Bütçe fazlaya geçerken Sri Lanka, Ditwah Kasırgası için ayrılan yeniden inşa fonlarının yalnızca yüzde 8’ini harcadı

10 dakikalık okuma
Sri Lanka Spent Only 8% of Cyclone Ditwah Rebuilding Funds as Budget Turned to Surplus

Yeniden inşa çalışmaları aksarken 460 milyar rupi harcanmadı

Sri Lanka, Ditwah Kasırgası sonrasında yeniden inşa için ayırdığı 500 milyar rupinin yalnızca yaklaşık 40 milyarını 2026 ortasına kadar harcamış, yaklaşık 460 milyar rupi kullanılmadan kalmıştı. Fonların yavaş aktarılması, hasar gören topluluklar yeniden inşayı beklerken bütçede nadir görülen bir fazlanın oluşmasına katkıda bulundu.

İçindekiler
  1. Yeniden inşa çalışmaları aksarken 460 milyar rupi harcanmadı
  2. Yeniden inşa bütçesinin arkasındaki hasar
  3. Hane halkı tazminatında farklı bir ölçüt kullanılıyor
  4. Eylül ayına kadar harcamalar yüzde 30’un altında kaldı
  5. Vergi gelirlerindeki artış bütçe fazlasına katkı sağladı
  6. Yasal sınır, mali alanın nasıl kullanılabileceğini kısıtlıyor
  7. Önerilen çözümler projelerin hayata geçirilmesine odaklanıyor
  8. Dış yardım taahhütleri, tamamlanmış yeniden inşayla aynı şey değil
  9. Ekonomik toparlanma hane halklarının yaşadığı zorlukları ortadan kaldırmadı
  10. Bilinmesi Gerekenler

Dünya Bankası’nın Ekim 2026 tarihli Sri Lanka Kalkınma Güncellemesi, From Recovery to Transformation başlığıyla yeniden inşadaki gecikmeyi, bütçe ödeneklerini harcamaya dönüştürmedeki daha geniş kapsamlı başarısızlığın bir parçası olarak ele alıyor. Haziran ayına kadar yıllık sermaye bütçesinin yalnızca yüzde 16,7’si kullanılmış, Orta Doğu’daki savaşla bağlantılı ayrı bir 100 milyar rupilik yardım paketinin ise yarısından azı ödenmişti.

Banka, açığı finansman yetersizliğinden ziyade proje seçimi, ihale süreçleri ve uygulama kapasitesindeki aksaklıklara bağlıyor. Bu ayrım önemli: Ödenek çıkarmak, projelerin uygulamaya hazır olmasını, sözleşmelerin imzalanabilmesini veya çalışmaların ilerleyebilmesini tek başına sağlamıyor.

Bu sırada gelirler bir yıl öncesine göre yüzde 27,2 artarak harcamalardaki yüzde 7,9’luk yükselişi açık ara geride bıraktı. Hükümet, 2025’in aynı döneminde 406 milyar rupilik açık vermişken 2026’nın ilk yarısında 9,5 milyar rupilik bütçe fazlası kaydetti.

Rakamlar Sri Lanka’nın toparlanmasının iki farklı yönünü ortaya koyuyor. Vergi tahsilatı ve mali dengeler güçlendi; ancak yeniden inşa ve kamu yatırımlarını hayata geçirmekle sorumlu kurumlar bu ilerlemeye ayak uydurmakta zorlandı. Dolayısıyla Hazine dengesinin iyileşmesi, toparlanmanın hasar gören konutlara, işletmelere ve altyapıya ulaştığını tek başına göstermiyor.

Reklam

Yeniden inşa bütçesinin arkasındaki hasar

Ditwah Kasırgası, Kasım 2025’in sonlarından Aralık ayının başlarına kadar etkili oldu; 25 ilçenin tamamında şiddetli yağışlara, sellere ve toprak kaymalarına yol açtı. Kandy, Badulla, Nuwara Eliya, Kurunegala ve Matale’nin de aralarında bulunduğu Orta ve Güney-Orta bölgelerde ağır hasar meydana geldi ve etkilenen topluluklara ulaşmak güçleşti.

ODI, 9 Ocak 2026 tarihli yeniden inşa politikası analizinde, Birleşmiş Milletler verilerine dayanarak nüfusun yaklaşık yüzde 10’unun etkilendiğini, 91 binden fazla konutun hasar gördüğünü veya yıkıldığını bildirdi. Raporda o aşamada hayatını kaybeden ya da kayıp olanların sayısı 600’ün üzerinde verildi.

