IPS'ye göre Sri Lanka'nın toparlanması için daha nitelikli işler, daha geniş bir ihracat tabanı ve iklim koruması gerekiyor

11 dakikalık okuma
Sri Lanka's Recovery Needs Better Jobs, Broader Exports and Climate Protection, IPS Says

Büyüme geri döndü, ancak hane halklarının toparlanması tamamlanmadı

Sri Lanka'da reel ekonomik büyüme 2024 ve 2025'te yüzde 5, 2026'nın ilk yarısında ise yüzde 4,7 olarak kaydedildi. Buna karşın çalışanların yaklaşık üçte ikisi kayıt dışı istihdamda ve yoksulluk oranının 2025'te yüzde 16,9 olduğu tahmin ediliyor. Bu veriler, Sri Lanka Politika Araştırmaları Enstitüsünün yıllık raporunda öne çıkan temel zorluğu ortaya koyuyor: yeniden sağlanan ekonomik istikrarı gelirlerde, istihdamda ve dayanıklılıkta kalıcı iyileşmelere dönüştürmek.

İçindekiler
  1. Büyüme geri döndü, ancak hane halklarının toparlanması tamamlanmadı
  2. Sıkı mali sınırlar içinde farklı bir büyüme modeli
  3. İhracat artışı büyük ölçüde mevcut ürünlere dayanıyor
  4. Gelir artışı yatırım daralmasını önleyemedi
  5. Kayıt dışı istihdam toparlanmanın etkisini sınırlıyor
  6. Tarıma dayalı işletmeler istihdamı, ihracatı ve gıda güvenliğini buluşturuyor
  7. İklim koruması ve enerji güvenliği yatırım planlamasına dâhil edilmeli
  8. Sosyal yardım, şoklara en açık bazı hane halklarına ulaşamıyor
  9. Bölgesel planlama ekonomik ve nüfus değişimlerine uyum sağlamalı
  10. Öne Çıkanlar

Enstitünün amiral gemisi niteliğindeki Sri Lanka: Ekonominin Durumu 2026: Kalıcı Büyüme İçin Politika Tercihleri başlıklı raporu, ülkenin 2022 krizinden önce kendisini kırılgan hâle getiren harcama kalıplarına geri dönemeyeceğini savunuyor. Kamu harcamalarını artırma imkânının ve döviz kaynakları üzerindeki baskının sınırlı olduğuna dikkat çeken rapor, özel yatırımların artırılmasını, verimliliğin yükseltilmesini ve ihracatın daha rekabetçi hâle getirilmesini istiyor.

Dünya Bankasının Ekim 2026 tarihli Sri Lanka Kalkınma Güncellemesi, Toparlanmadan Dönüşüme başlığıyla benzer bir değerlendirme sunuyor. Rapora göre gayrisafi yurt içi hasıla, art arda on iki çeyrek büyümenin ardından kriz öncesi seviyesine döndü. Güçlü sanayi faaliyetleri, yatırım artışı ve dayanıklı hizmetler toparlanmayı destekledi.

Ancak Dünya Bankası, toparlanmanın tamamlanmadığını ve eşit dağılmadığını belirtiyor. İş gücü piyasası göstergeleri geride kalmayı sürdürüyor, yoksulluk kriz öncesi seviyesinin üzerinde ve yeniden hızlanan enflasyon, hane halklarının refahındaki kazanımları kısmen aşındırdı. Ulusal üretimin eski seviyesine dönmesi, ailelerin önceki satın alma gücüne veya istihdam güvencesine kavuştuğu anlamına gelmiyor.

İki değerlendirme birlikte ele alındığında, kaybedilen üretimi geri kazanmakla daha iyi yaşam standartlarını sürdürebilecek bir ekonomi kurmak arasındaki farkı ortaya koyuyor. Bir sonraki aşama, Sri Lanka'nın ne ürettiğinde, işletmelerin nasıl yatırım yaptığında ve aksaklıklar yaşandığında çalışanlarla hane halklarının nasıl korunduğunda değişiklikler gerektiriyor.

