Yıkılan bir ev, geçim kaynağının da kaybı anlamına geldiğinde
Hükümetin devlet mülkü saydığı arazilere yeniden el koymasıyla, 2024 ve 2025 yıllarında Dili’de ve Timor-Leste’nin diğer belediyelerinde yaklaşık 1.500 hanenin zorla tahliye edildiği bildirildi. Küçük ölçekli kayıt dışı işlerden gelir elde eden kadınlar için kayıp, barınma olanağının ötesine geçti: Ailelerini geçindirmek ve çocuklarının eğitimini sürdürmek için kullandıkları gelir de ortadan kalktı.
İçindekiler
- Yıkılan bir ev, geçim kaynağının da kaybı anlamına geldiğinde
- Tahliyeleri kim yürütüyor?
- Veriler neyi ortaya koyuyor, neyi koymuyor?
- Kadınların işleri neden özellikle risk altında?
- Yerinden edilme sonrasında güvenli seçenekler az
- İzni tartışmalı araziler ve sağlanacağı belirtilen desteğin eksikleri
- Kentsel iyileştirme ve tartışmalı saikler
- Arazi güvencesizliği, petrolden uzaklaşma baskısıyla buluşuyor
- Öne Çıkanlar
Timorlu bir sivil toplum kuruluşu olan Fundasaun Mahein’e göre tahliye kampanyası 2024’ün başlarında hız kazandı. Kurumun 5 Temmuz 2024 tarihli değerlendirmesinde, birkaç ay içinde yüzlerce ailenin evini, işini ya da gelirini kaybettiği; kayıt dışı pazarların kapatıldığı ve ruhsatsız ticari faaliyetlerde kullanılan mallara el konulduğu belirtildi.
Mata Dalan Enstitüsü program yöneticisi Noe Gaspar, tahliyelerin özellikle kadınların geçim kaynaklarını, eğitimini ve ruh sağlığını etkilediğini söyledi. Yaşanan ani ekonomik kaybı şöyle anlattı:
"Birçok kadın gelir kaynaklarını kaybetti," dedi.
Gaspar, kadınların daha sonra çocuklarının eğitim ve günlük ihtiyaçlarını karşılamakta zorlandığını söyledi. Etkilenen bir toplulukta, evleri yıkılmasına rağmen sakinler bölgede kalmayı sürdürüyor ve hükümetin yaklaşımını adaletsiz ve haksız olarak nitelendiriyor.
Ulusal istihdam verileri, kadınların neden özellikle risk altında olduğunu açıklamaya yardımcı oluyor. Son tahliye kampanyasından önce de çalışan kadınların yüzde 80,4’ü kayıt dışı istihdamdaydı; bu oran çalışan erkeklerde yüzde 75,3’tü. Kadınların ücretli işlere girme fırsatları da daha sınırlıydı. Bu veriler tahliyelerin yol açtığı zararı doğrudan ölçmüyor, ancak ailelerin toparlanmaya çalıştığı eşitsiz ekonomik koşulları ortaya koyuyor.
Tahliyeleri kim yürütüyor?
Fundasaun Mahein’in Temmuz 2024 tarihli değerlendirmesi, Devlet İdare Bakanlığı bünyesinde faaliyet gösteren ve SEATOU olarak bilinen Toponimi ve Kentsel Düzen İşlerinden Sorumlu Devlet Sekreterliği’nin liderlik ettiği ortak bir ekibi işaret ediyor. Bakanlığın açıklanan sorumlulukları arasında kentsel temizlik ve kamu düzeni de bulunuyor.
Hükümet, binaların devlet arazisini yasa dışı biçimde işgal ettiği gerekçesiyle tahliyeleri savundu. Kampanya ağırlıklı olarak Dili’de yürütülse de Fundasaun Mahein, Baucau belediyesinde de tahliyeler olduğuna ilişkin haberler kaydetti. Başkentteki bazı bölgelerde tahliye bildirimleri, uygulamanın yoğunlaşmasından birkaç yıl önce yapılmıştı.