Dünya Bankası’nın Afet Sonrası Hasar Hızlı Küresel Tahmini, hasarı 4,1 milyar ABD doları olarak hesapladı. Bu tutar, Sri Lanka’nın 2024 gayrisafi yurt içi hasılasının yaklaşık yüzde 4’üne karşılık geliyor. Hasarın yüzde 42’sini altyapı, yüzde 24’ünü konutlar, yüzde 20’sini tarım, yüzde 14’ünü ise diğer binalar oluşturdu.

Bu oranlar, tazminat ödemelerinin yeniden inşa çalışmalarını tek başına anlatamayacağını gösteriyor. Yolların, demiryollarının, enerji sistemlerinin ve tarım varlıklarının da onarılması gerekiyor. Her alan farklı kurumlar, proje hazırlıkları ve ihale düzenlemeleri gerektiriyor.

Baskı, Nisan 2026’da anlatılan kasırga ve savaş kaynaklı şoklar sırasında belirginleşmişti. O dönemde felaket, yükselen yakıt maliyetleri ve Sri Lanka’nın 2022 ekonomik krizinin süregelen etkileriyle çakışıyordu. Ekim ayındaki harcama verileri, sonraki aşamadaki sorunun tahsis edilen fonları yardıma ve tamamlanmış çalışmalara dönüştürmek olduğunu gösteriyor.

Hane halkı tazminatında farklı bir ölçüt kullanılıyor

Tazminat ödemelerine ilişkin ayrı bir açıklama, daha yüksek bir harcama oranı sunuyor ancak daha dar kapsamlı bir ödeneği ele alıyor. Ulusal Afet Yardım Hizmetleri Merkezi Kıdemli Sekreter Yardımcısı Prageeth Danansuriya, bütçeden konutlara, işyerlerine ve diğer binalara verilen hasar için tazminat olarak 150 milyar rupi ayrıldığını söyledi.

Danansuriya, 39 milyar rupi harcandığını ve bunun ödeneğin yaklaşık yüzde 25’i olduğunu belirtti. Açıklanan tutarlar üzerinden 39 milyar rupi, 150 milyar rupinin yüzde 26’sına denk geliyor; bu da yaklaşık bir oran olarak verilen açıklamayla uyumlu.

Bu rakam, Dünya Bankası’nın 500 milyar rupilik yeniden inşa ödeneğinin yaklaşık yüzde 8’inin hazirana kadar harcandığı yönündeki bulgusuyla doğrudan karşılaştırılamaz. Tazminat rakamı belirli bir kategoriyi kapsıyor ve hangi tarihe kadar olan verileri içerdiği belirtilmiyor. Bu nedenle tüm yeniden inşa programının güncel harcama oranı olarak değerlendirilemez.

Bu rakamların hiçbiri kaç konutun onarıldığını veya yeniden yapıldığını göstermiyor. Ödenen para, alınan tazminat ve tamamlanan inşaat birbirinden farklı ölçütler. Yayımlanan veriler, bu üçünün de izlenmesine olanak tanıyacak ortak bir döküm sunmuyor.

Reklam

Eylül ayına kadar harcamalar yüzde 30’un altında kaldı

Gecikme yılın ilk yarısından sonra da sürdü. İki hükümet kaynağına atfedilen rakamlara göre, 2026 için ayrılan 1 trilyon 380 milyar rupilik ödeneğe karşılık eylül ayına kadar sermaye harcamaları yaklaşık 385 milyar rupiye ulaştı. Bu, yıllık bütçenin dokuz ayda yaklaşık yüzde 27,9’unun kullanıldığı anlamına geliyor.

Bu rakamlara göre hükümetin ödeneğin tamamını kullanabilmesi için yılın son üç ayında yaklaşık 995 milyar rupi harcaması gerekiyordu. Bu da ilk dokuz ayda ayda ortalama yaklaşık 43 milyar rupi harcanmışken aylık ortalamanın yaklaşık 332 milyar rupiye çıkmasını gerektiriyordu.

Karşılaştırma, harcamaların her ay eşit olması gerektiğini kanıtlamaktan ziyade gerekli hızlanmanın boyutunu ortaya koyuyor. Sözleşmeler ilerledikçe ve faturaların ödeme zamanı geldikçe ödemeler yılın son döneminde yoğunlaşabilir. Bununla birlikte, ödeneğin tamamını kullanmak için eylüle kadar kaydedilen harcama hızında keskin bir değişim gerekiyor.

