Balon uçuşu 7,9 sigma düzeyinde sinyal ortaya çıkardı
2018'de Avustralya üzerinde taşınan bir teleskop, Samanyolu'nun merkezinden gelen gama ışını salımının doğrudan görüntüsünü elde etti. Teleskop, 150 ila 600 keV enerji bandında arka plan ışınımının 7,9 standart sapma üzerinde bir sinyal tespit etti. Sonuç, uzun süredir hassas astronomik gözleme direnen bir enerji aralığı için yeni bir görüntüleme yönteminin işe yaradığını gösteriyor.
İçindekiler
- Balon uçuşu 7,9 sigma düzeyinde sinyal ortaya çıkardı
- Kameranın değiştirdiği şey
- Galaktik merkeze beş saatlik bakış
- Güçlü tespit, ayrıntılı bir harita anlamına gelmiyor
- Akının iki katı olması neden çelişki anlamına gelmiyor?
- Doğrudan görüntüleme yine de arka plan düzeltmesi gerektiriyor
- Yeni görüntü ne kadar keskin?
- Antimadde kaynağı henüz belirlenemedi
- SMILE-3 yeni ölçümü hedefliyor
- Önemli noktalar
JAXA, Kitasato Üniversitesi, Japonya Ulusal İleri Endüstriyel Bilim ve Teknoloji Enstitüsü ile Kyoto Üniversitesi bulguları 6 Ekim 2026'da duyurdu. Ortak araştırma duyurusu, çalışmayı, bu enerjilerde Galaktik merkezden gelen pozitron yok oluşu salımının hassas spektrumunu elde etmek için geometrik optik ilkelerine dayalı doğrusal görüntülemenin ilk kullanımı olarak tanımlıyor.
Bu ayrım önemli. Bu, o bölgede gama ışınlarının veya antimadde yok oluşunun ilk kez tespit edilmesi değil. Gelen gama ışınlarını görüntüdeki konumlarla eşleştirmek için farklı bir yöntemin gösterilmesi; böylece parlaklık ve enerji ölçümlerinin gök cisimlerinin konumlarına ilişkin varsayımlara daha az bağımlı hâle gelmesi söz konusu.
Araştırmada ayrıca pozitronyumla ilişkili salım için, önceki INTEGRAL ölçümünün yaklaşık iki katı bir tahmin elde edildi. Ancak belirsizlik önemli düzeyde ve makalede iki ölçümün istatistiksel açıdan tutarlı olduğu belirtiliyor. Sonuç, Galaktik merkezin daha parlak hâle geldiğini veya karanlık maddenin tespit edildiğini göstermiyor.
Ekipte Kitasato Üniversitesi profesörü ve Kyoto Üniversitesi fahri profesörü Toru Tanimori; Japonya Ulusal İleri Endüstriyel Bilim ve Teknoloji Enstitüsü araştırmacısı Tomonori Ikeda; Kyoto Üniversitesi doçenti Atsushi Takada ve JAXA Uzay ve Astronotik Bilimler Enstitüsü yardımcı doçenti Yoshitaka Mizumura yer alıyor. Bir sonraki deney önerileri SMILE-3, 2028'de Avustralya'da yapılması planlanan JAXA balon uçuşu fırsatı için aday olarak hazırlanıyor.
Kameranın değiştirdiği şey
Aygıt, elektron izlemeli Compton kamerası (ETCC). Gama ışınlarını geleneksel bir optik mercekle toplamak yerine, dedektörlerinin içindeki etkileşimlerden yararlanarak geliş yönlerini yeniden oluşturuyor.
Bir gama ışını Compton saçılmasına uğradığında enerjisinin bir bölümünü elektrona aktarır ve farklı bir yönde yoluna devam eder. Geleneksel bir Compton kamerası saçılan fotonu ölçer, ancak geri tepen elektronun yönünü yeterince eksiksiz biçimde ölçemez. Bu nedenle tek bir olay, gökyüzündeki belirli bir konum yerine olası konumlardan oluşan bir halkaya işaret eder.
