Tohum hakları Tayland’ın ticaret görüşmeleri için sınav niteliğinde
Tayland Demokrat Partisi, hükümetin Avrupa Birliği ile ticaret müzakerelerinde bitki çeşitlerinin korunmasına ilişkin taahhütleri kabul etmeden önce çiftçiler için güvenceler talep ediyor. Anlaşmazlığın odağında, bitki ıslahçılarının haklarını koruyan uluslararası bir sözleşme olan UPOV 1991 ve Tayland yasalarında yapılacak değişikliklerin çiftçilerin tohumları saklama imkânını daraltıp daraltmayacağı, üretim maliyetlerini artırıp artırmayacağı ya da yerel genetik kaynaklara yönelik korumaları zayıflatıp zayıflatmayacağı bulunuyor.
İçindekiler
- Tohum hakları Tayland’ın ticaret görüşmeleri için sınav niteliğinde
- Demokrat Parti hangi güvenceleri istiyor?
- Yetkililer inceleme yürütüldüğünü söylüyor, müzakerelere ilişkin anlatımlar farklılık gösteriyor
- Tohumları saklama hakkı neden hukuki istisnaya bağlı?
- Geleneksel çeşitler ve fayda paylaşımı ayrı konular
- Yatırım vaatleri, yoğunlaşmış tohum pazarıyla karşı karşıya
- Önceki incelemeler ve ekim ayındaki gelişmeler
- Tayland’ın hâlâ karara bağlaması gerekenler
- Öne Çıkanlar
Partinin genel başkan yardımcısı sözcüsü Weer Sriwarathanabul dört konuda yanıt istedi: adil uyuşmazlık çözümü, bir sonraki ekim sezonu için tohum saklama hakkı, fayda paylaşımının yanı sıra Taylandlı araştırmacılara destek ve geniş katılımlı kamu istişaresiyle şeffaf etki analizleri. Weer’in uyarısı, mülkiyet iddiaları veya hukuki anlaşmazlıklar ortaya çıktığında büyük yatırımcılarla küçük çiftçilerin sahip olduğu kaynaklar arasındaki eşitsizliğe odaklanıyor.
Ulusal Çiftçiler Konseyi de kamu istişaresi başlattı. Konsey, çiftçilere yönelik katılım çağrısında UPOV 1991’e katılımın bazı tohumların saklanmasını veya takas edilmesini kısıtlayabileceğini, ancak yeni bitki çeşitlerinin geliştirilmesini teşvik edip ticaret fırsatları yaratabileceğini belirtiyor. Yanıtlar, konseyin hükümete sunacağı tavsiyelere yön verecek. Anket beş dakikadan kısa sürüyor.
Acil soru, çiftçilerin bu hakları şimdiden kaybedip kaybetmediği değil. Tayland’ın 1999 tarihli Bitki Çeşitlerini Koruma Yasası yürürlükte ve tarım yetkilileri incelemenin sürdüğünü söylüyor. Yanıt bekleyen konu, hükümetin ticaret anlaşmasında ne tür taahhütlerde bulunabileceği, bu taahhütlerin iç hukuku nasıl etkileyeceği ve herhangi bir değişiklikten sonra hangi korumaların devam edeceği. Müzakerelere ilişkin anlatımlar farklılık gösterdiğinden, önerilen yükümlülüklerin açıkça açıklanması özellikle önem taşıyor.
Demokrat Parti hangi güvenceleri istiyor?
Weer’in talepleri hukuki hakları çiftçiliğin pratik maliyetleriyle ilişkilendiriyor. Hasadın bir bölümünü ekim için saklamak, yeni tohum satın alma ihtiyacını azaltabilir. Bu uygulama daha dar istisnalara tabi hâle gelir, ücrete bağlanır veya izin konusunda anlaşmazlık doğurursa çiftçiler, ürüne ve çeşidine tanınan korumaya göre değişen masraflarla karşılaşabilir.
Weer’in ilk talebi, küçük çiftçileri dezavantajlı duruma düşürmeyecek bir uyuşmazlık çözüm süreci. Bir mülkiyet iddiasına itiraz etme yönündeki resmî hak, çiftçi hukuki danışmanlık alamıyor veya çok daha büyük bir işletmeye karşı uzun bir davayı sürdüremiyorsa pek az koruma sağlayabilir. Weer, Tayland yeni taahhütleri kabul etmeden önce bu dengesizliğin giderilmesini istiyor.