Reklam

Sıkı mali sınırlar içinde farklı bir büyüme modeli

IPS, enflasyonun 2022'deki zirvesinden önemli ölçüde gerilediğini, dış borçların yeniden yapılandırılmasında ilerleme kaydedildiğini ve döviz rezervlerinin daha rahat seviyelere yükseldiğini söylüyor. Bu kazanımlar daha sağlam bir başlangıç noktası sağlıyor, ancak kamu maliyesini ve ülkenin ithalat ile dış yükümlülüklerini ödeme kapasitesini koruma gereğini ortadan kaldırmıyor.

Ekonomi politikası araştırmaları yapan bir enstitü olan IPS, raporu duyurduğu açıklamada önceki yaklaşımın sınırlarını şöyle ortaya koydu:

Sri Lanka artık büyümenin itici gücü olarak borçla finanse edilen harcamalara, vergi indirimlerine veya ithalata dayalı tüketime bel bağlayamaz.

Alternatif, belirli miktarda emek, sermaye ve diğer kaynakla üretilen çıktı miktarı anlamına gelen verimliliği artırmak. Daha iyi beceriler, daha güvenilir altyapı ve daha verimli işletmeler, borçlanmanın sürekli artırılmasına dayanmadan bu değişimi destekleyebilir.

Bu ayrım, mali ve dış kaynakları sınırlı bir ekonomi açısından önem taşıyor. Mali alan, hükümetin borç sürdürülebilirliğini zedelemeden harcama yapabilme kapasitesidir. Dış kaynak alanı ise ithalatı finanse etmek ve yurt dışındaki yükümlülükleri karşılamak için gereken döviz kaynaklarını ifade eder. Hem borçlanmayı hem de ithalat talebini hızla artıran bir büyüme, toparlanmayı yeniden baskı altına sokabilir.

Dünya Bankası, 2026'da yüzde 4,4, 2027'de yüzde 4,2 büyüme öngörüyor. Bunlar, 2026'nın ilk yarısında kaydedilen yüzde 4,7'lik büyümenin aksine tam takvim yıllarına ilişkin tahminler. Ayrıca IPS araştırmalarında ele alınan orta vadeli yüzde 7'lik büyüme hedefinin altında kalıyor.

  • 2022: Ekonomik kriz, mali ve dış kaynaklardaki kırılganlıkları ortaya çıkardı.
  • 2024 ve 2025: Reel GSYH her iki yılda da yüzde 5 büyüdü.
  • 2026'nın ilk yarısı: Üretim yüzde 4,7 arttı; büyüme art arda on iki çeyreğe ulaştı.
  • Ekim 2026: IPS'nin yıllık raporu ve Dünya Bankasının güncellemesi, bir sonraki aşamanın merkezine yatırımları, ihracatı ve verimliliği koydu.
  • 2027: Dünya Bankası yüzde 4,2 büyüme öngörürken mevcut IMF programının sona ermesi planlanıyor.
Reklam

İhracat artışı büyük ölçüde mevcut ürünlere dayanıyor

IPS araştırmalarına göre Sri Lanka'nın 2008'den bu yana ihracatındaki büyümenin yaklaşık yüzde 95'i, ihracat sepetinde zaten bulunan ürünlerin daha fazla satılmasından kaynaklandı. Bu dönemde piyasaya sürülen yaklaşık 1.000 yeni üründen yalnızca 43'ü rekabet gücü kazandı.

Araştırmada verilen yaklaşık toplam esas alındığında bu oran, yeni ürünlerin kabaca yüzde 4'üne karşılık geliyor. Veriler, ihracatı çeşitlendirmenin neden ürünleri piyasaya sürmekten ibaret olmadığını gösteriyor: işletmelerin yurt dışı pazarlarında kalıcı rekabet gücü de oluşturması gerekiyor.