ETCC, saçılan fotonun enerjisi ve konumunun yanı sıra elektronun izini de kaydeder. Bu ölçümler bir arada, gelen ışının yönünün yeniden oluşturulmasını ve aygıtın açısal belirsizliği dâhilinde görüntüde belirli bir konumla eşleştirilmesini sağlar.
Bu yöntem doğrusal görüntülemeyi mümkün kılar. Basitçe ifade etmek gerekirse, bir kaynağın ölçülen katkısı, tek başına ya da başka kaynaklarla birlikte gözlemlenmesine bakılmaksızın tutarlı kalmalıdır. Böylece görüntüler, örtüşen halkaların karmaşık biçimde yeniden oluşturulmasına büyük ölçüde dayanmadan nicel parlaklık ölçümlerini destekleyebilir.
Optik astronomiyle yapılan karşılaştırma, donanımla veya ortaya çıkan görüntünün keskinliğiyle değil, bu görüntüleme ilkesiyle ilgilidir. ETCC, gama ışınlarını cam bir mercekle odaklamıyor ve Galaktik merkezin görüntüsü hâlâ geniş. Yöntemin ilerlemesi, tespit edilen olaylarla gökyüzündeki konumlar arasında daha doğrudan ve ölçülebilir bir ilişki kurulmasıdır.
Galaktik merkeze beş saatlik bakış
SMILE-2+ balonu, 7 Nisan 2018'de Avustralya'nın merkezindeki Alice Springs'ten saat 06.24'te havalandı. Uçuş yaklaşık bir gün sürdü, ancak Galaktik merkezin gözlemlenebildiği verimli süre çok daha kısaydı.
Araştırma makalesine göre Galaktik merkez, 8 Nisan saat yaklaşık 01.00'de seçilen görüş alanına girdi ve yaklaşık beş saat boyunca gözlemlenebilir kaldı. Görüntüler, balonun yaklaşık 39,6 kilometrede sabit irtifada kaldığı dönemden alınan verileri kullandı.
Teleskobun görüş alanı 3,1 steradyandı. Steradyan, düz bir yüzeyi değil açısal alanı ölçer. Tüm gökyüzünün yaklaşık 12,6 steradyan olduğu düşünüldüğünde, aygıt bir seferde gökyüzünün yaklaşık dörtte birini kapsayabiliyordu; ancak analizde atmosfer kaynaklı kirlenmeyi sınırlamak için gözlem yönleri daraltıldı.
Kronoloji, ilk uçuşla sonraki bilimsel analiz arasındaki farkı ortaya koyuyor:
- 7 Nisan 2018: SMILE-2+, Alice Springs'ten havalandı.
- 8 Nisan 2018: Galaktik merkez yaklaşık beş saat boyunca gözlemlenebildi.
- 2022: Ekip, Galaktik merkez tespitine ilişkin ilk açıklamayı Astrophysical Journal'da yayımladı.
- 11 Ağustos 2026: Yeni görüntüleme ve spektroskopi çalışması Physical Review D'de yayımlandı.
- 6 Ekim 2026: Dört Japon kurumu sonuçları ortaklaşa duyurdu.
- 2028: JAXA, SMILE-3'ün aday olduğu Avustralya balon uçuşu fırsatını planlıyor.
Güçlü tespit, ayrıntılı bir harita anlamına gelmiyor
114. ciltte 043026 makale numarasıyla yayımlanan Physical Review D makalesi, Galaktik merkez görüntüsünde 7,9 sigma düzeyinde bir fazlalık bildiriyor. Sigma, sinyalin tahmin edilen arka planın istatistiksel dalgalanmalarına kıyasla büyüklüğünü ifade eder.
Kullanılan analiz çerçevesinde bu, görüntüdeki salımın varlığına dair güçlü bir kanıttır. Ancak tek başına, ışınımı hangi cisimlerin ürettiğini belirlemez veya salımın küçük bir kaynakta yoğunlaşıp yoğunlaşmadığını ya da geniş bir bölgeye yayılıp yayılmadığını ortaya koymaz.
