On yıllar boyunca sürecek sonuçları olan kalıcı bir dengesizlik
Vietnam'ın Medeni Kayıt ve İstatistikler Ulusal Raporu'na göre, 2021-2024 döneminde doğumda cinsiyet oranı her 100 kıza karşılık 109,8 erkek oldu; 2024 için öngörülen oran ise 110,7. Bac Ninh'de bildirilen oran 119,6'ya ulaştı. Bu rakamlar, erkek çocuk sahibi olma baskısının üreme kararlarını şekillendirmeyi sürdürdüğü kuzeyin bazı kesimlerinde ulusal düzeydeki dengesizliğin daha da ağırlaştığını gösteriyor.
İçindekiler
- On yıllar boyunca sürecek sonuçları olan kalıcı bir dengesizlik
- Doğum oranlarındaki farklı veriler ne gösteriyor?
- En büyük dengesizlik kuzeyde
- Dengesizlik nasıl gelişti?
- Doğum sayısının azalması erkek çocuk baskısını neden artırabilir?
- Teknoloji ve eksik kız çocuklarına ilişkin tahmin
- Düzelme öngörüsü garanti değil
- Yetişkinler arasındaki dengesizlik, doğumlardaki değişimden uzun sürecek
- Tutumları değiştirmek ve denetimi güçlendirmek
- İlerlemeyi ölçmek için daha iyi kayıtlar gerekiyor
- Öne Çıkan Noktalar
İstatistik Ofisi'nin ayrı bir verisine göre Vietnam'da 2024'te doğumda cinsiyet oranı, her 100 kıza karşılık 111,4 erkekti. Bu rakamla medeni kayıt tahmini arasındaki fark, üzerinde uzlaşılmış tek bir ölçüm gibi ele alınmamalı; olduğu gibi korunmalı. Her iki oran da biyolojik olarak olağan kabul edilen, her 100 kıza karşılık yaklaşık 105 erkek düzeyinin üzerinde.
Birleşmiş Milletler Nüfus Fonu (UNFPA), 2020'de Vietnam'da her yıl 40.800 kız bebeğin eksik doğduğunu tahmin etti. Bu, cinsiyete dayalı seçilim olmasaydı doğması beklenen kız çocuklarına ilişkin istatistiksel bir tahmindir; tek tek belgelenmiş kürtajların veya embriyo seçimi işlemlerinin sayısı değildir.
Sonuçlar doğum servislerinin ötesinde şimdiden görülüyor. Vietnam'ın 2024 nüfus sayımının ara sonuçlarına göre 20-39 yaş grubunda kadınlardan yaklaşık 415.200 daha fazla erkek var. Yetkililer, dengesizliğin sürmesi hâlinde 15-49 yaş grubunda erkeklerin sayısının 2034'e kadar 1,5 milyon, 2059'a kadar ise 1,8 milyon fazla olabileceği konusunda uyarıyor. Yenidoğanlardaki oranın düzelmesi, daha önce doğmuş kişiler arasındaki dengesizliği hemen ortadan kaldırmayacak.
Doğum oranlarındaki farklı veriler ne gösteriyor?
Medeni kayıt bulguları 25 Nisan 2025'te Hanoi'de düzenlenen bir çalıştayda sunuldu. Nüfus İstatistikleri ve Dinamikleri Dairesi Müdür Yardımcısı Nguyen Thi Thanh Mai, 2021-2024 oranını 109,8 olarak açıkladı ve 2024 için verilen 110,7 rakamının bir tahmin olduğunu belirtti. Genel İstatistik Ofisi tarafından ulusal elektronik medeni kayıt veri tabanı kullanılarak hazırlanan rapora UNFPA ve bir halk sağlığı kuruluşu destek verdi.
Açıklanan yıllık sıralamada oran 2021 ve 2022'de 109,5, 2023'te 109,7 ve 2024'te 110,7 oldu. Bu ölçüme göre oran, 2021-2024 arasında her 100 kız başına 1,2 erkek arttı. 2024 için açıklanan 111,4'lük ayrı tahmin, medeni kayıt projeksiyonundan 0,7 puan daha yüksek. Bu bulguların aktarıldığı açıklamalarda iki ölçümün neden farklı olduğunu ortaya koyan bir açıklama yayımlanmadı.
Doğum oranları, bir yaş grubunun tamamındaki cinsiyet dağılımından da farklıdır. 0-14 yaş grubunda her 100 kıza karşılık 109,7 erkek olduğu yönündeki veri, çok sayıda doğum kuşağını bir araya getirir ve hayatta kalma oranlarıyla göçten etkilenir. Belirli bir yılda doğan bebeklerin oranı yerine kullanılmamalıdır.