Araştırma, ticaret anlaşmaları ve yurt içi gümrük tarifesi reformu öneriyor. Gelir düzeyindeki değişiklikler veya koşullara uyum nedeniyle geri çekilebilecek tercihli pazar erişimine bel bağlamanın risklerine dikkat çekiyor. Ancak yeni anlaşmalar için bir takvim ortaya koymuyor veya müzakerelerde elverişli koşullar sağlanacağını garanti etmiyor.

Önerilen reformlardan biri, olağan gümrük vergilerine ek olarak ithalata uygulanan ilave ücretler olan para tarifelerin kaldırılması. IPS araştırmasına göre bu ücretler, ithalat KDV'sinin hesaplandığı matrahı artırıyor ve fiilî yükü yasal yüzde 18'lik KDV oranının üzerine çıkarıyor.

Bu ücretlerin sadeleştirilmesi maliyetleri azaltabilir ve ticaret kurallarına uyumu kolaylaştırabilir. Oluşacak gelir kaybının bütçe tahminlerine dâhil edilmesi, ithalat rekabetiyle daha fazla karşılaşacak işletmelerin ise geçiş sürecinde desteklenmesi gerekir. Araştırma, ithalat ücretlerindeki değişikliklerin küçük yerli işletmelerde işleri ve gelirleri riske atabileceği gerekçesiyle ticaret uyum desteği öneriyor.

Gelir artışı yatırım daralmasını önleyemedi

IPS araştırmalarında ele alınan verilere göre devlet gelirleri 2022'de GSYH'nin yüzde 8,2'siyken 2025'te yüzde 16,6'sına yükseldi. Bu, 8,4 puanlık artışla gelirlerin ekonomideki payını önceki seviyesinin iki katından biraz fazlasına çıkardı.

Ancak mali uyum sürecinde kamu yatırımları GSYH'nin yüzde 5'inden yüzde 3'üne geriledi. İki puanlık düşüş, yatırımların ekonomi içindeki payında yüzde 40'lık azalma anlamına geliyor. Bu karşıtlık, daha yüksek gelir tahsilatının tek başına verimliliği destekleyen altyapı ve diğer yatırımlara yeterli kaynak aktarılmasını sağlamadığını gösteriyor.

Reklam

Araştırma yeni vergi oranı artışları önermiyor; ancak uyum düzeyinin eşit olmaması, kayıt dışılık ve muafiyetler nedeniyle vergi indirimlerini de erken buluyor. Doğrudan ve dolaylı vergilerin oranını 40:60 olarak veriyor. Doğrudan vergiler genellikle gelir veya servet üzerinden alınırken dolaylı vergiler mal ve hizmet harcamaları üzerinden tahsil ediliyor.

IMF programının 2027'de sona ermesinin ardından uygulanmak üzere öneriler; vergi tabanının genişletilmesini, muafiyetlerin azaltılmasını, kendi hesabına çalışanlar ve yüksek gelirliler arasında vergi uyumunun iyileştirilmesini ve dijital vergi idaresinden yararlanılmasını öne çıkarıyor. Bunlar politika önerileri; hükümet tarafından açıklanmış bir vergi paketi değil.

Kamu yatırımlarının niteliği de öncelikler arasında. Kıt kaynakların karşılığını almak için güvenilir proje değerlendirmesi, şeffaf ihale süreçleri, etkili uygulama ve ölçülebilir sonuçlar gerekiyor. Proje seçimi ve uygulaması iyileştirilmeden daha fazla harcama yapılması, daha iyi altyapı veya daha güçlü büyüme sağlayacağı anlamına gelmez.

Kayıt dışı istihdam toparlanmanın etkisini sınırlıyor

Çalışanların üçte ikisinin kayıt dışı çalıştığı yönündeki genel tahmin, IPS araştırmasında 2024 için toplam istihdamın yüzde 66,5'i olarak verilen daha kesin oranla örtüşüyor. Biri yuvarlanmış, diğeri ise yıl ve yüzde bilgisi belirtilmiş iki ifade birbiriyle tutarlı.