Yazarlar salım için üç açıklamayı sınadı: Galaktik merkezde tek bir kaynak, birkaç bileşenli bir yapı ve iki boyutlu Gauss dağılımıyla tanımlanan düzgün, simetrik bir dağılım. Birkaç bileşenli yapı; dar bir şişkin bölge, geniş bir şişkin bölge, sönük bir disk ve merkezî bir kaynak içeriyordu.
Çalışmayı yürüten araştırmacılar Ikeda ve ortak yazarları, makalenin özetinde gözlemlerin bu açıklamalardan herhangi birini kesin biçimde diğerlerinden ayıramadığını belirtiyor:
Üçünün de verilerle istatistiksel açıdan tutarlı olduğu görüldü.
Gauss uyarlaması, 26 ± 12 derece genişlik ve buna karşılık 61 ± 28 derece tam genişliğin yarısında maksimum değeri verdi. Ancak istatistiksel test, geniş bir kaynağın gerekli olduğunu ortaya koymadı. Dolayısıyla ekip bölgedeki salımı güvenilir biçimde tespit etti, fakat fiziksel yapısını kesin olarak çözemedi.
Akının iki katı olması neden çelişki anlamına gelmiyor?
Pozitronyumla ilişkili tahmin, santimetrekare başına saniyede (3,2 ± 1,4) × 10 üzeri eksi 2 foton düzeyindeydi. Pozitronyum, bir elektron ile antimadde karşılığından, yani pozitronundan oluşan geçici bir bağlı sistemdir. Yok oluşu gama ışınları üretir; bu ışınlar arasında gözlenen enerji bandına katkıda bulunan sürekli bir salım da bulunur.
Makale bu tahmini, INTEGRAL'in santimetrekare başına saniyede (1,4 ± 0,3) × 10 üzeri eksi 2 fotonluk değeriyle karşılaştırıyor. Merkezî değerler 3,2'nin 1,4'e bölünmesiyle karşılaştırıldığında yaklaşık 2,3 elde ediliyor; bu da duyurudaki yaklaşık iki kat yüksek sonuç tanımını destekliyor.
Merkezî değerler farklı olsa da karşılaştırmada belirsizlik hesaba katılmalı. Yazarlar ölçümlerin bir sigma içinde tutarlı olduğunu belirtiyor. Bu nedenle yeni sonuç, INTEGRAL'le kesinleşmiş bir uyuşmazlık olarak değil, daha iyi ölçüm gerektiren daha yüksek bir tahmin olarak değerlendirilmelidir.
Pozitronyum değeri, yalnızca pozitronyumdan geldiği kesin biçimde belirlenen fotonlar sayılarak da elde edilmedi. Birkaç bileşenli modelde 150 ila 600 keV aralığında ölçülen toplam akı, santimetrekare başına saniyede (5,8 ± 1,2) × 10 üzeri eksi 2 fotondu.
Araştırmacılar ardından aynı birimle ifade edilen (2,6 ± 0,7) × 10 üzeri eksi 2 büyüklüğündeki ters Compton katkısını tahmin ederek toplamdan çıkardı. Ters Compton salımı, enerjik elektronların fotonlara enerji aktarmasıyla meydana gelir. Bu modellenmiş katkıdaki belirsizlik, nihai pozitronyum tahminine de yansır.
Doğrudan görüntüleme yine de arka plan düzeltmesi gerektiriyor
Kameranın yön ölçümleri belirsizliği azaltıyor, ancak her modelleme ve düzeltme ihtiyacını ortadan kaldırmıyor. Makalede, olay sayısının sınırlı olmasının yaygın salım dağılımının tamamen bağımsız biçimde yeniden oluşturulmasını engellediği açıkça belirtiliyor.
Gözlenen enerji aralığında arka planı atmosfer kaynaklı gama ışınları belirliyordu. Kozmik ışın olayları ve birbiriyle ilgisiz dedektör sinyalleri arasındaki rastlantısal çakışmalar da katkı sağladı. Balon irtifasında bile uzaydan gelen ışınımın bir bölümü teleskoba ulaşmadan soğurulabilir veya saçılabilir.