UNFPA'nın 2018 tarihli politika notunda biyolojik açıdan normal aralık, her 100 kıza karşılık 102-106 erkek olarak veriliyor. Dolayısıyla doğumlarda erkeklerin az farkla fazla olması beklenen bir durum. Vietnam'ın sorunu, her 100 erkek ve 100 kızdan oluşan eşit dağılımdan herhangi bir sapma değil, bu aralığı aşan kalıcı fazlalık.
En büyük dengesizlik kuzeyde
Medeni kayıt bulgularına göre Kızıl Nehir Deltası'ndaki 11 yerleşim biriminin 10'unda oran 110'un üzerinde. Bac Ninh'de oran 119,6'ya ulaşırken Vinh Phuc'ta 118,5, Hanoi'de 118,1 ve Hung Yen'de 116,7 olarak kaydedildi. Bu rakamlar, ülke genelinde eşit dağılmış bir örüntüden ziyade başkent çevresi ile yakındaki kuzey illerinde yoğunlaşmaya işaret ediyor.
Bac Giang'da 116,3, Son La'da 115, Lang Son'da 114,5 ve Phu Tho'da 113,6 gibi yüksek oranlar da bildirildi. Güneydeki il ve kentlerde oranlar genellikle 105-108 aralığında; bu değerler beklenen biyolojik aralığa daha yakın olsa da bazıları yine de bu aralığın üzerinde.
Ayrı bölgesel veriler, Kızıl Nehir Deltası'nda oranı 113,2, Kuzey Orta Dağlık Alanları'nda ise 115,3 olarak veriyor. Bölgesel ortalamalarla tek tek illerin oranları farklı nüfusları ölçtüğünden, oranı 120'ye yaklaşan bir il daha düşük bir bölgesel ortalamayla bir arada bulunabilir. Genel İstatistik Ofisi, dengesizliği azaltmaya yönelik politikalar hazırlanırken kuzey bölgelerine öncelik verilmesini önerdi.
Dengesizlik nasıl gelişti?
Vietnam'da bu değişim, diğer bazı Asya ülkelerine kıyasla görece geç başladı. UNFPA, dengesizliğin ilk kez 2004'te tespit edildiğini ve 2005'ten itibaren hızla arttığını belirtiyor. Kurumun 2018 tarihli politika notuna göre oran, 2000'de biyolojik açıdan normal düzeydeyken 2009'da 110,5'e, 2016'da ise 112,2'ye yükseldi.
Ölçümler ve tarihler birbirinden ayrı tutulduğunda değişimin seyri daha net görülüyor:
- 2000: UNFPA, Vietnam'da doğum oranının hâlâ biyolojik aralıkta olduğunu belirtiyor.
- 2004-2005: Dengesizlik tespit edildi ve ardından hızla arttı.
- 2009: Ulusal oran, her 100 kıza karşılık 110,5 erkeğe ulaştı.
- 2016: UNFPA, ulusal oranı 112,2 olarak kaydetti.
- 2019: UNFPA'nın bir açıklamasında nüfus sayımına dayalı 111,5 rakamına yer verildi.
- 2021-2024: Medeni kayıt verileri 109,5'ten 2024 için öngörülen 110,7'ye yükseldi.
- 25 Nisan 2025: Medeni kayıt raporu Hanoi'de sunuldu.
Bu rakamlar kesintisiz bir artışa işaret etmiyor. 2024 için medeni kayıtlara dayalı tahmin, UNFPA'nın notundaki 2016 verisinin altında; yakın dönemdeki yıllık sıralama ise artış gösteriyor. Seriler farklı istatistik sistemlerine dayandığı için, dengesizliğin sürdüğünü daha güçlü biçimde ortaya koyuyor; ancak her yıl arasındaki değişimin tam boyutunu belirlemekte aynı ölçüde kesin sonuç vermiyor.
Doğum sayısının azalması erkek çocuk baskısını neden artırabilir?
Bölgesel bir akademik araştırma, cinsiyet seçiminin ardında birbiriyle etkileşen üç koşul olduğunu belirtiyor: erkek çocuk tercihi, doğum öncesi cinsiyet tespiti ve kürtaja erişim, doğurganlığın azalması. Daha küçük aileler erkek çocuk tercihini yaratmıyor; ancak müdahale olmadan erkek çocuk sahibi olma fırsatlarının sayısını azaltıyor.
