Afganistan, Çin’e Ulaşan Vahan Yolu’nu Açtı; Ancak Ticaret Koridoru İçin Sınırın Açılması Gerekiyor

11 dakikalık okuma
Afghanistan Opens Wakhan Road to China, but a Trade Corridor Still Needs an Open Border

5,5 milyon dolarlık yol Çin sınırına ulaşıyor

Afganistan, ülkenin kuzeydoğusundaki Bedahşan vilayetinden Çin sınırına uzanan 121 kilometrelik toprak yolu hizmete açtı. Komşu ülkeler üzerinden transit geçişe alternatif oluşturması amaçlanan güzergâh için 365 milyon afgani, yaklaşık 5,5 milyon dolar harcandı. Yol, Boroghil sınır bölgesinden (Broghil olarak da yazılıyor) uzak Vahan ilçesindeki Çin sınırına doğru uzanıyor.

İçindekiler
  1. 5,5 milyon dolarlık yol Çin sınırına ulaşıyor
  2. Yol neyi sağlıyor, neyi sağlamıyor?
  3. Proje nasıl gelişti?
  4. Ticaret verileri büyük dengesizliği gösteriyor
  5. Kabil neden Pakistan’a alternatif arıyor?
  6. Çin’in ilişkileri geçidin açılacağını garanti etmiyor
  7. Dağ koşullarında asıl sınav, yolun güvenilirliği
  8. Vahan diğer güzergâhları tamamlar, onların yerini almaz
  9. Ekonomik kazanımları ölçmeden önce atılması gereken adımlar
  10. Öne Çıkanlar

Sınıra ulaşmak ile sınırı ticari trafiğe açmak arasındaki fark, projenin merkezinde yer alıyor. Açılış duyurularında tamamlanmış bir Afganistan yolu anlatılıyor; faal bir uluslararası yük geçişinden söz edilmiyor. Observer Research Foundation’ın Nisan 2025 tarihli bir araştırması, Vahcir Geçidi’nde Çin gümrük tesislerinin bulunmadığını belirtiyor ve Pekin’in koridoru geliştirmenin ekonomik açıdan anlamlı olup olmadığı konusunda kuşkucu olduğunu aktarıyor.

Açılış duyurularına göre inşaat, yolun hizmete girmesinden iki yıl önce başladı. Törenin tarihiyle ilgili haberler farklılık gösteriyor: İkisi törenin pazar günü yapıldığını belirtirken, bir diğeri yıl belirtmeden 4 Ekim tarihini veriyor. Yolun uzunluğu da 121 kilometre ya da 121 kilometreden fazla olarak farklı biçimlerde aktarılıyor. Bu tutarsızlıkların hiçbiri, sınır hattına ulaşan bir yolun tamamlanmış olduğu yönündeki temel kazanımı değiştirmiyor. Ancak haberler, kesin bir açılış tarihi ortaya koymuyor.

Afganistan Kırsal Kalkınma ve Rehabilitasyon Bakanı Abdul Latif Mansur törende projenin stratejik, siyasi ve ekonomik önem taşıdığını söyledi. Mansur, ülkenin mühendislik kapasitesine de dikkat çekti:

"Afganistan İslam Emirliği, özellikle en çok ihtiyaç duyan vilayetlerde bu tür kamu projelerine öncelik verdi. Yabancı mühendis ya da danışman yok; mühendislerin tamamı Afgan," dedi Mansur.

Bedahşan Valisi Rahmatullah Necib, tamamlanmayı 45 yıllık savaşın ardından uzak bir bölge için büyük bir başarı olarak nitelendirdi. Ancak yolun ticari değeri, Afganistan’daki inşaat alanının dışındaki karar ve altyapıya bağlı olacak.

Reklam

Yol neyi sağlıyor, neyi sağlamıyor?