Araştırmacılar bu atmosferik etkileri benzetimlerle modelledi ve Galaktik merkezin görüş alanı dışında kaldığı dönemi kullanarak arka plan normalizasyonunu kalibre etti. Ayrıca bilinen parlak kaynakların katkılarını Swift ve INTEGRAL kataloglarından yararlanarak tahmin etti.
450 ila 600 keV bandında, Galaktik merkez analiz bölmesinde tespit edilen olayların yaklaşık yüzde 92'si arka plan kaynaklı olarak değerlendirildi. Makalede bu bant için yüzde 8,8 sinyal-gürültü oranı veriliyor. Bu oran, seçilen olayların bileşimini tanımlar; görüntüdeki tespitin 7,9 sigma anlamlılığını değil.
Başka gözlemevleriyle karşılaştırma, farklı bir nedenle de dikkat gerektiriyor: Gözlemevlerinin tümü gökyüzünün aynı bölümünü ölçmüyor veya kaynakları aynı şekilde çıkarmıyor. ETCC analizinde, Galaktik merkezin her iki yanında Galaktik boylam ve enlem doğrultularında yaklaşık 33 dereceye uzanan merkezî bir bölge kullanıldı.
Çalışmada atıfta bulunulan COSI ve INTEGRAL analizleri farklı bölgeleri kullandı. Makale, açısal alan farklılıklarını hesaba katmak için bu gözlemevlerinin yoğunluk değerlerini ölçeklendirdi; ancak yaygın salıma ilişkin karşılaştırmaların, varsayılan ışınım dağılımına da bağlı olduklarından yaklaşık nitelikte kaldığı uyarısında bulundu.
Yeni görüntü ne kadar keskin?
ETCC, elektron izlerini kaydetmek için 30 × 30 × 30 santimetrelik etkin hacme sahip bir gaz dedektörü kullandı. Saçılan gama ışınlarını tespit etmek için gaz dedektörünün çevresine 108 sintilatör dizisi yerleştirildi. Araştırmacılar ayrıca geri tepen elektronların yönlerini daha iyi yeniden oluşturmak amacıyla evrişimli bir sinir ağından yararlandı.
Elektron ve pozitron yok oluş çizgisinin karakteristik enerjisi olan 511 keV'de aygıtın yarı güç yarıçapı 20 dereceydi. Bu, noktasal bir kaynaktan yeniden oluşturulan olayların yarısının 20 derecelik açısal yarıçap içinde kaldığı anlamına geliyor.
Aygıtın 511 keV'deki enerji çözünürlüğü yüzde 14'tü. Bu değer, tepkisinin tam genişliğin yarısındaki maksimumu olarak ifade ediliyor ve tek bir foton enerjisindeki olayların kaydedilen spektrumda ne kadar geniş bir alana yayıldığını ölçüyor.
Bu özellikler, doğrudan görüntüleme ile kaynağı hassas biçimde belirlemenin neden ayrı başarılar olduğunu gösteriyor. Kamera, tanımlı bir görüntüleme tepkisi üzerinden yönleri belirleyebiliyor; ancak geniş açısal çözünürlüğü, Galaktik merkez bölgesinde iç içe geçmiş tek tek cisimleri güvenilir biçimde ayıramıyor.
Bu nedenle aygıt, bölgenin yapısını çözmeye yönelik tamamlanmış bir çözümden ziyade bir yöntemin gösterimidir. Daha güçlü bir sinyal, daha uzun gözlem süresi ve gelişmiş performans, gökyüzünü en iyi açıklayan uzamsal modelin belirlenmesine yardımcı olabilir.
Antimadde kaynağı henüz belirlenemedi
Galaktik merkez, 511 keV yok oluş çizgisinin belirgin kaynaklarından biri; ancak pozitronların kaynağı belirsizliğini koruyor. Araştırma makalesine göre gözlenen dağılım, bilinen hiçbir astrofiziksel popülasyonla tam olarak örtüşmüyor ve diğer dalga boylarındaki salımlarla çok az ilişki gösteriyor.