Araştırmaya göre 2019 nüfus sayımında doğurganlık, kadın başına yaklaşık 2,1 çocuktu. Daha yakın tarihli haberlerde bu sayı 1,91 olarak veriliyor; bu, nüfusun kendini yenileme düzeyinin altında. Yenilenme düzeyindeki doğurganlık, göç olmadığı varsayımıyla bir kuşağın zaman içinde kendini yerine koyması için gereken yaklaşık ortalama çocuk sayısıdır. Erkek çocuk sahibi olmaya kararlı ailelerde yalnızca bir veya iki çocuk sahibi olma kararı, çocuğun cinsiyetini seçme baskısını artırabilir.
Nüfus Dairesi İletişim ve Eğitim Müdür Yardımcısı Mai Xuan Phuong, bu baskıyı erkek çocukların aile soyunu sürdürmesi ve atalara ibadet etmesi beklentisiyle ilişkilendirdi. Phuong ayrıca ailede ve toplumda kadınlara verilen düşük değere ve fetüsün cinsiyetini belirleyen ya da seçmeye imkân tanıyan hizmetlere kolay erişime dikkat çekti.
Akademik araştırma; evli çiftlerin erkeğin ailesiyle yaşadığı, erkek çocukların yaşlılıkta ebeveynlerine destek olmasının beklendiği, mülkün veya aile kimliğinin erkek soyundan aktarıldığı aile geleneklerini anlatıyor. Bunlar toplumsal beklentilerdir; kız çocuklarının bakım veya destek sağlayamayacağının kanıtı değildir. Bu beklentilerin sürmesi, gelirlerin artmasının ve modern tıbba erişimin erkek çocuk tercihini neden kendiliğinden sona erdirmediğini açıklamaya yardımcı oluyor.
Teknoloji ve eksik kız çocuklarına ilişkin tahmin
Doktorlar, kısırlık tedavisinde tüp bebek (IVF) uygulaması dâhil, üreme hizmeti alarak erkek embriyo seçmek isteyen çiftler olduğunu aktarıyor. Tüp bebekte yumurtalar vücut dışında döllendirildikten sonra embriyo rahme aktarılıyor. Embriyonun kromozomlarının taranması cinsiyet kromozomlarını ortaya çıkarabiliyor; sonuçlar bu amaçla kullanıldığında cinsiyet seçimine olanak tanıyor.
Haberlerde bu talebin kuzey Vietnam'da daha yaygın olduğu, güneyde de vakalara rastlandığı belirtiliyor. Ancak ulusal dengesizliğin ne kadarının embriyo seçiminden, ne kadarının fetüsün cinsiyeti belirlendikten sonra gebeliğin sonlandırılmasından kaynaklandığı ortaya konmuş değil. Dolayısıyla tahmin edilen eksikliğin tamamını tüp bebek uygulamalarına bağlamak, bilinenleri yanlış yansıtacaktır.
UNFPA'nın 2020 tarihli lansman açıklamasında, yıllık 40.800 eksik kız doğum tahmini, nüfus sayımındaki 111,5 oranıyla birlikte veriliyor. Bu rakam, o tarihte yayımlanmış bir tahmin olarak değerlendirilmelidir; 2024 veya 2025 için yeni doğrulanmış bir toplam değildir.
Uluslararası karşılaştırmalarda da dikkatli olmak gerekiyor. 2019 tarihli bir araştırma, 1970-2017 döneminde Çin'de 11,9 milyon, Hindistan'da ise 10,6 milyon kız çocuğunun eksik olduğunu tahmin etti. UNFPA'nın 2020'de açıkladığı 140 milyonluk küresel eksik kadın tahminine hem cinsiyet seçimi hem de aşırı ihmalden kaynaklanan ölümler dâhildi. Bu birikimli ölçümler Vietnam'da yıllık eksik kız doğumlarına ilişkin tahminle doğrudan karşılaştırılamaz.
Düzelme öngörüsü garanti değil
Bölgesel modelleme araştırması, 1972-2019 arasında en az 2.933.093 doğum kaydını kapsayan 526 gözlemi bir araya getirdi. Bölgesel eğilimleri tahmin etmek ve 2050'ye kadar projeksiyon oluşturmak için nüfus sayımları, Demografik ve Sağlık Araştırmaları, Çoklu Gösterge Küme Araştırması ile nüfus ve aile planlaması araştırmalarından yararlandı.
Araştırmacılar, Vietnam'ın altı bölgesinden dördünde dengesizlik olduğuna ilişkin bulgulara ulaştı: Kuzey Orta Dağlık Alanları, Kuzey Orta ve Orta Kıyı Bölgeleri, Kızıl Nehir Deltası ve Güneydoğu. Tahmini en hızlı artış Kızıl Nehir Deltası'nda görüldü; oran 2013'te her 100 kıza karşılık 114,6 erkekle zirve yaptı. Araştırmada bu tahmin için verilen yüzde 95'lik inanılırlık aralığı 112,9-116,3'tü ve tahmindeki belirsizliği ifade ediyordu.