İkinci talep, bir sonraki sezon tohumları saklama ve yeniden ekme hakkının maliyetlerde keskin bir artışa yol açmadan korunması. Üçüncü talep, Taylandlı araştırmacılara desteği, yerel genetik kaynakların ve yerli çeşitlerin kullanımından doğan faydaların paylaşılmasını sağlayacak düzenlemelerle birleştiriyor. Dördüncü talep ise yayımlanmış etki analizleri ve kamu görevlileriyle ticari çıkarların ötesine uzanan bir istişare süreci.
Weer, tohum politikasının çiftçi gelirlerinin yanı sıra yaşam maliyetlerini de etkilediği uyarısında bulundu. Bu, olası etkilerle ilgili bir kaygı; tüketici fiyatlarının UPOV 1991 nedeniyle şimdiden yükseldiğinin kanıtı değil. Weer’in temel talebi, hükümetin bağlayıcı bir taahhütte bulunmadan önce riskleri ve güvenceleri açıklaması.
Yetkililer inceleme yürütüldüğünü söylüyor, müzakerelere ilişkin anlatımlar farklılık gösteriyor
Tarım ve Kooperatifler Bakanlığı daimi sekreter yardımcısı ve sözcüsü Krit Uttamawethin, 11 Ekim’de Tarım Bakanlığına avantajları, dezavantajları ve ekonomiyle çiftçilerin geçim kaynakları üzerindeki olası etkileri inceleme talimatı verildiğini söyledi. Ayrıca konunun henüz herhangi bir tarafla değerlendirilmediğini veya müzakere edilmediğini belirtti.
Bu açıklama, UPOV 1991’in Tayland-AB müzakerelerinde gündeme alınmış bir konu olduğunu belirten anlatımlarla yan yana duruyor. Chulalongkorn Üniversitesinde biyolog olan doçent Jessada Denduangboripant, Ticaret Bakanlığının ve müzakere ekibinin konunun görüşüldüğünü doğruladığını, ancak henüz bir sonuca varılmadığını söyledi. Ulusal Çiftçiler Konseyinin istişaresinde de sözleşmeye katılım, ticaret görüşmelerindeki konulardan biri olarak tanımlanıyor.
Bu anlatımlar farklı aşamalara veya farklı kurumların çalışmalarına ilişkin olabilir; ancak müzakerelerin aynı aşamada olduğunu göstermiyor. Önerilen bir ticaret hükmünün görüşülmesi, bakanlığın kurum içi değerlendirmesi ve bir sözleşmeye katılma yönünde resmî karar alınması ayrı adımlar. Burada aktarılan açıklamalarda hükümet bu ayrımı netleştirmedi.
Krit’e göre Tarım Bakanı Suriya Juangroongruangkit, yetkililere çiftçilerin görüşlerini geniş kapsamlı biçimde dinleme talimatı verdi. Tarım Bakanlığı genel müdür yardımcısı ve sözcüsü Sasinya Pantan, değerlendirme sürecinin bakanlık bünyesinde, Bakanlıkta, Bakanlar Kurulunda ve Parlamentoda ilerlemesi gerekeceğini; Bakanlar Kuruluna sunulmadan önce kamu istişaresi yapılacağını söyledi.
Tohumları saklama hakkı neden hukuki istisnaya bağlı?
UPOV 1991, yeni bitki çeşitlerinin korunması için uluslararası bir çerçeve sunuyor. Sözleşmenin ekonomik amacı, ıslahçılara koruma altındaki çeşitlerin belirli kullanım biçimleri üzerinde denetim hakkı vererek ıslah çalışmalarına yapılan yatırımı ödüllendirmek. Bu haklar araştırmaları destekleyebilir; ancak her sezon tohum satın almak yerine kendi tohumunu üreten çiftçiler bakımından istisnaların kapsamını da önemli hâle getirir.
Tartışmada bazen birbirinin yerine kullanılsa da iki ayrı hüküm söz konusu. 15(1). madde; ticari olmayan, özel amaçlı eylemler, deneysel çalışmalar ve bazı ıslah faaliyetleri dâhil olmak üzere zorunlu istisnalar içeriyor. 15(2). madde ise ülkelerin makul sınırlar içinde ve ıslahçıların meşru çıkarları gözetilerek, çiftçilerin hasat ettikleri ürünü kendi işletmelerinde çoğaltma amacıyla kullanmasına izin veren isteğe bağlı bir istisna kabul edebilmesini sağlıyor.