Vahan Koridoru, Afganistan’ın kuzeyinde Tacikistan ile güneyinde Pakistan arasında uzanan ve Çin’in Sincan bölgesine ulaşan toprak şerididir. Bu bölgede yol yapılması, sınır hattına fiziksel erişim sağlar. Bir ticaret koridorunun açılması içinse her iki ülkenin de trafiğe izin vermesi, malları işleme alması ve bağlantılı taşımacılık hizmetleri sunması gerekir.

Ayjaz Wani’nin 21 Nisan 2025’te yayımlanan 796 numaralı ORF değerlendirme notu, Vahcir Geçidi’ni Çin’in koridora tek erişim noktası olarak tanımlıyor ve Sincan’daki en yakın büyük kent olarak Taşkurgan’ı gösteriyor. Araştırmaya göre Pekin, dağlık arazi nedeniyle koridorun geliştirilmesini ekonomik açıdan uygulanabilir bulmuyor ve ekonomik fırsatlardan çok güvenlik riski görüyor.

Bu, açılışla birlikte yapılmış yeni bir Çin hükümeti duyurusu değil, bir araştırma kuruluşunun değerlendirmesi. Yine de bu değerlendirme, Kabil’in hedefleriyle sınırın işletilmesine yönelik teyit edilmiş bir anlaşma arasındaki farkı ortaya koyuyor. Açılış haberlerinde Çin gümrük işlemlerinin ne zaman başlayacağı, düzenli yük taşımacılığının yapılıp yapılmayacağı ya da Çin tarafında bağlantı yolu hizmeti bulunup bulunmayacağı belirtilmiyor.

Dolayısıyla yol, Afganistan’da altyapı alanında kaydedilmiş bir aşama olarak görülmeli. Bunu faal bir uluslararası ticaret güzergâhı olarak tanımlamak, şu ana kadar ortaya konan bilgilerin ötesine geçer.

Proje nasıl gelişti?

Doğrudan güzergâh oluşturma çabaları farklı hükümetler, finansman teklifleri ve inşaat aşamaları boyunca sürdü. Önceki haberlerde yaklaşık 49 ya da 50 kilometrelik kesimlerden söz edilirken, açılış haberlerinde yolun uzunluğu 121 kilometre olarak veriliyor. Bu rakamlar farklı bölümlere ya da proje aşamalarına karşılık gelebilir; ancak söz konusu haberlerde ayrıntılı bir karşılaştırma yer almıyor.

  • 1963: Tarihî kayıtlara göre Afganistan ile Çin resmî bir sınır anlaşmasına vardı, ancak resmî bir sınır kapısı kurulmadı.
  • 2017: Çin, fiber optik bağlantılar ve Vahan’daki bir yol kesimi de dahil olmak üzere Afganistan’ın kuzeydoğusundaki altyapı için yaklaşık 90 milyon dolar taahhüt etti. Bir haberde taahhüt 90 milyon doların üzerinde olarak aktarılıyor.
  • 2021: İşkaşim ilçesini Vahan üzerinden Sincan’a bağlayacak bir yol planı duyuruldu. ORF araştırmasına göre 50 kilometrelik Küçük Pamir yolu üzerindeki çalışmalar daha sonra güvenlik kaygıları nedeniyle askıya alındı.
  • Eylül 2023: Taliban yönetimi, Kırsal Kalkınma ve Rehabilitasyon Bakanlığı tarafından finanse edilen ve maliyeti 5,16 milyon dolar olarak bildirilen 50 kilometrelik bir kesimin yeniden inşa edileceğini duyurdu.
  • Ocak 2024: Yetkililer yolun tamamlanmak üzere olduğunu söyledi. Ekonomiden Sorumlu Başbakan Yardımcısı Molla Baradar, 2 Ocak’ta inşaatın sürdüğünü belirtti.
  • Ağustos ve Aralık 2024: Bildirilen ziyaretler ve diplomatik görüşmeler, İçişleri Bakanı Siraceddin Hakkani ile Çin Büyükelçisi Zhao Xing arasındaki temaslar da dahil olmak üzere, koridora yönelik ilgiyi yeniden artırdı.
  • Son açılış: Yetkililer, Boroghil’den Çin sınırına uzanan toprak yolun 365 milyon afgani maliyetle tamamlandığını duyurdu.