Tahliyeleri destekleyenler, denetimsiz yapıların yolları kapatabileceğini, güvenli olmayan koşullara yol açabileceğini ve kentsel düzeni bozabileceğini savundu. Fundasaun Mahein de tehlikeli inşaatlara, atıkların usulsüz biçimde bertaraf edilmesine ve kamu yollarının yasa dışı şekilde kapatılmasına karşı önlem alınması çağrısında bulundu.
Kurumun itirazı kampanyanın yöntemlerine, zamanlamasına ve sonuçlarına yönelik. Fundasaun Mahein, videolarda SEATOU başkanının ve güvenlik güçlerinin yıkımlara barışçıl biçimde karşı çıkan kişileri döverken görüldüğünü öne sürüyor. Bu iddialar, hükümetin arazi mülkiyetine ilişkin savunmasından ayrı konular ve kendi başlarına incelenmeleri gerekiyor.
Dolayısıyla temel anlaşmazlık hem kamu arazilerinin kullanımı hem de bu arazilerde yaşayan ya da çalışan insanlara nasıl davranıldığıyla ilgili. Tehlikeli bir yapının kaldırılması, orada yaşayanların nerede kalacağını ya da kaybettikleri gelirin yerine nasıl bir gelir koyacağını tek başına çözmüyor.
Veriler neyi ortaya koyuyor, neyi koymuyor?
Farklı tahliye rakamları farklı dönemleri ve ölçü birimlerini kapsıyor. Dili’de son yıllarda yerinden edilen binlerce kişiye ilişkin anlatım, 2024 ve 2025’i kapsayan ve diğer belediyeleri de içeren yaklaşık 1.500 hanelik daha sonraki tahminden farklı. Fundasaun Mahein’in yüzlerce aileye ilişkin kaydı ise 2024’te yoğunlaşan kampanyanın ilk birkaç ayını anlatıyor.
Bu toplamlar, aynı nüfusu sayıyormuş gibi doğrudan karşılaştırılamaz. Bir hanede birden fazla kişi yaşayabilir; ayrıca bu rakamların hiçbiri belediyeye, cinsiyete ya da kayıp türüne göre eksiksiz bir dağılım sunmuyor. Yine de yerinden edilmenin münferit mülkiyet anlaşmazlıklarının çok ötesine geçtiğini gösteriyorlar.
Olayların sıralaması şöyle:
- Ekim-Kasım 2021: Ulusal iş gücü araştırması, kadınlar ve erkeklerin istihdama erişimi arasındaki belirgin farkları ortaya koydu.
- 2024’ten önce: Dili’nin çeşitli bölgelerinde birkaç yıl boyunca tahliye bildirimleri yapıldı.
- 2024’ün başları: Tahliye, yıkım ve mallara el koyma kampanyası yoğunlaştı.
- 5 Temmuz 2024: Fundasaun Mahein, tahliyelerin uygulanışına ve yerinden edilen ailelere yeterli destek sağlanmamasına ilişkin kaygılarını yayımladı.
- 2024 ve 2025: Daha sonraki haberlerde Dili ve diğer belediyelerde zorla tahliye edilen hane sayısı yaklaşık 1.500 olarak verildi.
Daha sonraki anlatım tahliyeleri hukuka aykırı olarak nitelendiriyor ve usul güvencelerinde görünen eksikliklere dikkat çekiyor. Bu niteleme, her vakayı kapsayan bir mahkeme kararıyla karıştırılmamalı. Burada vaka bazında verilmiş bir yargı kararı ya da hükümetin tuttuğu, yerinden edilenleri topluca kayda alan bir sicil belirtilmiyor.
Kadınların işleri neden özellikle risk altında?
Uluslararası Çalışma Örgütü aracılığıyla erişilebilen 2021 iş gücü araştırması, kadınların ekonomik açıdan karşı karşıya olduğu riskleri anlamak için en güçlü istatistiksel dayanağı sunuyor. Araştırma, Genel İstatistik Müdürlüğü tarafından Mesleki Eğitim ve İstihdam Devlet Sekreterliğiyle iş birliği içinde yürütüldü. Araştırmacılar, Ekim ve Kasım 2021’de 7.275 haneden oluşan temsili bir örneklemden veri topladı.