Çiftçinin kendi işletmesinde yeniden ekim yapmasına yönelik istisna isteğe bağlıdır; otomatik ve sınırsız bir hak değildir. Hükmün ifadesi ve iç hukukta nasıl uygulandığı önem taşır. Çiftçinin koruma altındaki bir çeşidi aynı işletmede yeniden ekmesine izin veren bir kural, bu tohumu komşularıyla takas etmesine veya çoğaltma amacıyla satmasına mutlaka izin vermez.
Jessada, UPOV 1991’in tohum saklamaya yönelik kapsamlı bir yasak anlamına gelmediğini ve iç hukuktaki istisnaların küçük çiftçileri koruyabileceğini savunuyor. Eleştirmenler ise bu istisnaların ne kadar dar tutulabileceğine dikkat çekiyor. Bu görüşler bir noktada örtüşüyor: Hangi kullanımlara izin verildiği, yürürlükteki yasada açıkça belirtilmeli. Taraflar, sözleşmenin tanıdığı hareket alanının yeterli olup olmadığı konusunda ayrışıyor.
Tarım Bakanlığı, mevcut Tayland yasasının ıslahçıların korunmasıyla yerli ve topluluk çeşitlerini, fayda paylaşımını ve çiftçilerin kendi topraklarında ekmek üzere tohum saklama imkânını dengelediğini belirtiyor. Bu nedenle ilgili karşılaştırma, kısıtlamasız tohum kullanımıyla her şeyi yasaklayan bir düzenleme arasında değil, mevcut korumalarla belirli bir yeni yasa önerisi arasında yapılmalı.
Geleneksel çeşitler ve fayda paylaşımı ayrı konular
Weer, büyük yatırımcıların geleneksel çeşitlerle bağlantılı haklar talep ederek çiftçilerden bunların kullanımı için ücret alabileceği uyarısında bulundu. Jessada ise şirketlerin mevcut tüm yerel çeşitlerin mülkiyetini kolayca edinebileceği iddiasına karşı çıkıyor. Koruma için yenilik, farklılık, yeknesaklık ve istikrar koşullarının arandığına dikkat çekiyor.
Bu terimlerin hukuki anlamları belirli. Farklılık, bir çeşidin diğerlerinden ayırt edilip edilemediğiyle ilgili. Yeknesaklık ve istikrar ise çeşidin ilgili özelliklerinin tutarlılığını ifade ediyor. Bitki çeşidi koruma kurallarındaki yenilik, belirli koşullar altında daha önce gerçekleşmiş ticari kullanımla ilgili. Bu kavram, bitkinin daha önce hiç var olmadığı iddiası olarak anlaşılmamalı.
Daha geniş kaygı, yeni geliştirilen bir çeşitte yerel genetik materyalin kullanılması hâlinde ne olacağı. Tayland’ın 1999 tarihli yasası, belirli yerli veya yabani bitki kaynaklarının kullanımına bağlı faydaların paylaşılması için mekanizmalar içeriyor. Fayda paylaşımı, bu kaynaklardan elde edilen değerin üzerinde uzlaşılan bir bölümünün ilgili fona veya topluluğa geri aktarılması anlamına geliyor.
UPOV 1991 kendi başına böyle bir fayda paylaşımı sistemi kurulmasını şart koşmuyor. Ancak bu durum, Tayland’daki tüm korumaların ortadan kalkacağının tek başına kanıtı değil. Yine de ticaret yükümlülükleri, tescil kuralları ve mevcut güvenceler arasındaki ilişkiyi hukuki incelemenin temel konusu hâline getiriyor.
Eleştirmenler, esas itibarıyla türetilmiş çeşitleri düzenleyen 14(5). maddeye de dikkat çekiyor. Genel olarak bu çeşitler, temel özelliklerini korurken başka bir çeşitten büyük ölçüde türetilmiş olan çeşitlerdir. Söz konusu hüküm, ilk ıslahçının denetim hakkını belirli türetilmiş çeşitlere kadar genişletebilir. Ancak tüm ürünler, gıdalar veya geleneksel tarifler üzerinde genel bir mülkiyet iddiası değildir.
Yatırım vaatleri, yoğunlaşmış tohum pazarıyla karşı karşıya
Daha güçlü ıslahçı haklarının yatırımı çekebileceğini, yeni çeşitlerin geliştirilmesini teşvik edebileceğini ve Taylandlı araştırmacılarla çiftçi ıslahçıların çalışmalarına daha iyi koruma sağlayabileceğini savunanlar var. Jessada; pirinç, durian, aromatik hindistan cevizi ve orkide dâhil, ekonomik açıdan önemli bitkilerde fırsatlar bulunduğuna dikkat çekiyor. Bunlar, Tayland’ın almış olduğu bir kararın ölçülmüş kazanımları değil, olası faydalar.
