.
Üç sunum, polis teşkilatı, askeri işler ve ekonomiyi önerilen anayasa değişiklikleriyle aynı toplantı gündemine taşıdı. Kamuya yapılan açıklamada yetkililerin adları ve ele aldıkları konular belirtildi ancak bilgilendirmelerdeki ayrıntılı değerlendirmeler veya ekonomik veriler paylaşılmadı.
Gündemde Özel Mahkeme yargıcının ve Universiti Teknologi MARA'daki (UiTM) Malay Hükümdarları Kürsüsü'nün yeni sahibinin atanması da yer aldı. Özel Mahkeme, Kral ve eyalet hükümdarlarını kişisel sıfatlarıyla ilgilendiren hukuki süreçlere bakıyor.
Konferans, 2027 yılı için önerilen toplantı tarihlerini de görüştü. Atamalar, bilgilendirmeler ve yasa tasarılarının bir arada ele alınması, iki gün boyunca yürütülen işlerin kapsamını ve özellikle ilgi çeken iki anayasa önerisinin ötesine geçtiğini gösteriyor.
Hükümdarların toplantısına kimler katıldı?
İlk günkü oturumlarda Malay hükümdarları ve eyalet valileri bir araya geldi; bazı kraliyet ailelerini temsilciler temsil etti. Toplantının iki gününe de Sultan Nazrin Shah başkanlık etti.
Terengganu'yu, Naip Tengku Muhammad Ismail ibni Al-Wathiqu Billah Sultan Mizan Zainal Abidin temsil etti. Kelantan Veliaht Prensi Tengku Muhammad Fakhry Petra, Kelantan Sultanı adına toplantıya katıldı.
Johor'un Tunku Temenggong'u Tunku Idris Iskandar Al-Haj Ibni Sultan Ibrahim, Johor Naibi'ni temsil etti. Sultan Ibrahim ise 15 Ekim'de Kral sıfatıyla Anwar ile birlikte toplantıya katıldı.
Katılım, önerilen değişiklikleri, ayrı bir Kamu Savcısı makamı için önerilen atama sürecinde de rolü bulunan kraliyet kurumunun gündemine taşıdı. Başbakanın görev süresi önerisi için ekim ayındaki toplantının açıklanan amacı, anayasa değişikliği konusunda istişare yürütmekti.
Öne Çıkanlar
- 273. Hükümdarlar Konferansı, Sultan Nazrin Shah'ın başkanlığında 14 ve 15 Ekim 2026'da Istana Negara'da düzenlendi.
- Başbakanın görev süresine ilişkin tasarı istişare için, Başsavcı ile Kamu Savcısı makamlarının ayrılmasına ilişkin tasarı ise bilgi amacıyla sunuldu.
- Azalina, başbakan için farklı dönemlerde görev yapılan süreleri de kapsayan, yaşam boyu toplam 10 yıl veya iki dönemlik bir sınır önerdi.
- Önerilen Kamu Savcısı yedi yıl görev yapacak ve en az 10 yıllık dava tecrübesine sahip olacak.
- Resmî açıklamalarda Konferans'ın atama sürecindeki rolü farklı ifadelerle aktarıldı: onay ve istişare.
- Toplantıda Çocuk Yasası'nda önerilen değişiklikler, zekât fonlarının daha kapsamlı denetimi, güvenlik, savunma, ekonomi ve atamalar da ele alındı.






