Özbekistan, Küçük ve Büyük Reaktörleri Bir Araya Getiren 9,5 Milyar Dolarlık Projeyle Nükleer Santral İnşaatına Başladı

9 dakikalık okuma
Uzbekistan Starts Nuclear Plant Construction as $9.5 Billion Project Combines Small and Large Reactors

Cizzak'ta ilk beton döküldü

Özbekistan, 4 Haziran 2026'da Cizzak Bölgesi'nin Farış ilçesinde küçük bir reaktör için ilk 133 metreküp betonu dökerek ilk nükleer santralinin inşaatına resmen başladı. Planlanan kompleks, her biri 55 megavat üretim kapasitesine sahip iki reaktör ile çok daha büyük iki VVER-1000 ünitesini bir araya getirecek ve toplam elektrik kapasitesi 2.110 megavat olacak.

İçindekiler
  1. Cizzak'ta ilk beton döküldü
  2. Santrali entegre kılan ne?
  3. Proje nasıl büyüdü?
  4. Neden iki ayrı inşaat töreni yapıldı?
  5. Güvenlik ruhsatı neleri kapsıyor?
  6. Ne kadar elektrik sağlayabilir?
  7. Projenin maliyetini kim karşılayacak?
  8. İş, eğitim ve planlanan bilim kenti
  9. Rosatom'un yurt dışındaki diğer projeleri
  10. Öne Çıkanlar

Cumhurbaşkanı Şevket Mirziyoyev ile Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin, inşaat sahası ile St. Petersburg arasında kurulan video bağlantısı üzerinden projeyi başlattı. Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı (IAEA) Genel Direktörü Rafael Grossi, sahadaki katılımcılara hitap etti. Santrali Rusya'nın devlet nükleer enerji şirketi Rosatom, Özbekistan Atom Enerjisi Ajansı Uzatom ile birlikte inşa ediyor.

Rosatom'un inşaatın başlangıcına ilişkin açıklamasında ilk temelin RITM-200N tasarımını kullanan küçük modüler reaktöre ait olduğu belirtiliyor. Daha büyük reaktörler aynı entegre projenin parçası olsa da önce küçük ünitelerin inşa edilmesi planlanıyor.

Proje, büyük bir elektrik yatırımı, yeni bir nükleer sektör ve önemli miktarda borçlanmayı bir araya getiriyor. Uzatom Direktörü Azim Akhmedkhadzhaev, temel sözleşme bedelini 9,5 milyar dolar olarak açıkladı. Rosatom'a göre santral tam kapasiteyle çalıştığında yılda 17,2 milyar kilovatsaat elektrik üretmesi bekleniyor.

Santrali entegre kılan ne?

Özbekistan projesinde aynı sahada iki farklı büyüklükte nükleer reaktör bulunacak. Her bir VVER-1000 ünitesinin yaklaşık 1.000 megavat elektrik üretmesi, her bir RITM-200N ünitesinin ise 55 megavat üretmesi planlanıyor. Rosatom, bu birleşimi dünyanın ilk entegre nükleer santrali olarak tanımlıyor.

Megavat, bir jeneratörün belirli bir anda ne kadar elektrik üretebileceğini ölçer. Kilovatsaat ise zaman içinde üretilen veya tüketilen elektriği ölçer. İlk değer santralin kapasitesini, yıllık üretim tahmini ise bir yılda sağlaması beklenen elektrik miktarını ifade eder.

İki büyük reaktör, projenin toplam 2.110 megavatlık kapasitesinin 2.000 megavatını, yani yaklaşık yüzde 95'ini oluşturuyor. Küçük reaktörler kalan 110 megavatı sağlayacak. Bu nedenle inşaat sıralaması önem taşıyor: İlk küçük ünite, çok daha büyük bir elektrik arzına doğru atılacak ilk adım.