Ulusal Çiftçiler Konseyi de istişaresinde aynı dengeye dikkat çekiyor: Bazı tohum uygulamalarına yönelik olası kısıtlamalarla ıslah ve ticarette sağlanabilecek olası kazanımlar. Buradaki zorluk, bu kazanımlardan kimin yararlanacağını, hangi çiftçilerin yeni maliyetlerle karşılaşacağını ve kamu araştırma kurumlarının sürece etkili biçimde katılıp katılamayacağını belirlemek.
Tartışmada aktarılan rakamlara göre, önde gelen dört mısır tohumu şirketinin toplam pazar payı yüzde 69; önde gelen iki sebze tohumu şirketinin payı ise yüzde 58. Bu rakamlara göre diğer işletmelerin payları sırasıyla yüzde 31 ve yüzde 42. Ürün pazarları birbirinden farklı olduğundan bu oranlar tek bir ulusal tahminde birleştirilmemeli.
Aktarılan bir başka rakam, Tayland’da üç büyük şirketin toplam 203 bitki çeşidi hakkına sahip olduğu yönünde. Bu, hakların veya tohum satışlarının toplamı içindeki oranı değil, hak sayısını gösteriyor. Toplam sayı bilinmeden bu şirketlerin tescilli korumadaki payı belirlenemez.
Bu rakamlar, eleştirmenlerin fiyatları yalnızca rekabetin dizginleyip dizginleyemeyeceğini sorgulamasının nedenini açıklamaya yardımcı oluyor. Ancak yeni bir yasa kapsamında tohum fiyatlarının ne kadar değişeceğini ortaya koymuyor. Fiyatların birkaç kat artabileceğine ilişkin iddialar, önerilen anlaşmanın belgelenmiş sonuçları değil, öngörüler.
Önceki incelemeler ve ekim ayındaki gelişmeler
BioThai Direktörü Prokchol Ousap, muhalefetin sosyal medyada aniden ortaya çıkan bir tepkiden değil, yıllar süren araştırmalardan kaynaklandığını savunuyor. Prokchol, Temsilciler Meclisi komitesinin 2020’de Trans Pasifik Ortaklığı için Kapsamlı ve İlerici Anlaşma (CPTPP) önerisini incelediği çalışmaya dikkat çekiyor. Komite, 400’den fazla yetkiliyi, akademisyeni ve paydaşı dinlemişti. Daha önceki bu incelemede, farklı bir ticaret anlaşması söz konusu olsa da UPOV 1991’le ilişkili riskler ele alındı.
Mevcut tartışmada A/HRC/63/26 olarak tanımlanan bir Birleşmiş Milletler raporuna ve dört BM özel raportörlük yetkisinin 21 Eylül 2026 tarihli, OL OTH 81/2026 olarak tanımlanan yazısına da atıfta bulunuluyor. Bu yazının, AB’yi UPOV 1991’le ilgili önerilen X.51 maddesini geri çekmeye çağırdığı aktarılıyor. Bunlar, BM belgelerinin burada belgelerin kendisi incelenerek bağımsız biçimde doğrulanmış bulguları değil, belgelere ilişkin aktarılan tanımlamalar.
- 2020: Tayland’daki bir parlamento komitesi, 400’den fazla katılımcıyı dinledikten sonra bitki çeşidi korumaya ilişkin kaygılar dâhil CPTPP’yi inceledi.
- 21 Eylül 2026: Dört BM özel raportörlük yetkisine atfedilen bir yazıda, Tayland-AB görüşmelerinde önerilen UPOV 1991 hükmüne itiraz edildi.
- 2 Ekim 2026: Sivil toplum kuruluşları, UPOV 1991 şartının kaldırılması talebiyle AB Delegasyonuna dilekçe sundu.
- 6 Ekim 2026: Onuncu müzakere turunun Phuket’te sona erdiği ve 24 bölümün 15’inde anlaşmaya varıldığı bildirildi.
- 11 Ekim: Tarım yetkilileri, devam eden bir değerlendirmeden söz etti ve hükümetin sonraki onay adımlarından önce istişare yapılacağını belirtti.