Daha önce yayımlanan bir ilerleme haberinde beş aylık çalışmadan, 49 kilometrelik bir kesimden ve bu kesimin yaklaşık yüzde 40’ının tamamlanmasından söz ediliyordu. Bunlar ilerleme aşamalarına ilişkin bilgiler; daha sonra duyurulan 121 kilometrelik projenin o sırada tamamlanmış olduğunun kanıtı değil. Benzer şekilde, bütçelerin örtüşüp örtüşmediği bilinmeden önceki dolar tahminleri açılışta bildirilen maliyete eklenmemeli.

Reklam

Ticaret verileri büyük dengesizliği gösteriyor

Vahan’ın ekonomik açıdan en güçlü gerekçesi, Afganistan’ın hâlihazırda ticaret yaptığı bir pazara erişim sağlaması. ORF notuna göre iki ülke arasındaki ticaret 2023’te 1,3 milyar dolara ulaştı; bu, 2022’ye kıyasla yüzde 125 artış anlamına geliyor. Bu büyüme oranı, 1,3 milyar doların 2,25’e bölünmesiyle 2022 toplamının yaklaşık 578 milyon dolar olduğunu gösteriyor.

Afganistan’ın Çin’e ihracatı 2023’te yalnızca 64 milyon dolar oldu; bu, ikili ticaretin yaklaşık yüzde 4,9’una karşılık geliyor. Notta, bu ihracatın yaklaşık yüzde 90’ının kabuklu çam fıstığından oluştuğu belirtiliyor. Bu oran ihracat rakamına uygulandığında, tek bir ürün kategorisinin yaklaşık 57,6 milyon dolara karşılık geldiği görülüyor.

Bu rakamlar, yeni bir güzergâhın tek başına dengeli bir ticari ilişki yaratamayacağını gösteriyor. Afganistan’ın yalnızca Çin’den ithalatı kolaylaştırmak yerine, satabileceği malların miktarını ve çeşitliliğini artırması gerekiyor. Tarım ürünleri, değerli taşlar, madenler ve el sanatları Vahan’ın ekonomik gerekçeleri arasında sayılan ihracat fırsatları. Ancak yolun ticareti ne kadar artıracağına ilişkin doğrulanmış bir tahmin bulunmuyor.

ORF araştırması, Pekin’in Aralık 2024’ten itibaren Afganistan ürünlerine yüzde 100 gümrüksüz erişim sağladığını da bildiriyor. İthalat vergilerinin kaldırılması pazara erişimi kolaylaştırabilir, ancak nakliye maliyetlerini, ürün gerekliliklerini ya da sınır işlemlerini ortadan kaldırmaz. Vahan, bu zincirin yalnızca bir bölümüne çözüm getirebilir.

Kabil neden Pakistan’a alternatif arıyor?

Afganistan açısından proje, sınırları dışındaki aksaklıklara maruz kalma riskini azaltma amacı da taşıyor. Pakistan’la ticaretin başlıca kanalları olan Torkham ve Çaman, deniz ticaretine erişim sağlayan limanlara bağlanıyor. Sınır kapılarının tekrar tekrar kapanması Afgan tüccarları zarara uğrattı ve İran, Orta Asya ile Çin üzerinden uzanan güzergâhlara yönelme gerekçesini güçlendirdi.

ORF notunda, Ocak 2024’te Torkham’ın 10 gün kapalı kaldığı belirtiliyor ve diğer sınır kapılarındaki uzun süreli kısıtlamalardan söz ediliyor. Bu aksaklıklar; militanlık, sınır güvenliği ve Afganistan vatandaşlarının Pakistan’daki varlığı konularında Kabil ile İslamabad arasındaki ilişkilerin kötüleşmesi bağlamında ele alınıyor.