Reklam

RITM-200N, suyla soğutulan ve Rus nükleer buzkıranlarında kullanılan teknolojiden uyarlanan bir reaktör. Tasarlanan hizmet ömrü 60 yıl. Genellikle SMR olarak adlandırılan küçük modüler reaktörler, geleneksel büyük reaktörlere kıyasla ünite başına daha az elektrik üretmek üzere tasarlanıyor. Grossi, Özbekistan projesini herhangi bir SMR için verilen ilk ihracat siparişi olarak nitelendirdi.

Proje nasıl büyüdü?

Mayıs 2024'teki anlaşmada başlangıçta toplam 330 megavat kapasiteli altı RITM-200N ünitesi öngörülüyordu. Plan daha sonra küçük ve büyük reaktörlerin bir arada yer alacağı şekilde değişti. İş birliği belgeleri Eylül 2025'te, ek inşaat anlaşması ise 24 Mart 2026'da imzalandı.

Mevcut yapılandırma, planlanan kapasiteyi 330 megavattan 2.110 megavata, yani yaklaşık 6,4 katına çıkarıyor. Projenin dengesi de değişiyor: Elektriğin büyük bölümünü iki büyük reaktör sağlayacak, iki küçük reaktör de projenin parçası olmayı sürdürecek.

Başlıca kilometre taşları birkaç yıla yayılıyor:

  • 27 Mayıs 2024: Rusya ve Özbekistan, 2018 tarihli nükleer iş birliği anlaşmasını küçük modüler nükleer santral projesini kapsayacak şekilde genişleten protokolü ve bir inşaat sözleşmesini imzaladı.
  • 26 Eylül 2025: Rosatom ile Uzatom, Moskova'da düzenlenen Dünya Atom Haftası sırasında iş birliğini genişleten belgeleri imzaladı.
  • Ekim 2025: İlk küçük reaktör için kazı çalışmaları başladı.
  • 23 Mart 2026: Özbekistan, sahanın nükleer tesisler için kullanılmasına izin verdi.
  • 24 Mart 2026: Taraflar entegre santral için ek anlaşmayı imzaladı.
  • 4 Haziran 2026: İnşaat ruhsatı verildi ve ilk yapısal beton döküldü.

55 megavatlık ilk ünitenin 2029'un sonlarında ilk sürekli nükleer reaksiyona ulaşması planlanıyor. Bu aşamaya kritik olma deniyor. Elektrik üretimi, sonraki test ve devreye alma çalışmalarının ardından başlayacak. Dört ünitenin tamamının faaliyete geçmesi için güncellenmiş bir takvim açıklanmadı.

Neden iki ayrı inşaat töreni yapıldı?

Haziran ayındaki tören, çalışmaların başlamasını kutlayan ve iki aydan uzun süre önce düzenlenen törenden sonra geldi. Sahada kapsamlı kazı ve hazırlık amaçlı beton işleri zaten yapılmıştı. Haziran etkinliği, reaktör binasının temel plağının inşaatının resmen başladığını gösterdi.

Reklam

İşçiler, 13 metre derinliğinde bir çukur açmak için yaklaşık 1,5 milyon metreküp toprağı kazdı. Mart ayında hazırlık amaçlı temel çalışmalarında yaklaşık 900 metreküp beton kullanıldı. Yapısal temel betonu dökülmeden önce tesviye ve su yalıtımı yapıldı.

Uzatom'un resmî başlangıç duyurusunda, haziran ayındaki ilk dökümün 133 metreküp beton içerdiği ve toplam beton hacminin 10.000 metreküpü aştığı belirtiliyor. Rosatom toplam miktarı 10.000 metreküp olarak veriyor; inşaatla ilgili açıklamada bu miktarın temel çalışmalarına ait olduğu ifade ediliyor.

Uzatom ve Rosatom, ilk yapısal betonun tesise IAEA standartları kapsamında inşaat hâlindeki nükleer santral statüsünü resmen kazandırdığını belirtiyor. Önceki çalışmalar, bu aşama için zemini ve temel tabanını hazırladı.

Güvenlik ruhsatı neleri kapsıyor?