İki hükümet kaynağı, yönetimin 2026 sonundan önce sermaye ödeneğinin tamamını kullanmayı beklediğini söyledi. Kabine Sözcüsü ve Medya Bakanı Nalinda Jayatissa, 6 Ekim’de harcamaların yüzde 70’inin kasım ayında kesinleştiğini söyledi; ancak hükümetin o gün güncel bir toplam veremeyeceğini de belirtti.

Harcama ve toparlanma sürecindeki başlıca tarihler şöyle:

  • Kasım 2025 sonları-Aralık 2025 başları: Ditwah Kasırgası yaygın sellere, toprak kaymalarına ve hasara yol açtı.
  • Aralık 2025 sonu: Acil dış yardım taahhütleri yaklaşık 818 milyon ABD dolarına ulaştı.
  • Haziran 2026: Yeniden inşa fonlarının yaklaşık yüzde 8’i, yıllık sermaye bütçesinin ise yüzde 16,7’si harcanmıştı.
  • Eylül 2026: Sermaye harcamalarının yaklaşık 385 milyar rupiye, yani yıllık ödeneğin yüzde 27,9’una ulaştığı bildirildi.
  • Kasım ve Aralık 2026: Hükümet, harcamaların hızlanmasını ve yıl sonuna kadar sermaye ödeneğinin tamamının kullanılmasını bekliyor.

Vergi gelirlerindeki artış bütçe fazlasına katkı sağladı

Gelirlerdeki iyileşme kayda değerdi. Vergi tahsilatı 2026’nın ilk yarısında yüzde 25,9 arttı. Artışta, ithalat kısıtlamalarının kaldırılmasının ardından başta Katma Değer Vergisi (KDV) ve araç ithalatından alınan vergiler etkili oldu. KDV, mal ve hizmet satışlarından alınan; ithalat vergileri ise ülkeye giren ürünlere uygulanan vergilerdir.

Faiz ödemelerini içermeyen birincil fazla 1 trilyon 233,1 milyar rupiye ulaşarak bir yıl öncesine göre yaklaşık 360 milyar rupi arttı. Birincil denge, hükümetin diğer harcamalarını gelirleriyle karşılayıp karşılayamadığını göstermesi bakımından kullanışlıdır. Faiz maliyetlerini de içeren bütçe fazlası ise yalnızca 9,5 milyar rupiydi.

İki denge arasındaki fark, borç servisinin kamu maliyesi üzerindeki ağırlığını gösteriyor. Faiz hesaba katıldığında büyük bir birincil fazlanın neden yalnızca sınırlı bir bütçe fazlasıyla sonuçlanabildiğini de açıklıyor.

Haziran ayında onaylanan vergi yasaları, sermaye kazancı vergilerini artırdı, yabancı dijital hizmet sağlayıcılarına KDV getirdi ve finansal hizmetlerde KDV’yi yükseltti. Hükümet ayrıca ulusal bir elektronik fatura sistemini deniyor. Veriler, haziran ayındaki bu önlemlerin her birinin ilk yarıdaki gelir artışına ne kadar katkıda bulunduğunu açıklamıyor.

Reklam

Yasal sınır, mali alanın nasıl kullanılabileceğini kısıtlıyor

Daha düşük faiz maliyetleri, hükümete harcamaları sınırsız biçimde artırma imkânı vermiyor. Kamu Maliyesi Yönetimi Yasası, faiz hariç harcamaları ifade eden birincil harcamaları gayrisafi yurt içi hasılanın yüzde 13’üyle sınırlıyor.

Faiz ödemeleri, 2025’te hükümet gelirlerinin yaklaşık yüzde 46’sını oluşturdu. Bu oran, 2022-2023 arasındaki kriz zirvesinde yaklaşık yüzde 80’di. Dünya Bankası, oranın 2028’e kadar yüzde 34’e düşeceğini; bunun da 2025’e göre 12 puanlık bir gerileme anlamına geldiğini öngörüyor.

Banka, harcama tavanının her rupinin ne kadar verimli kullanıldığını daha önemli hâle getirdiğini belirtiyor. Kalkınma güncellemesinde şu ifadeye yer veriliyor:

Bu harcama tavanı, harcama düzeyini artırmaktan ziyade harcamaların niteliğini iyileştirmenin önemini artırıyor,

Yasal sınır ile uygulamadaki aksaklıklar birbirinden ayrı kısıtlar. Harcama tavanı, faiz hariç harcamaların ne kadar olabileceğini belirliyor. Projelerin yetersiz hazırlanması, ihale süreçlerindeki ve uygulamadaki aksaklıklar ise hükümetin bütçeye aldığı tutarları dahi kullanmasını engelleyebiliyor.