IPS, kayıt dışı çalışanların resmî sözleşmelerden veya sosyal güvence kapsamından yoksun olduğunu belirtiyor. Bu tür istihdam, insanları gelir elde ederken resmî işlerin sağladığı güvencelerden mahrum bırakabiliyor. Bu nedenle ulusal üretim artarken pek çok çalışan, kesintiye uğrayan kazançlar ve sınırlı destek riskiyle karşı karşıya kalabiliyor.

Sorun özellikle çok küçük iş yerlerinde yoğunlaşıyor. Araştırmaya göre kayıt dışı ücretli çalışanların yaklaşık yüzde 60'ı beşten az düzenli çalışanı olan işletmelerde çalışıyor. Bu ölçekteki reformlar, idari kapasitenin zayıflığı ve iş hukuku ile sosyal güvenlik yükümlülüklerine uyumun sınırlı olması nedeniyle zorlaşıyor.

Öneriler arasında daha basit vergiler, dijital kayıt, küçük işletmelere uygun prim kuralları, krediye daha iyi erişim ve uyumsuzluk hâlinde daha ağır yaptırımlar yer alıyor. Bu önerilerin ortak amacı, resmî istihdamı daha kolay kurulabilir hâle getirirken bu istihdamla bağlantılı güvenceleri daha güvenilir kılmak.

Beceriler ayrı bir kısıt oluşturuyor. IPS'nin 2024 İş Gücü Araştırması verileriyle yaptığı tahminlere göre bilgi çalışanlarının yalnızca yüzde 34,1'i yükseköğretim yeterliliğine sahip. Önerilen çözümler arasında teknik çalışanlara yönelik daha kısa yükseköğretim programları, fen ve teknoloji eğitimi, öğrencilere mali destek ve nitelikli çalışanların Sri Lanka'da kalmasını teşvik edecek uygulamalar bulunuyor.

Reklam

Tarıma dayalı işletmeler istihdamı, ihracatı ve gıda güvenliğini buluşturuyor

Dünya Bankası, tarıma dayalı işletmeleri büyüme, istihdam, ihracat ve yoksulluğun azaltılması açısından potansiyel bir itici güç olarak görüyor. Verileri, tarımın neden yalnızca çiftçilik açısından değil, daha geniş bir çerçevede önemli olduğunu gösteriyor: birincil tarım GSYH'nin yüzde 8'ini oluştururken, daha geniş tarım-gıda sistemi üretimin yaklaşık altıda birine, istihdamın yüzde 40'ından fazlasına ve mal ihracatının yaklaşık üçte birine katkıda bulunuyor.

Tarım-gıda sistemi; çiftliklerdeki üretimin yanı sıra işleme, depolama, taşımacılık ve dağıtım gibi faaliyetleri de kapsıyor. Üretimdeki payı birincil tarımın yaklaşık iki katı; bu da üretim ile nihai satış arasındaki faaliyetlerin ne kadar büyük bir ekonomik hareketlilik yarattığını gösteriyor.

Dünya Bankası; politika kaynaklı çarpıklıklar, zayıf yatırım teşvikleri, sınırlı katma değer, altyapı eksiklikleri ve araziyle finansmana erişimdeki kısıtlamaları engeller arasında sıralıyor. Ayrıca çay, hindistan cevizi, tarçın, deniz ürünleri ve kauçuğa dayalı imalat alanlarındaki başarıya dikkat çekiyor.

Katma değer, bir ürünün temel ham maddeden daha fazla gelir getirmesini sağlayacak şekilde işlenmesi veya başka biçimlerde iyileştirilmesi anlamına geliyor. Bu tür faaliyetlere yönelmek daha yüksek kazanç sağlayabilir, ancak işletmelerin bu geçişi yapabilmek için yatırıma, güvenilir altyapıya ve pazarlara erişime ihtiyacı var.

IPS araştırması, tarımda toplam faktör verimliliğinin son on yılda yılda yalnızca yüzde 0,3 arttığını; Güney Asya genelinde ise artışın yüzde 1,6 olduğunu tahmin ediyor. Bu ölçüt, emek, arazi, sermaye ve diğer girdilerin birlikte ne kadar verimli kullanıldığını izliyor. Sri Lanka'nın oranı 1,3 puan daha düşük; bu da verimlilik artışında kayda değer bir fark bulunduğunu gösteriyor.