Pakistan, güvenliğine yönelik tehditlerin Afganistan’da sürmesine izin verildiğini öne sürüyor; Kabil ise bu iddiaları reddediyor. Notta, Taliban’ın iktidara dönüşünü izleyen ilk 21 ayda Pakistan’daki terör saldırılarının yüzde 73 arttığı bildiriliyor. Ayrıca Hayber Pahtunhva’da olay sayısının 2021’de 572’den 2024’te 2.173’e çıkarak yaklaşık yüzde 280 arttığı belirtiliyor.

Aynı araştırmada Pakistan’ın yaklaşık 800 bin Afganı ülkesine geri gönderdiği ve Ocak 2025’te 3 milyon kişiyi daha sınır dışı etmeye yönelik bir planı onayladığı aktarılıyor. Bu gelişmeler, Kabil’in alternatif arayışının arkasındaki siyasi aciliyeti açıklamaya yardımcı oluyor; ancak Vahan’ın yerleşik sınır kapılarının yerini alacak kadar yük taşıyabileceğini kanıtlamıyor.

Reklam

Çin’in ilişkileri geçidin açılacağını garanti etmiyor

Çin, Taliban yönetimiyle yoğun temaslarını sürdürüyor. ORF notuna göre Taliban, Ağustos 2021 ile Şubat 2024 arasında 80 ülkeyle 1.382 diplomatik görüşme yaptı. Bunların 215’i, toplamın yaklaşık yüzde 15,6’sı, Çin’le gerçekleştirildi.

Bu ilişkide yatırım ve güvenlik de yer tutuyor. Notta, Sincan Orta Asya Petrol ve Gaz Şirketi’nin petrol çıkarımı için üç yılda 550 milyon dolar yatırım yapmayı taahhüt ettiği 2023 tarihli bir sözleşmeye yer veriliyor. Ayrıca Taliban yetkililerinin, Çin’in 10 milyar dolarlık lityum yatırımıyla ilgilendiğine dair açıklamaları aktarılıyor. İkinci iddia Afgan yetkililere atfedilen bir ilgi ifadesi; tamamlanmış bir yatırımla ya da Vahan için verilmiş bir finansman taahhüdüyle aynı şey değil.

Çin’in kaygıları arasında Doğu Türkistan İslami Hareketi ve Horasan İslam Devleti’nin yanı sıra Pakistan’daki Çinli personel ve projelere yönelik tehditler de bulunuyor. ORF analizi, Pekin’in Vahan’ı Sincan’a açılan hareketli bir ticaret kapısından çok bir güvenlik tamponu olarak görmeyi tercih edebileceğini öne sürüyor.

Haberlerde ayrıca 2022 başlarında Vahan’ın Afganistan tarafında Pakistan ve Çin’in faaliyetlerde bulunduğu iddiaları ve ardından Taliban’ın verdiği bir yanıt aktarılıyor. Bu haberler, iddia edilen sınır faaliyetlerine ilişkin bağımsız doğrulama ya da ortak bir resmî açıklama sunmuyor. Topraklarda değişiklik olduğunun kanıtı olarak değerlendirilmemeliler.

Uygulamadaki gerilim açık: Kabil trafik ve yatırım istiyor; araştırma değerlendirmesi ise Pekin’in hem güvenlik hem ticari getiri konusunda temkinli olduğunu aktarıyor. Yoğun diplomatik temaslar bu farklılığı tek başına ortadan kaldırmıyor.

Dağ koşullarında asıl sınav, yolun güvenilirliği

ORF notu, Vahan’ı yaklaşık 350 kilometre uzunluğunda ve 20 ila 60 kilometre genişliğinde; 110 köyü ve yaklaşık 12 bin sakini bulunan bir bölge olarak tanımlıyor. Sınır bölgesinin deniz seviyesinden yaklaşık 5 bin metre yüksekte olduğunu belirtiyor. Başka bir kaynak ise Vahcir Geçidi’nin yüksekliğini yaklaşık 4 bin 900 metre olarak veriyor.