Özbekistan Endüstriyel, Radyasyon ve Nükleer Güvenlik Komitesi, inşaat ruhsatını 4 Haziran'da Nükleer Santral İnşaatı Devlet Müdürlüğüne verdi. Ruhsat, RITM-200N reaktörüyle donatılacak bir güç ünitesini kapsıyor.

Komite, tasarım belgeleri, teknik kararlar ve güvenlik gerekçesini kapsamlı biçimde inceledikten sonra ruhsatı onayladı. Güvenlik gerekçesi, önerilen tasarımın riskleri nasıl ele aldığını ve nükleer tesislerin inşaat ve işletmesini düzenleyen kurallara nasıl uyduğunu açıklar.

Özbekistan Radyasyon ve Nükleer Güvenlik Bilimsel ve Teknik Merkezi, ulusal mevzuat ve IAEA tavsiyeleri doğrultusunda, Rus uzmanlar da dâhil olmak üzere yabancı uzmanların katılımıyla incelemeyi yürüttü. 23 Mart'ta verilen saha izni daha önceki bir düzenleyici adımdı.

Komite, ruhsat koşullarına ve nükleer ve radyasyon güvenliği gereklerine uyulup uyulmadığını denetlemek için inşaat boyunca devlet gözetimini sürdürecek. IAEA da Özbekistan nükleer enerji geliştirirken düzenleme, güvenlik ve iş gücü kapasitesini güçlendirmek üzere teknik iş birliği teklif etti.

Ne kadar elektrik sağlayabilir?

Rosatom, tamamlanan santralin yılda 17,2 milyar kilovatsaat, yani 17,2 teravatsaat elektrik üretmesini bekliyor. Rosatom'un nükleer enerjiden sorumlu ilk genel müdür yardımcısı ve Atomstroyexport Başkanı Andrey Petrov, santralin Özbekistan'ın elektrik talebinin yüzde 14'üne kadarını karşılayabileceğini söylüyor.

Reklam

Petrov, tören sırasında santralin öngörülen katkısını şöyle anlattı:

Santral devreye alındığında ülkenin elektrik talebinin yüzde 14'üne kadarını karşılayabilecek. Bu, sanayi, teknoloji ve ekonomik kalkınmaya güçlü bir ivme kazandıracak.

Özbek yetkililerin, yıllık yaklaşık 16 milyar ila 17 milyar kilovatsaat üretimle ülkenin elektrik talebine yüzde 15'in üzerinde katkı sağlanacağını tahmin ettiği de bildirildi. Talebin karşılanacak payındaki fark önemli; çünkü bu oran hem santralin üretimine hem de reaktörler çalışırken ülkenin elektrik tüketimine bağlı.

Santralin, aksi hâlde gazla yapılacak elektrik üretiminin bir bölümünü ikame ederek yılda 3,5 milyar metreküpten fazla gaz tasarrufu sağlaması bekleniyor. Bu durum, santralin değerini iki kaynakla ilişkilendiriyor: ürettiği elektrik ve Özbekistan'ın başka amaçlarla kullanmak üzere elinde tutmasını sağlayacağı yakıt.

Uzatom Direktörü Akhmedkhadzhaev, inşaatın başlamasını daha geniş kapsamlı bir ulusal kalkınma programının parçası olarak sundu:

Bugün yalnızca nükleer santralin temeli için ilk betonu dökmüyoruz. Özbekistan Cumhuriyeti için parlak ve sürdürülebilir bir geleceğin temelini atıyoruz.

Projenin maliyetini kim karşılayacak?

Akhmedkhadzhaev, 9,5 milyar doları projenin temel bedeli ve sözleşme kapsamındaki azami tutar olarak tanımladı. Özbekistan, maliyetin yüzde 85 ila 90'ını karşılayacak kredi arayışında ve Yeni Kalkınma Bankası ile diğer olası finansman ortaklarıyla görüşmeleri değerlendiriyor.