Dayanıklı tarım uygulamaları, su yönetimi, depolama ve dağıtım; hem üretim kayıplarını hem de gıdanın tüketicilere ulaştırılmasını ele alıyor. Bu yatırımlar, tarım reformu ile afete hazırlığı birbirinden ayrı görevler olarak görmek yerine verimlilik gündemini iklim kaynaklı aksaklıklara karşı korumayla birleştiriyor.

İklim koruması ve enerji güvenliği yatırım planlamasına dâhil edilmeli

IPS, Ditwah Kasırgası'nı ve küresel enerji şoklarını, ekonomik istikrarın ülke içindeki maliye politikası dışındaki olaylarla da sarsılabileceğinin hatırlatıcıları olarak gösteriyor. Afet kaynaklı zararlar üretim ve ulaşımı aksatabilir, tarımsal üretimi düşürebilir ve kamu kaynaklarının kalkınma önceliklerinden acil toparlanma çalışmalarına yönelmesine yol açabilir.

Reklam

Enstitü; yenilenebilir enerji, gıda sistemleri, altyapı ve afete hazırlığı yatırım öncelikleri olarak belirtiyor. Yenilenebilir enerji kapasitesinin artırılması, uluslararası yakıt fiyatlarındaki dalgalanmalara maruz kalmayı azaltabilir. Güvenilir ve uygun fiyatlı enerji, yatırım yapmayı değerlendiren imalatçılar, çiftlikler, turizm işletmeleri ve ihracatçılar için de önemli.

Görev yalnızca yenilenebilir enerji üretimini artırmaktan ibaret değil. IPS araştırması, enerji dönüşümü sürecinde iletim yatırımlarının da korunmasını öneriyor. İletim şebekeleri, elektriği üretim tesislerinden kullanıldığı yerlere taşıyor ve böylece ek kapasitenin hane halkları ile işletmelere hizmet vermesini mümkün kılıyor.

Bu öneriler, finanse edilmiş bir inşaat takvimi, ihale programı veya belirli projelerin tamamlanma tarihini ortaya koymuyor. Uygulamadaki başarı, proje seçimi, finansman ve hayata geçirme süreçlerinin üretimi ve hane halkı gelirlerini şoklara açık bırakan zayıflıkları giderip gidermediğine bağlı.

Sosyal yardım, şoklara en açık bazı hane halklarına ulaşamıyor

IPS araştırması, Sri Lanka'nın sosyal yardım programı Aswesuma'nın erişiminde bir uyumsuzluk olduğunu ortaya koyuyor. Hane halklarının en yoksul beşte biri içinde şoklara en açık olanların yüzde 55'i, en az açık olanların ise yüzde 63'ü yardım kapsamına giriyor.

Sekiz puanlık bu fark, daha kırılgan grubun daha fazla desteğe ihtiyaç duymasına rağmen yardım kapsamının daha düşük olduğu anlamına geliyor. Bu durum, yalnızca yoksulluk durumunun afet kaynaklı kayıplar yaşama olasılığını tam olarak yansıttığını varsaymak yerine hedeflemenin iyileştirilmesi için somut bir gerekçe sunuyor.

Öneriler arasında Entegre Refah Yönetim Sisteminin güçlendirilmesi ve düzenli olarak güncellenen kapsamlı bir sosyal kayıt sistemi oluşturulması bulunuyor. Hane halklarına ilişkin bilgilerin afet riski ve iklim verileriyle ilişkilendirilmesi, bir şok meydana geldiğinde yardıma ihtiyaç duyan kişilerin belirlenmesine yardımcı olabilir.

IPS araştırması ayrıca tetikleyicileri ve acil durumlarda yardımları genişletme prosedürleri önceden belirlenmiş bir finansman düzeni öneriyor. Amaç, her müdahalenin zarar meydana geldikten sonra yeni bir finansman kararıyla başlatılmasını beklemek yerine yardımın hızla sağlanabilmesi.