Coğrafi rakamlar başka noktalarda da farklılık gösteriyor. İlk ekonomik araştırmada Afganistan-Çin sınırının uzunluğu 96 kilometre olarak verilirken ORF bu uzunluğu yaklaşık 75 kilometre olarak belirtiyor. İlk araştırmada bölgenin genişliği 16 ila 66 kilometre olarak aktarılıyor. Ortak bir ölçüm yöntemi bulunmadığından, bu rakamlar birbirinin yerine kullanılabilecek kesin veriler değil, farklı tanımlamalar olarak sunulmalı.

Ulaşım engelleriyse daha açık. Yoğun kar, aşırı soğuk, çığ ve toprak kaymaları yolculuğu aksatabilir ve inşaat mevsimini kısaltabilir. Yüksek bir dağ sınırına ulaşan toprak yol, yıl boyunca güvenilir erişim sağlandığının kanıtı değil.

Afganistan’ın ayrıca köprüler, iletişim altyapısı, yük elleçleme, gümrük kapasitesi ve bakım düzenlemelerine ihtiyacı olacak. Tüccarların tedarikçilere ödeme yapabilmesi ve kayıp ya da gecikme riskini yönetebilmesi için bankacılık hizmetleri ve kargo sigortası da önem taşıyor. Açılış rakamlarına doğrulanmış yük kapasitesi, mevsimsel işletme takvimi ya da bakım bütçesi eşlik etmiyor.

Reklam

Vahan diğer güzergâhları tamamlar, onların yerini almaz

Önerilen güzergâh, sıklıkla kendisiyle birlikte anılan bazı bölgesel projelerden farklı bir amaca hizmet ediyor. Çin-Pakistan Ekonomik Koridoru ya da CPEC, Çin’in çıkarlarını Pakistan’ın ulaşım ağına ve Gwadar Limanı’na bağlıyor. Vahan, Afganistan’a Çin’e doğrudan kara bağlantısı sağlayabilir; ancak denize doğrudan erişim sunmaz.

Yolla ilgili bir haberde Çin, Pakistan ve Afganistan’ın 2025’te CPEC’i Afganistan’a uzatma konusunda anlaştığı belirtiliyor. Bu, Vahan üzerinden doğrudan erişim ile Pakistan üzerinden erişimin olası bir kesişimine işaret ediyor. Ancak güzergâhlardan birinin diğerini gereksiz kıldığını göstermiyor. Tüccarların hangi güzergâhı seçeceğini yük kapasitesi, varış noktaları, güvenilirlik ve maliyet belirleyecek.

2018’de açılan Lapis Lazuli güzergâhı, batıya doğru Türkmenistan, Azerbaycan, Gürcistan ve Türkiye üzerinden Avrupa pazarlarına uzanıyor. İran’ın Çabahar Limanı ise Pakistan’dan transit geçiş gerektirmeyen bir deniz yolu seçeneği sunuyor. Bu güzergâhlar, Sincan’a uzanan bir yolun tek başına karşılayamayacağı ihtiyaçlara yanıt veriyor.

TAPI olarak bilinen Türkmenistan-Afganistan-Pakistan-Hindistan projesi ise farklı: Genel bir yük koridoru değil, doğal gaz boru hattı önerisi. Bölgesel iş birliğini anlamak açısından Vahan’la karşılaştırmak yararlı olabilir; ancak bu iki projeyi rakip yük taşıma kapasitesi açısından karşılaştırmak doğru olmaz.

Çin’in Afganistan’la başka bir bağlantısı da zaten var. ORF notunda, Eylül 2022’de Kaşgar’dan Kazakistan ve Özbekistan üzerinden Hairatan’a tren seferlerinin başlatıldığı belirtiliyor. Dolayısıyla Vahan, ikili taşımacılığı sıfırdan kurmak yerine mevcut dolaylı bağlantılara doğrudan bir seçenek ekleyecek.