Bu borçlanma hedefi, açıklanan temel bedel üzerinden yaklaşık 8,1 milyar ila 8,6 milyar dolara karşılık geliyor. Bu tutar, santralin hayata geçirilmesinde finansmanın ne kadar merkezi olduğunu gösteriyor: İlk yatırımın büyük bölümünün Özbekistan'ın kendi kaynaklarından doğrudan yapılacak harcamalar yerine kreditörlerden sağlanması öngörülüyor.

Özbekistan ayrıca yüzde 30 yerlileştirme hedefliyor. Bu, işlerin, tedariklerin veya hizmetlerin daha büyük bir bölümünün ülke içinden karşılanması anlamına geliyor. Akhmedkhadzhaev, temel maliyet tahminine planlanan yerlileştirmenin dâhil olmadığını söyledi. Yerlileştirme, harcamaların yabancı tedarikçiler ile Özbek işletmeleri arasında nasıl dağıtılacağını etkileyebilir.

Putin, Rusya'dan imtiyazlı bir ihracat kredisi verileceğini ve santralin işletme ömrü boyunca destek sağlanacağını taahhüt etti. Önerilen destek; reaktör yakıtı tedarikini, servis ve bakım hizmetlerini ve kullanılmış nükleer malzemenin yönetimini kapsıyor. Kredinin tutarı, faiz oranı, geri ödeme takvimi ve nihai finansman düzenlemeleri açıklanmadı.

Reklam

İş, eğitim ve planlanan bilim kenti

Putin, inşaat sahasında yaklaşık 15.000 kişinin çalışmasının beklendiğini söyledi. Özbek müteahhitlerin iş alabileceği alanlar olarak montajı, malzeme tedarikini, taşımacılığı ve diğer hizmetleri sıraladı.

Bu inşaat işleri, ülke içindeki nükleer uzmanlık kapasitesini geliştirmeye yönelik daha geniş çabanın bir parçası. Özbekistan'ın, onlarca yıl boyunca reaktörleri işletebilecek, ekipmanların bakımını yapabilecek, güvenliği denetleyebilecek ve nükleer malzemeyi yönetebilecek personele ihtiyacı olacak. IAEA'nın iş gücüne yönelik önerilen desteği, düzenleme alanındaki yardımlarının yanı sıra bu ihtiyaca da yanıt veriyor.

Ulusal Nükleer Araştırma Üniversitesi MEPhI'de Taşkent şubesinde öğrenim gören öğrenciler Sevinç Yarkulova ve Dmitry Eskin, sembolik açılışa katıldı. Katılımları, töreni geleceğin iş gücünün yetiştirilmesine katkı sağlaması beklenen eğitim kurumlarıyla ilişkilendirdi.

Petrov ayrıca Rosatom'un santral çevresinde nükleer ve ilgili teknolojileri yeni bir toplulukta buluşturacak bilim kenti önerisinden söz etti. Bu öneri, hedefleri elektrik üretiminin ötesine taşıyarak araştırma, teknik istihdam ve sanayi gelişimini de kapsıyor.

Grossi, diğer ülkelerden yatırımcıların projeyle ilgilendiğini söyledi ve dijital ekonomi ile veri merkezleri alanındaki fırsatlara dikkat çekti. Elektrik arzı, bu sektörlerin ihtiyaçlarından biri. Nükleer enerji üretimi için güvenilir su kaynakları da gerekiyor. Su kaynaklarının baskı altında olduğu Orta Asya'da bu, pratik açıdan önem taşıyan bir konu.

Rosatom'un yurt dışındaki diğer projeleri

Rosatom Genel Müdürü Aleksey Likhachev, Özbekistan'daki bu aşamayı Kazakistan, Macaristan, Vietnam ve Bangladeş'teki gelişmelerle birlikte değerlendirdi. Bu projeler, saha incelemeleri ve hükûmetler arası anlaşmalardan reaktörlerin devreye alınması hazırlıklarına kadar farklı aşamalarda bulunuyor.