Araştırma, 15 yaş ve üzerindeki kadınların yüzde 24,2’sinin iş gücüne katıldığını, erkeklerde bu oranın yüzde 36,9 olduğunu ve arada 12,7 yüzde puanlık fark bulunduğunu ortaya koydu. İş gücüne katılım, çalışan ya da işsiz olup iş arayan kişileri kapsıyor. Ücretsiz ev işleri gibi tüm çalışma biçimlerini kapsamıyor.
Çalışma çağındaki kadınların fiilen istihdam edilenlerinin oranı yüzde 22,7’yken erkeklerde bu oran yüzde 35,2’ydi. İstihdam edilenler arasında ücretli çalışan kadınların oranı yalnızca yüzde 31,5; erkeklerde ise yüzde 59,2’ydi. Kadınların kendi hesabına çalışması ya da aile işletmelerine katkıda bulunması çok daha olasıydı.
Araştırmanın tablosuna göre, çalışan kadınların yüzde 48,0’ı kendi hesabına çalışıyordu; yani başkasını istihdam etmeden bir faaliyet yürütüyordu. Bu oran, kadınların tüm çalışanların yüzde 48,0’ını oluşturduğu anlamına değil, istihdam edilen kadınlara ilişkin bir orana işaret ediyor. Toptan ve perakende ticaret, kadın istihdamının yüzde 31,9’unu oluşturuyordu.
Pazar ve tezgâhlarda satış yapmak, çalışan kadınların yüzde 23,7’sine iş sağlarken çalışan erkeklerde bu oran yüzde 10,9’du. Tarla bitkileri ve sebze yetiştiriciliği ile pazar ve tezgâhlarda satış birlikte, kadın istihdamının yüzde 49,5’ini oluşturuyordu. Bu nedenle pazarların kapatılması ve kayıt dışı işletmelerin kaldırılması, kadınların zaten yoğunlaştığı faaliyetleri etkiliyor.
Yerinden edilme sonrasında güvenli seçenekler az
2021’de çalışan kadınların yüzde 80,4’ü, çalışan erkeklerin ise yüzde 75,3’ü kayıt dışı istihdamdaydı; aradaki fark 5,1 yüzde puandı. Kayıt dışı istihdam, düzenlemeye tabi bir işteki resmî düzenlemelerden ya da korumalardan yoksun çalışmayı ifade ediyor. Arazinin yasa dışı işgaliyle aynı şey değil; bir kişinin istihdam durumu da işletmesinin belirli bir alanı kullanma izni olup olmadığını tek başına ortaya koymuyor.
Araştırma, kadınlar arasında karşılanmayan çalışma talebinin daha yüksek olduğunu da kaydetti. Kadın işsizliği yüzde 5,9, erkek işsizliği ise yüzde 4,6’ydı. İş gücünün yetersiz kullanımını daha geniş kapsamda ölçen oran kadınlarda yüzde 33,3, erkeklerde yüzde 25,8’di; aradaki fark 7,5 yüzde puandı. Bu ölçüt, yalnızca işsizliği değil, yetersiz istihdamı da kapsıyor.
Bu ulusal veriler, yoğunlaşan tahliye kampanyasından önceye ait ve yerinden edilen kadınlardan kaçının daha sonra işsiz kaldığını ortaya koyamaz. Ancak küçük bir işletmenin yerine güvenli ücretli bir iş bulmanın neden zor olabileceğini gösteriyor. Kadınların bu tür işlere sahip olma olasılığı zaten daha düşüktü ve uygun iş bulmakta güçlük yaşama olasılıkları daha yüksekti.
Gaspar’ın anlatımı, işletmelerin yıkılmasını aile giderlerine, eğitime ve ruh sağlığına bağlıyor. Dolayısıyla zarar, yıkılan yapının değerinden daha geniş. Bir gelir getiren faaliyetin kaybı, hanenin başka bir yerde kalacak yer bulması gerektiği sırada günlük ihtiyaçlara ayırabileceği parayı da azaltabiliyor.