Model, ulusal temel düzey olan 106,3'e 2030'ların ortalarında dönüleceğini; Kızıl Nehir Deltası ile Güneydoğu'nun bu düzeye 2034'te ulaşacağını öngördü. Bu temel değer, modelde kullanılan özel referans noktası olduğundan sıkça anılan 105 ölçütünden farklı.
Bayesçi model, belirsizliği hesaplarken gözlemleri ve varsayımları bir araya getiriyor. Araştırmacılar burada artış, yatay seyir ve sonrasında düşüş öngördü. Dolayısıyla beklenen düzelme, bir taahhüt veya gözlemlenmiş sonuç değil, istatistiksel bir bulgu. 2021-2024 arasında artış gösteren son medeni kayıt verileri, öngörülen düşüşe doğru ilerlemenin yeni verilerle sınanması gerektiği anlamına geliyor.
Yetişkinler arasındaki dengesizlik, doğumlardaki değişimden uzun sürecek
Sağlık Bakan Yardımcısı Tran Van Thuan, 10 Aralık 2024'te Nüfus Ulusal Eylem Ayı'nın başlangıcında soruna değindi. Vietnam'ın karşı karşıya olduğu demografik baskıları şöyle tanımladı:
doğum oranlarının düşmesi, erkek nüfusun fazlalığı ve kadın nüfusun yetersizliği.
Thuan, dengesizliğin yüksek kalması hâlinde Vietnam'da 15-49 yaş grubunda kadınlardan 2034'te 1,5 milyon, 2059'da ise 1,8 milyon daha fazla erkek olabileceği uyarısında bulundu. Yaş aralığı önem taşıyor: Bu projeksiyonlar geniş bir nüfus grubunu ifade ediyor; evlenmeden kalacak erkeklerin sayısını değil.
20-39 yaş grubunda hâlihazırda bulunan yaklaşık 415.200 kişilik erkek fazlası ise daha önceki bir dönemde daha dar bir yaş grubunu kapsayan başka bir ölçüm. Vietnam'da evlenmemiş erkeklerin sayısının ne kadar artacağını hesaplamak için bu rakam, 2034 projeksiyonundan doğrudan çıkarılamaz.
Eş bulmanın zorlaşması, evliliğin ertelenmesi veya hiç yapılmaması, kadınlara yönelik şiddet ve insan kaçakçılığı hakkındaki uyarılar, kaçınılmaz sonuçları değil, olası riskleri anlatıyor. Evlilik örüntüleri göç, eşler arasındaki yaş farkı ve kişisel tercihlere de bağlı. Temel demografik gerçek daha basit: Kız çocuklarının orantısız biçimde az doğduğu kuşaklar, sonraki doğum oranları iyileşse bile bu dengesizliği yetişkinliğe taşıyor.
Tutumları değiştirmek ve denetimi güçlendirmek
Hükümetin açıkladığı hedef, doğumdaki cinsiyet oranını 2030'a kadar her 100 kıza karşılık 109 erkeğin altına indirmek. Bazı açıklamalarda doğal düzeylere dönüş olarak tanımlansa da 109, UNFPA'nın 102-106 aralığındaki biyolojik ölçütünün üzerinde. Hükümetin diğer açıklamalarında ise 2030 hedefi, sayısal eşik belirtilmeden doğal orana dönüş olarak ifade ediliyor. Bu iki anlatım aynıymış gibi ele alınmamalı.
Bölgesel araştırmada 2006 tarihli Toplumsal Cinsiyet Eşitliği Yasası, 2011-2020 Üreme Sağlığı Stratejisi ve 2013-2014'te yürürlüğe giren sağlık sektörü düzenlemeleri ele alınıyor. Ancak bu önlemlerin ne kadar etkili olduğu ortaya konmuyor. Güncel öneriler arasında embriyo kromozom taramasını izlemek, sonuçların bildirilmesini denetlemek ve cinsiyet seçimi amacıyla kötüye kullanıma karşı denetim ve yaptırımları uygulamak bulunuyor.
Kamuoyunu bilgilendirme de alınacak önlemlerin bir parçası. Sağlık Bakanlığının 20 Ağustos-20 Eylül 2026 tarihleri arasında düzenlediği bildirilen çevrim içi yarışmaya 94.752 kişi katıldı ve geçerli başvuru sayısı 86.715 oldu. Sağlık Bakan Yardımcısı Do Xuan Tuyen, yarışmanın sosyal medyada yaklaşık 16 milyon kez görüntülendiğini söyledi. Bunlar katılım ve erişim verileridir; cinsiyet seçiminin ölçülebilir biçimde azaldığını göstermez.