Dünya Bankası, orta vadede gayrisafi yurt içi hasılanın en az yüzde 3,5’i düzeyinde birincil fazla verilmesini bekliyor. Bu oran, hükümetin Mali Strateji Bildirisi’nde 2027’den itibaren hedeflediği yüzde 2,6’nın en az 0,9 puan üzerinde. Banka ayrıca mali alanın bir bölümünün vergi dağılımındaki gerileyiciliği azaltmak için kullanılabileceğini söylüyor. Bu, vergi yükünün gelirlerine kıyasla yoksul kesimlerin üzerinde daha ağır olması anlamına geliyor.

Önerilen çözümler projelerin hayata geçirilmesine odaklanıyor

Dünya Bankası, gecikmeleri ve maliyet aşımlarını azaltmak için projelerin incelenmesi, risklerin elenmesi, önceliklerin belirlenmesi ve değerlendirilmesi süreçlerinin daha sistematik hâle getirilmesini istiyor. Pratikte bu, bir projeye para ayrılmadan önce gerekli, uygulanabilir, karşılanabilir ve uygulamaya hazır olup olmadığının sınanması anlamına geliyor.

Bu öneri, düşük harcama rakamlarıyla hükümetin büyüme hedeflerini birbirine bağlıyor. Projenin işler bir tasarımı, açıkça belirlenmiş sorumluları veya sözleşmeyi yönetme kapasitesi yoksa ödenek kısa vadede çok az fayda sağlar. Bu aksaklıklar giderilmeden ödemeleri hızlandırmak, daha iyi altyapı ortaya çıkaracağı anlamına gelmez.

ODI’nin ocak ayındaki analizini kaleme alan Ganeshan Wignaraja, Dünya Bankası ve Asya Kalkınma Bankası’yla birlikte Rebuild Sri Lanka Fonu için maliyeti belirlenmiş bir yeniden inşa stratejisi hazırlanmasını önerdi. Önerileri arasında erken uyarı sistemlerinin güçlendirilmesi, afetlere dayanıklı altyapı, sigorta ve kurumsal kapasitenin artırılması yer aldı.

Wignaraja ayrıca özel bir afet yönetimi kurumu veya bakanlığı kurulmasını ve Uluslararası Para Fonu’yla mali hedeflerde sınırlı düzenlemeler yapılmasının görüşülmesini önerdi. Bunlar politika önerileriydi; ekim ayındaki verilerde onaylanmış kararlar olarak yer almadı. Acil sınav, hükümetin finansmanı hâlihazırda sağlanmış projeleri hazırlayıp hayata geçirip geçiremeyeceği.

Reklam

Dış yardım taahhütleri, tamamlanmış yeniden inşayla aynı şey değil

ODI’nin ocak ayındaki değerlendirmesinde, Aralık 2025 sonunda yaklaşık 818 milyon ABD doları tutarında acil yardım taahhüdü sıralandı. Bu, Dünya Bankası’nın 4,1 milyar dolarlık hasar tahmininin yaklaşık yüzde 20’sine karşılık geliyordu. Bu karşılaştırma, açıklanan desteğin değil hasarın büyüklüğünü gösteriyordu; fiilen alınan veya harcanan tutarı değil.

Listelenen çok taraflı destekler arasında IMF’nin Hızlı Finansman Aracı kapsamında onayladığı 206 milyon ABD doları, Dünya Bankası’nın mevcut projelerden yönlendirilen fonlarla taahhüt ettiği 120 milyon dolar ve Asya Kalkınma Bankası’nın ticaret finansmanı ile afet yardımı için sağladığı 43 milyon dolar yer aldı.

İkili taahhütler arasında Hindistan’dan 450 milyon ABD doları, Japonya’dan 2,5 milyon dolar, ABD’den 2 milyon dolar ve Çin’den 143 bin dolar bulunuyordu. Bu yardım biçimleri farklı amaçlara hizmet ettiğinden, tümü doğrudan inşaat ödemesi olarak değerlendirilemez.

Ocak ayındaki analize göre IMF, kasırganın yol açtığı hasarın değerlendirilmesine imkân tanımak için programın beşinci incelemesini ertelemişti. Bu açıklamalarda daha sonraki bir inceleme tarihi verilmedi. Dış desteğin ne kadarının ödendiğini gösteren toplu bir ekim verisi de bulunmuyor.