Eksiksiz bir değerlendirme için evini kaybeden kadınlarla işini kaybeden kadınları ve her ikisini de kaybedenleri birbirinden ayırmak gerekir. Bu gruplara ilişkin yayımlanmış bir toplam bulunmuyor; kaybedilen gelir ya da eğitimi kesintiye uğrayan çocukların sayısı için de ölçülmüş bir tahmin yok.
İzni tartışmalı araziler ve sağlanacağı belirtilen desteğin eksikleri
Fundasaun Mahein, bazı tahliye edilenlerin ticari faaliyetleri için devletten arazi kiralama anlaşmaları olduğunu bildirdiğini aktardı. Bazıları ise ailelerinin evlerini ya da işlerini onlarca yıl önce, Endonezya veya Portekiz yönetimi döneminde ve kimi zaman yerel makamların izniyle kurduğunu söyledi.
Kurum, yetersiz belgelerin bu iddiaları doğrulamayı zorlaştırdığını kabul etti. Bu ayrım önemli: Uzun süredir bir yeri işgal ettiğini ileri sürmek, mülkiyetin kanıtı değildir; eksiksiz evrak bulunmaması da daha önce izin verilip verilmediğine ya da tahliye sırasında izlenen usullere ilişkin tüm soruları yanıtlamaz.
Hükümet, tahliyelerin dört bakanlığın katıldığı bir programın parçası olduğunu söyledi: Devlet İdaresi, Sosyal Dayanışma ve Kapsayıcılık, Eğitim ve Sağlık bakanlıkları. Açıklanan amaç, etkilenen kişilere koordineli sosyal yardım sağlamak ve temel hizmetlere erişimlerini güvence altına almaktı.
Fundasaun Mahein, doğrudan tanıklıkların tahliye edilenlerin çoğunun vaat edilen desteği almadığını gösterdiğini söyledi. Kurum, aralarında küçük çocuklu annelerin, yaşlıların ve hastaların da bulunduğu en az onlarca ailenin evsiz kaldığını ve gelirini kaybettiğini bildirdi.
Bu tanıklıklar, açıklanan programla ailelerin yaşadıkları arasındaki farkı ortaya koyuyor. Ancak sağlanan yardımın toplamına ilişkin eksiksiz bir sayı sunmuyor. Bu anlatımlarda tazminat, kalıcı konut sağlanması ya da işletmelerin yeniden kurulması için bir takvim belirtilmiyor. Bu bilgiler olmadan yardımın hem yerinden edilmeyi hem de gelir getiren faaliyetlerin yok edilmesini karşılayıp karşılamadığını değerlendirmek güç.
Kentsel iyileştirme ve tartışmalı saikler
2024’teki kampanyanın zamanlaması kamuoyundaki kaygıları artırdı. Fundasaun Mahein, hükümet yetkililerinin aciliyetin kısmen Papa Franciscus’un o yılın ilerleyen dönemlerinde yapması planlanan ziyarete yönelik hazırlıklarla bağlantılı olduğunu kabul ettiğini söyledi. Kurum, ziyaret hazırlıklarının kitlesel tahliyeleri haklı gösteremeyeceğini savundu.
Kurum ayrıca Dili’nin emlak piyasasına artan yabancı ilginin, stratejik konumların boşaltılmasını etkiliyor olabileceğinden şüphelendi. Olası alışveriş merkezleri ve daire projelerinden söz ederken, bu tür yatırımların Timor-Leste halkının çoğuna yarar sağlayıp sağlamayacağını sorguladı.
Yatırım saikine ilişkin iddia, her bir tahliyenin kanıtlanmış gerekçesi değil, bir suçlamadır. Anlatımda belirli bir proje sözleşmesi, yatırımcı anlaşması ya da tahliye edilen arazinin el değiştirdiğini gösteren belgelenmiş bir işlem yer almıyor. Bu nedenle kampanyanın tamamını yabancı yatırımcılar için yürütüldüğü kanıtlanmış bir arazi boşaltma programı olarak tanımlamak doğru olmaz.