Phuket turuna ilişkin anlatımda fikri mülkiyet bölümünün çözüme kavuşmadığı belirtiliyor. 24 bölümün 15’inde anlaşmaya varılmış olması, dokuz bölümün hâlâ tamamlanmadığı anlamına gelir; ancak bu sayı, kalan konuların ne kadar zor olduğunu göstermez. 11 Ekim tarihli açıklamada, müzakere turuna ilişkin tarihli anlatımın aksine, yıl belirtilmiyor.
Tayland’ın hâlâ karara bağlaması gerekenler
Temel ayrımlardan biri, AB önerisinin UPOV 1991’e resmen katılmayı mı gerektireceği, yoksa Tayland yasalarının ülke katılmadan sözleşme standartlarını karşılamasını mı isteyeceği. Jessada, bunların farklı yükümlülükler olduğunu vurguluyor. Eleştirmenler, Tayland resmen katılmasa bile mevzuatın uyumlu hâle getirilmesinin iç hukuktaki korumalarda önemli değişiklikler gerektirebileceğini savunuyor.
Bu nedenle katılım ve uyum ayrı ayrı değerlendirilmelidir. Sözleşmenin 35(1). maddesi çekince koymayı yasaklıyor; yani sözleşmeye katılan bir ülke, hoşuna gitmeyen hükümleri basitçe kapsam dışında bırakamıyor. Ticaret anlaşmasında farklı bir ifade üzerinde müzakere yürütmek ise ayrı bir süreç. Bu tartışmaların hiçbiri Tayland’ın önerilen maddeyi şimdiden kabul ettiğini göstermiyor.
Bildirildiğine göre çözüme kavuşmamış fikri mülkiyet bölümü, patent koruma süresini 20 yıldan 25 yıla çıkaracağı ve düzenleyici veri münhasırlığını sekiz yıl, ayrıca olası iki yıl daha sağlayacağı belirtilen ilaç sektörü önerilerini de içeriyor. Veri münhasırlığı, ruhsat onayı için ilk ürün sahibinin sunduğu klinik çalışma verilerinden yararlanılmasını kısıtlıyor. Bunlar tohum haklarından ayrı konular; ancak ticaret anlaşmasının neden yalnızca tarımsal ihracat fırsatları üzerinden değerlendirilemeyeceğini gösteriyor.
Eksik olan temel bilgiler, Tayland’ın hangi yükümlülüğü değerlendirdiği, bunun iç hukukta hangi değişiklikleri gerektireceği ve istisnaların kapsamı. Yararlı bir etki analizi, etkilenecek ürünleri belirlemeli, farklı kurallara göre maliyetleri tahmin etmeli ve fayda paylaşımıyla erişilebilir uyuşmazlık çözümünün nasıl işleyeceğini açıklamalı.
Müzakerelere ilişkin anlatımda hükümetin anlaşmayı 2026 sonuna kadar tamamlama hedefinden söz ediliyor. Bu, teyit edilmiş bir imza tarihi değil, bir hedef. Belirli bir parlamento oylama tarihi, kamu istişaresinin son günü veya nihai karar tarihi belirtilmiş değil. Şimdilik 1999 tarihli yasa yürürlükte; Demokrat Parti ve çiftçi temsilcileri ise taahhütler bağlayıcı hâle gelmeden yanıt bekliyor.
Öne Çıkanlar
- Demokrat Parti; uyuşmazlık çözümü, tohum saklama, Tayland’daki araştırmalar, fayda paylaşımı ve kamu istişaresi konusunda güvenceler istiyor.
- Ulusal Çiftçiler Konseyi, olası kısıtlamalar ve ıslah ile ticarette sağlanabilecek olası faydalar hakkında çiftçilerin görüşlerini topluyor.
- Tayland’da şu anda 1999 tarihli Bitki Çeşitlerini Koruma Yasası yürürlükte.
- UPOV 1991, sınırlamalara tabi olmak kaydıyla, koruma altındaki çeşitlerin çiftçilerin kendi işletmelerinde yeniden ekilmesine yönelik isteğe bağlı bir istisnaya izin veriyor.
- UPOV 1991’in müzakerelerde hâlihazırda ele alınıp alınmadığı veya ön inceleme aşamasında kalıp kalmadığı konusunda anlatımlar farklılık gösteriyor.
- Onuncu ticaret turunda 24 bölümün 15’inde anlaşmaya varıldığı, fikri mülkiyet bölümünün ise çözüme kavuşmadığı bildirildi.
- Nihai bir katılım kararı veya parlamento oylama tarihi açıklanmadı.