Ekonomik kazanımları ölçmeden önce atılması gereken adımlar

Asya Kalkınma Bankası’nın Aralık 2022’de yayımlanan CAREC performans raporu, koridorların performansını değerlendirmek için yararlı bir çerçeve sunuyor. Afganistan ve Çin’in de aralarında bulunduğu 11 üye ülkeyi kapsayan altı koridorda, 2010-2020 dönemindeki ticaret işlemlerini ve taşımacılık verimliliğini inceliyor.

Raporda, malların ulaşım güzergâhları ve sınırlardan fiilen nasıl geçtiğini değerlendiren Koridor Performans Ölçümü ve İzleme yöntemi kullanılıyor. Yapısal engellerin yanı sıra COVID-19’un yol açtığı aksaklıklar da ele alınıyor. Rapor, Vahan için bir fizibilite çalışması değil ve bölgede tasarruf ya da ticaret artışına ilişkin belirli bir tahmini doğrulamıyor.

Bu ayrım, yolun ekonomik kazanımlarına ilişkin iddialar açısından önemli. Coğrafi olarak daha kısa bir bağlantı, dağ yollarının kapanması, aktarma ya da sınır gecikmeleri teslimatları aksatırsa daha yavaş veya daha pahalı olabilir. Güvenilir bir değerlendirme için yolculuk süreleri, navlun ücretleri, çalışma mevsimleri ve gümrük performansına ilişkin veriler gerekir. Vahan’da düzenli ticaret için bunların hiçbiri ortaya konmuş değil.

İnşaat ve gelecekte sunulacak taşımacılık hizmetleri Bedahşan’da istihdam yaratabilir. Vahan’ın bir bölümü ulusal park alanında kalıyor ve bölge yerli ve yabancı ziyaretçileri şimdiden çekiyor. Erişimin iyileştirilmesi yerel ticarete ve turizme katkı sağlayabilir, ancak istihdam ya da ziyaretçi sayısına ilişkin doğrulanmış bir tahmin bulunmuyor.

Sonraki anlamlı aşamalar, sınırın işletilmesine yönelik bir anlaşmaya varılması, Çin gümrük tesislerinin kurulması, kullanılabilir bağlantı altyapısının oluşturulması ve ticari trafiğin fiilen başlaması olacak. Bu adımlar için doğrulanmış bir takvim açıklanmadı. O zamana kadar yolun kanıtlanmış en önemli katkısı, ihracatta ölçülmüş bir artış ya da transit geliri değil; fiziksel erişimi iyileştirmesi ve yeni bir müzakere seçeneği sunması.

Reklam

Öne Çıkanlar

  • Afganistan, Boroghil’den Vahan’daki Çin sınırına uzanan yaklaşık 121 kilometrelik toprak yolu hizmete açtı.
  • İnşaat maliyeti 365 milyon afgani, yaklaşık 5,5 milyon dolar olarak bildirildi; çalışmalar açılıştan iki yıl önce başladı.
  • Açılış tarihiyle ilgili haberler farklılık gösteriyor: Bazıları pazar gününü, bazılarıysa yıl belirtmeden 4 Ekim’i veriyor.
  • Nisan 2025 tarihli ORF notuna göre Vahcir Geçidi’nde Çin gümrük tesisleri bulunmuyor ve Pekin, güzergâhın ekonomik ve güvenlik maliyetleri konusunda temkinli.
  • İkili ticaret 2023’te 1,3 milyar dolara ulaştı; ancak Afganistan’ın ihracatı yalnızca 64 milyon dolar, yani toplamın yaklaşık yüzde 4,9’u oldu.
  • Yolun güvenilir bir yük koridoruna dönüşüp dönüşmeyeceğini dağlardaki hava koşulları, sınır işlemleri, finansman ve bağlantı altyapısı belirleyecek.
  • Düzenli ticari sınır geçişlerinin başlayacağına ilişkin doğrulanmış bir tarih bulunmuyor.
Bu haberi paylaş

Bunlar da ilginizi çekebilir