Dış yardım taahhütleriyle yurt içindeki 500 milyar rupilik yeniden inşa ödeneği farklı para birimleri kullanıyor ve farklı kategorileri kapsıyor. Ortak bir muhasebe temeli olmadan bunlar, tamamlanmış yeniden inşa harcamalarından oluşan tek bir kaynak havuzuymuş gibi toplanmamalı.

Ekonomik toparlanma hane halklarının yaşadığı zorlukları ortadan kaldırmadı

Dünya Bankası, reel gayrisafi yurt içi hasılanın 2022 krizi öncesindeki seviyesine döndüğünü bildiriyor. Ekonomi, 12 çeyrek üst üste büyümenin ardından 2026’nın ilk yarısında yüzde 4,7 büyüdü. Banka, 2026 için yüzde 4,4, 2027 için yüzde 4,2 büyüme öngörüyor.

Bu kazanımlar eşit paylaşılmadı. Banka, 2025’te yoksulluğun yüzde 16,9 düzeyinde olduğunu ve kriz öncesindeki seviyenin üzerinde kaldığını tahmin ediyor; ayrıca iş gücü piyasası göstergelerinin geriden gelmeye devam ettiğini belirtiyor. Yeniden yükselen enflasyon da hane halklarının refahındaki iyileşmenin bir kısmını aşındırdı.

ODI’nin ocak ayındaki analizinde gelir yoksulluğu yaklaşık yüzde 22 olarak hesaplanmıştı. Bu, Dünya Bankası’nın daha sonraki yüzde 16,9’luk tahmininden farklı. Açıklamalar bu farkın verilerin güncellenmesinden, farklı yoksulluk eşiklerinden veya başka bir yöntemsel ayrımdan kaynaklanıp kaynaklanmadığını ortaya koymuyor. Bu nedenle rakamlar, yoksullukta ölçülmüş bir düşüş olarak sunulmamalı.

Kalkınma güncellemesi, tarıma dayalı işletmeleri daha güçlü büyüme ve istihdam için olası yollardan biri olarak gösteriyor. Birincil tarım gayrisafi yurt içi hasılanın yüzde 8’ini oluştururken, tarım-gıda sisteminin bütünü üretimin yaklaşık altıda birine, istihdamın yüzde 40’ından fazlasına ve mal ihracatının yaklaşık üçte birine katkıda bulunuyor.

Tarım ve altyapıda kasırganın yol açtığı hasar, bu ekonomik erişim nedeniyle çiftliklerin çok ötesini ilgilendiriyor. Banka, altyapı eksikliklerini, arazi ve finansmana erişim kısıtlarını, yatırım teşviklerinin yetersizliğini ve tarım ürünlerinin sınırlı ölçüde işlenmesini engeller arasında sayıyor. Zamanında tamamlanacak yeniden inşa çalışmaları bu sorunların bir bölümünü çözebilir; ancak harcama rakamları onarımların yapıldığını henüz göstermiyor.

Reklam

Bilinmesi Gerekenler

  • Ditwah Kasırgası için ayrılan 500 milyar rupilik yeniden inşa ödeneğinin yalnızca yaklaşık yüzde 8’i Haziran 2026’ya kadar harcanmıştı.
  • Yaklaşık 460 milyar rupi kullanılmadan kaldı. Dünya Bankası bunun nedenini finansman eksikliğine değil, uygulamadaki aksaklıklara bağladı.
  • Eylül ayına kadar sermaye harcamalarının 385 milyar rupiye, yani yıllık ödeneğin yaklaşık yüzde 27,9’una ulaştığı bildirildi.
  • Gelirlerdeki artış ve harcamaların yavaş ilerlemesi, yılın ilk yarısında 9,5 milyar rupilik bütçe fazlası verilmesine katkıda bulundu.
  • Ayrı açıklanan 39 milyar rupilik tazminat rakamı daha dar kapsamlı bir ödeneğe ilişkin ve tüm yeniden inşa programının ilerleme hızını göstermiyor.
  • Kamu Maliyesi Yönetimi Yasası, faiz hariç harcamaları gayrisafi yurt içi hasılanın yüzde 13’üyle sınırlıyor.
  • Hükümet harcamaların yıl sonundan önce hızlanmasını bekliyor; ancak tamamlanmış yeniden inşa çalışmaları ve nihai harcama toplamları henüz belli değil.
Bu haberi paylaş

Bunlar da ilginizi çekebilir