Likhachev, Kazakistan'da iki VVER-1200 reaktörü için mühendislik, tedarik ve inşaat sözleşmesinin eylülde imzalandığını, saha incelemelerinin tamamlanmak üzere olduğunu söyledi. Yaygın olarak EPC sözleşmesi olarak adlandırılan bu tür bir sözleşme; mühendislik tasarımını, ekipman satın alımını ve inşaatın yürütülmesini kapsar.

Kazakistan'ın Balkaş Gölü yakınlarındaki Ülken'de planlanan santrali toplam 2.400 megavat kapasiteye sahip olacak. Kazakistan Atom Enerjisi Ajansı Başkanı Almasadam Satkaliyev, güvenlik ve altyapı için yaklaşık 2 milyar dolar dâhil, santralin maliyetini yaklaşık 16,4 milyar dolar olarak tahmin etti. Kazak yetkililer inşaatın 2027'de başlamasını, ilk reaktörün ise 2034'ün başlarında devreye alınmasını hedefliyor.

Reklam

Kazak projesinin planlanan üretim kapasitesi, Özbekistan'ın 2.110 megavatlık kapasitesinden yaklaşık yüzde 14 daha fazla. Açıklanan maliyeti ise Özbekistan'ın 9,5 milyar dolarlık temel bedelinden yaklaşık yüzde 73 daha yüksek. Tahminler, Kazakistan'ın güvenlik ve altyapı için açıkça ayırdığı tutar da dâhil olmak üzere farklı yapılandırmaları ve harcama kalemlerini kapsıyor.

Likhachev, Macaristan'da da Paks nükleer santral projesinde ilk betonun döküldüğünü ve çalışmaların takvime uygun ilerlediğini söyledi. Rusya ile Vietnam, Ninh Thuan nükleer santral sahasında iki VVER-1200 ünitesi için hükûmetler arası bir anlaşma imzaladı.

Bangladeş'teki Rooppur projesi daha ileri bir aşamada. Likhachev, 9 Ekim tarihli bir açıklamasında, reaktör çekirdeğine nükleer yakıt yüklenmesinin ardından ilk ünitede ilk elektrik üretiminin kasımın son üçte birlik döneminde planlandığını söyledi. Açıklamada yıl belirtilmedi. Çekirdek, yakıtın kontrollü nükleer reaksiyonlarla ısı ürettiği reaktör bölümüdür.

Özbekistan'ın öncelikli görevi ilk küçük reaktörünü inşa etmek. Tam elektrik katkısının sağlanması için daha büyük ünitelerin tamamlanması, finansmanın kararlaştırılması, düzenleyici denetimin sürdürülmesi ve santrali işletebilecek eğitimli bir iş gücünün yetiştirilmesi gerekiyor.

Öne Çıkanlar

  • Özbekistan, 4 Haziran 2026'da Cizzak Bölgesi'ndeki Farış sahasında ilk yapısal betonu döktü.
  • Mevcut plan, her biri 55 megavat üreten iki reaktörü iki VVER-1000 ünitesiyle bir araya getirerek toplam kapasiteyi 2.110 megavata çıkarıyor.
  • İlk küçük reaktörün inşaat ruhsatı verildi; reaktörün 2029'un sonlarında ilk sürekli nükleer reaksiyona ulaşması planlanıyor.
  • Rosatom, yılda 17,2 milyar kilovatsaat üretim ve ülkenin elektrik talebinin yüzde 14'üne kadarını karşılama öngörüsünde bulunuyor.
  • Açıklanan temel bedel 9,5 milyar dolar. Özbekistan, maliyetin yüzde 85 ila 90'ı için kredi arıyor.
  • Rusya, imtiyazlı finansman ve yakıt, bakım ile kullanılmış nükleer malzemeyi kapsayan destek taahhüdünde bulundu ancak kredi koşulları açıklanmadı.
  • Özbekistan'ın güvenlik komitesi inşaatı denetleyecek; IAEA ise düzenleme, güvenlik ve iş gücü gelişimi konularında destek teklif etti.
Bu haberi paylaş

Bunlar da ilginizi çekebilir