Makalede ele alınan olası geleneksel kaynaklar arasında büyük kütleli yıldızlar ve süpernovalar tarafından üretilen radyoaktif çekirdekler bulunuyor. Yoğun cisimlerin çevresindeki enerjik foton etkileşimleri elektron ve pozitron oluşturabildiğinden, nötron yıldızları ve kara delikler de adaylar arasında.
Diğer varsayımlar arasında karanlık maddenin yok oluşu veya bozunması ile düşük kütleli ilksel kara delikler yer alıyor. İlksel kara delikler yıldızların çökmesiyle değil, erken evrende oluşmuş olmalı. Makalede ele alınan olası pozitron üretim mekanizması Hawking ışınımı.
Yeni görüntü bu açıklamalardan hiçbirini doğrulamıyor. Çözülemeyen uzamsal dağılım, akıdaki belirsizlik ve diğer salımların modellenerek çıkarılması, kaynağın kökeni hakkında varılabilecek sonuçları sınırlıyor.
Gözlemsel açıdan sağlanan ilerleme değerli: Doğrusal bir tepkiyle gama ışınlarının yönünü ve enerjisini ölçebilen bir aygıt, farklı açıklamaları sınamak için yeni bir yöntem sunuyor. Ancak açıklanamayan bir sinyali egzotik fiziğin kanıtına dönüştürmüyor.
SMILE-3 yeni ölçümü hedefliyor
Takada, daha yüksek hassasiyetli bir ETCC kullanacak SMILE-3'ün hazırlık çalışmalarına liderlik ediyor. JAXA'nın duyurusunda deney, 2028'de yapılması planlanan bir sonraki Avustralya balon uçuşu fırsatı için aday olarak tanımlanıyor. Duyuruda, deneyin seçiminin tamamlandığı veya kesin bir fırlatma tarihinin belirlendiği açıklanmıyor.
Araştırma materyalinde ele alınan benzetimler, yapılacak iyileştirmelerle 450 ila 600 keV bandındaki sinyal-gürültü oranının yüzde 8,8'den yaklaşık yüzde 32'ye çıkabileceğini gösteriyor. İki değer temelinde hesaplandığında bu, mevcut oranın yaklaşık 3,6 katına karşılık geliyor; ancak uçuşta kanıtlanmış bir sonuç değil, bir öngörü.
Kurumlar, tekniği geliştirmek için daha uzun balon gözlemlerini ve olası uydu gözlemlerini de seçenekler arasında sayıyor. Galaktik merkezin yanı sıra süpernova kalıntıları, etkin galaksi çekirdekleri ve gama ışını patlamaları da olası hedefler arasında.
Bu hedefler, görüntüleme yöntemini belirli bilimsel ölçümlerle ilişkilendiriyor: Radyoaktif salım, çekirdek tepkimelerini ve element üretimini izlemeye yardımcı olabilir; diğer gama ışını sinyalleri ise enerjik parçacıkların nasıl hızlandığını araştırabilir. Ancak ilk aşamadaki hedef daha sınırlı: Aygıtı geliştirmek ve Galaktik merkezin parlaklığını ve şeklini daha kesin ölçmeye yetecek kadar veri toplamak.
Önemli noktalar
- SMILE-2+, Galaktik merkezden gelen salımı 150 ila 600 keV aralığında, görüntüsünde 7,9 sigma düzeyinde bir fazlalıkla tespit etti.
- Sonuç, elektron izlemeli Compton kamerasıyla doğrusal görüntülemenin işe yaradığını gösteriyor; bölgeden gelen gama ışınlarının ilk keşfi değil.
- Pozitronyumla ilişkili akı tahmini, INTEGRAL'in merkezî değerinin yaklaşık 2,3 katı; ancak makalede ölçümlerin istatistiksel açıdan tutarlı olduğu belirtiliyor.
- Verilere üç farklı uzamsal model uyuyor; bu nedenle salımın ayrıntılı yapısı henüz çözülemedi.
- Gözlemler, pozitronların kaynağının karanlık madde veya ilksel kara delikler olduğunu göstermiyor.
- SMILE-3, JAXA'nın 2028 için planladığı Avustralya balon uçuşu fırsatına aday olarak hazırlanıyor.