Bildirilen kazanan, Quang Ninh'de sınırda bulunan Hoanh Mo komününde nüfus çalışanı La Thi Hue, annelere erkek çocuk sahibi olmaları için yapılan baskıyı ve bazı kız çocuklarının doğumda eşitsiz karşılanmasını anlattı. Hue, babaların kızlarıyla giderek daha fazla gurur duyduğunu da belirtti. Bu yerel deneyim, ulusal hedeflerle değiştirilmeye çalışılan gündelik aile kararlarına ışık tutuyor.
UNFPA'nın 2020'deki lansmanında Vietnam temsilcisi olan Naomi Kitahara, erkekleri eşit muamele için sorumluluk almaya çağırdı:
Vietnamlı erkekleri kız çocuklarına verilen değeri yükseltmeye, eşit muamele ve eşit haklar talep etmeye çağırıyorum. Özellikle erkeklerin ve erkek çocukların bu çabayı desteklemesine ihtiyacımız var.
İlerlemeyi ölçmek için daha iyi kayıtlar gerekiyor
Medeni kayıt raporuna göre 2024'teki doğumların yüzde 84,9'u 60 gün içinde kaydedildi. Bu, yüzde 15,1'inin zamanında kayıt kategorisinin dışında kaldığı anlamına geliyor; bu doğumların hiç kaydedilmediği anlamına gelmiyor. Bazı etnik azınlık gruplarında geç kayıt oranı yüzde 56'ya kadar çıktı.
Yıllık istatistikler yorumlanırken kayıtların zamanlaması önem taşıyor. Geç kaydedilen bir doğum, istatistiklerin hazırlanma biçimine bağlı olarak gerçekleştiği dönemin ardından idari sisteme girebilir. Akademik araştırmacılar da doğum kayıtlarındaki eksikliklerin ve nüfus sayımlarıyla araştırmalar arasındaki farkların, özellikle bölgesel örneklemlerin küçük olduğu yerlerde tahminleri zorlaştırdığı uyarısında bulundu.
Raporda elektronik kayıt sisteminin iyileştirilmesi, yerel kayıt görevlilerinin eğitilmesi, dezavantajlı grupların erişiminin artırılması ve medeni kayıtların nüfus, sağlık ve eğitim veri tabanlarıyla ilişkilendirilmesi öneriliyor. Bu önlemler, doğumlardaki gerçek değişimleri olayların ne kadar zamanında kaydedildiğindeki değişimlerden ayırmaya yardımcı olur.
Belirtilen bir sonraki politika hedefi 2030; bölgesel model ise 2030'ların ortalarında temel düzeye dönüş öngörüyor. Burada 2024'e ilişkin birbiriyle çelişen ulusal rakamlar için kesinleşmiş bir açıklama, tüp bebeğe atfedilebilecek paya ilişkin ölçüm veya bildirilen bilgilendirme yarışmasının doğum oranına etkisini gösteren kanıt bulunmuyor. Vietnam'ın cinsiyet seçimini azaltıp azaltmadığını, yoksa yalnızca bunu ölçme veya tartışma biçimini mi değiştirdiğini değerlendirebilmek için bu boşlukların izlenmesi gerekiyor.
Öne Çıkan Noktalar
- Medeni kayıt verilerine göre Vietnam'da 2021-2024 döneminde doğum oranı her 100 kıza karşılık 109,8 erkekti; 2024 için 110,7 öngörüldü.
- İstatistik Ofisi'nin ayrı verisi 2024 için 111,4 oranını veriyor; aradaki fark henüz açıklığa kavuşturulmadı.
- Bac Ninh'de bildirilen 119,6 oranı, kuzey illerindeki daha ağır dengesizliği gösteriyor.
- UNFPA, 2020'de Vietnam'da her yıl 40.800 kız bebeğin eksik doğduğunu tahmin etti.
- Yetkililer, dengesizliğin yüksek kalması hâlinde 15-49 yaş grubunda erkeklerin sayısının 2034'e kadar 1,5 milyon fazla olabileceği uyarısında bulunuyor.
- 2030 için açıklanan 109'un altı hedefi, UNFPA'nın 102-106 aralığındaki biyolojik ölçütünün üzerinde.
- Tıbbi denetim, kız çocuklarına eşit muamele ve doğumların daha zamanında kaydedilmesi önerilen yanıtın temel unsurları.