Bununla birlikte, daha geniş ekonomik gerilim somut. Hükümet kentsel düzeni iyileştirmek ve yatırımları çekmek isterken yıkımlar, hanelerin kıt kaynaklarla inşa ettiği evleri ve işletmeleri ortadan kaldırdı. Kalkınmanın yararları değerlendirilirken bu kayıplar hesaba katılmalı; boşaltılan araziler daha önce hiçbir ekonomik amaçla kullanılmıyormuş gibi ele alınmamalı.
Arazi güvencesizliği, petrolden uzaklaşma baskısıyla buluşuyor
Tahliyeler, Timor-Leste’nin petrol dışındaki gelir kaynaklarını geliştirme baskısının arttığı bir dönemde gerçekleşti. 2025 devlet bütçesinin yaklaşık yüzde 73’ünün Petrol Fonu’ndan gelmesi öngörülüyordu. Bayu-Undan gaz sahasının kapatılacağının Haziran 2025’te açıklanması, fona bağımlılığa ilişkin kaygıları artırdı; ancak saha o yıldan önce de önemli ölçüde gelir sağlamayı bırakmıştı.
Arazi güvencesizliği de bu ekonomik sorunun bir parçası. Ülkenin çatışma geçmişinin şekillendirdiği belirsiz mülkiyet, çakışan hak iddiaları ve zayıf arazi yönetimi; yatırımların ve üretken sektörlerin gelişmesinin önünde engel oluşturuyor. Ayrıca kimin bir yeri işgal etme ya da kullanma hakkı olduğu konusunda anlaşmazlık yaşandığında toplumsal ilişkileri zorluyor.
Aileleri güvenli barınaktan ya da gelir elde etme olanağından yoksun bırakan uygulamalar bu güvencesizliği derinleştirebilir. Mesele yalnızca yatırımın gelip gelmeyeceği değil; kuralların öngörülebilir olup olmadığı ve mevcut sakinlerle işletmelere adil bir süreç sunulup sunulmadığıdır.
Timor-Leste, bölgesel pazarlara ve yatırımlara yönelik fırsatlar sunan ASEAN’a 2025’te katıldı. Bu fırsatlar, tartışmalı arazi iddialarını çözmüyor ya da hanelerin kaybettiği gelirin yerini tutmuyor. İstihdam araştırması ve tahliye anlatımları birlikte ele alındığında, ekonomik çeşitlendirmenin kadınların işe erişimi ve küçük işletmelerin ayakta kalması açısından da değerlendirilmesi gerektiği görülüyor.
Yanıtlanmamış sorular pratik nitelikte: Yerinden edilen hanelerden kaçı yardım aldı, hangi kullanım hakkı iddiaları incelendi ve hem barınağını hem gelirini kaybedenler için ne tür düzenlemeler yapıldı? Bu anlatımlarda yaklaşan bir duruşma, tazminat için son tarih ya da yardımın ne zaman açıklanacağına ilişkin bir tarih belirtilmiyor.
Öne Çıkanlar
- 2024 ve 2025 yıllarında Dili ve diğer belediyelerde yaklaşık 1.500 hanenin zorla tahliye edildiği bildirildi.
- Kampanya, 2024’ün başlarında Devlet İdaresi Bakanlığı bünyesindeki SEATOU’nun liderlik ettiği ortak bir ekip tarafından yoğunlaştırıldı.
- Kadınlar, aile ihtiyaçlarını ve çocuklarının eğitim masraflarını karşılamaya yardımcı olan kayıt dışı işletmelerini kaybetti.
- 2021 iş gücü araştırmasına göre, çalışan kadınların yüzde 80,4’ü kayıt dışı istihdamdaydı; erkeklerde bu oran yüzde 75,3’tü.
- Fundasaun Mahein, kullanım hakkı iddialarının tartışmalı olduğunu ve tanıklıklara göre vaat edilen devlet yardımının tahliye edilenlerin çoğuna ulaşmadığını bildirdi.
- Gelir kaybının, sağlanan desteğin ve eğitimdeki kesintilerin toplam boyutu ortaya konmuş değil.