Bu konu, iş gücü reformuyla birlikte önem taşıyor. İstihdam güvencesi sınırlı çalışanlar ve afetlerden etkilenen hane halkları, aynı anda birden fazla kayıpla karşılaşabilir. Daha iyi hedefleme ve daha hızlı yardım, sosyal korumayı büyüme stratejisinden ayrı bir konu olarak ele almadan hane halklarının güvenliğini destekleyebilir.

Reklam

Bölgesel planlama ekonomik ve nüfus değişimlerine uyum sağlamalı

IPS raporu; altyapı yatırımlarını, bölgesel kalkınmayı, kentleşmeyi ve değişen nüfus dinamiklerini daha kapsayıcı bir büyüme stratejisinin parçaları olarak ele alıyor. İstihdam olanaklarının, ulaşımın ve temel hizmetlerin insanların yaşayıp çalıştığı yerlere yanıt vermesi için eşgüdümlü planlama gerekiyor.

IPS, 2024 nüfus sayımındaki nüfus yoğunluğu ve altyapı erişimi ölçütlerini kullanarak Batı Eyaleti'ndeki kentsel nüfus oranını yaklaşık yüzde 61 olarak tahmin ediyor. Bu, söz konusu ölçütlere dayalı bir araştırma tahmini; eyaletin resmî kentsel sınıflandırması olarak otomatik biçimde değerlendirilmemesi gereken bir rakam.

Ele alınan öneriler arasında Kolombo'da otomatik plaka tanıma ve dijital ödemelerle trafik sıkışıklığı ücreti uygulanması bulunuyor. Böyle bir sistem, araçlardan belirlenmiş sıkışık yol veya bölgelerde seyahat etmeleri karşılığında ücret alır. Bu bir öneri; sınırları, ücretleri veya başlangıç tarihi kararlaştırılmış, duyurulmuş bir uygulama değil.

Yıllık rapordaki öneriler ticaret, mali yönetim, iş gücü piyasaları, kentleşme, enerji, tarım, sosyal koruma ve beşerî sermayenin geliştirilmesini kapsıyor. Hepsinin ortak amacı, 2022'den bu yana sağlanan kazanımların başka bir şokla tersine dönme riskini azaltırken üretim kapasitesini iyileştirmek.

Önerilerin finanse edilen programlara, yasalaşmış reformlara veya uygulama takvimlerine nasıl dönüşeceği henüz belli değil. Tarihi belirlenmiş bir sonraki işaretler, Dünya Bankasının 2027 büyüme görünümü ve mevcut IMF programının aynı yıl sona erecek olması. Bunlar IPS gündeminin kabul edilmesi için bir takvim değil, planlama ufku sunuyor.

Öne Çıkanlar

  • Reel GSYH 2024 ve 2025'te yüzde 5, 2026'nın ilk yarısında yüzde 4,7 büyüdü.
  • Dünya Bankası 2026'da yüzde 4,4, 2027'de yüzde 4,2 büyüme öngörüyor; 2025'teki yoksulluk oranının yüzde 16,9 olduğu tahmin ediliyor.
  • IPS, borçlanmaya ve ithalat talebine yeniden bel bağlamak yerine özel yatırım, verimlilik artışı ve rekabetçi ihracat öneriyor.
  • Kayıt dışı istihdam, 2024'te işlerin yüzde 66,5'ini oluşturdu ve istihdam güvencesi ile sosyal korumayı sınırladı.
  • IPS araştırmasına göre 2008'den bu yana ihracat artışının yaklaşık yüzde 95'i mevcut ürünlerden kaynaklandı.
  • Daha geniş tarım-gıda sistemi istihdamın yüzde 40'ından fazlasını ve mal ihracatının yaklaşık üçte birini destekliyor.
  • İklime hazırlık, enerji yatırımları ve daha iyi hedeflenmiş yardımlar temel öneriler arasında; ancak uygulama tarihleri henüz belirlenmiş değil.
Bu haberi paylaş

Bunlar da ilginizi çekebilir