Vietnam'da Kalp, Böbrek ve Metabolizma Hastalıklarının Yükü Daha Erken ve Eşgüdümlü Bakım Gerektiriyor

11 dakikalık okuma
Vietnam's Heart, Kidney and Metabolic Disease Burden Calls for Earlier, Coordinated Care

Ulusal ölçekteki yük, Ho Chi Minh City'den gelen uyarıyla buluşuyor

Vietnam'da yayımlanan sağlık haberlerinde aktarılan ulusal verilere göre kardiyovasküler hastalıklar, diyabet ve böbrek hastalıkları ölümlerin yüzde 40'ından fazlasıyla bağlantılı. Ho Chi Minh City'de kronik böbrek hastalığı ve koroner arter hastalığı bulunan 480 ayaktan hastayı kapsayan ayrı bir çalışma ise daha odaklı bir uyarı sunuyor: Bu iki hastalığı birlikte taşıyan 24 kişiden yedisi beş yıl içinde hayatını kaybetti; ölüm oranı yüzde 29,2 oldu.

İçindekiler
  1. Ulusal ölçekteki yük, Ho Chi Minh City'den gelen uyarıyla buluşuyor
  2. CKM, hastalıkları anlama biçimini nasıl değiştiriyor?
  3. Bir organdaki hasar diğerini neden etkileyebilir?
  4. Vietnam'da tanı konmamış diyabet açığı
  5. Farklı müdahale olanakları sunan beş evre
  6. Vietnam'daki ayaktan hasta çalışması gerçekte ne buldu?
  7. Bulgular neden ihtiyatla yorumlanmalı?
  8. Taramalar kan şekeri ölçümünün ötesine geçiyor
  9. Tedavide amaç hem kalbi hem böbrekleri korumak
  10. Öne Çıkanlar

Bu rakamlar farklı şeyleri ifade ediyor. Ulusal tahmin, nüfus genelindeki ölüm nedenleriyle ilgili. Ayaktan hastalarla yapılan çalışmada ise seçilmiş bir klinik grupta tüm nedenlere bağlı ölümler ölçüldü. Bu verilerin hiçbiri, kardiyovasküler, böbrek ve metabolizma sendromu (CKM) adı verilen tek bir durumun bütün bu ölümlere doğrudan yol açtığını ortaya koymuyor.

İki veriyi birleştiren nokta, bakıma giderek daha fazla yön veren yaklaşım: Kalp hastalığı, böbrek hasarı ve diyabet gibi metabolik sorunlar sık sık bir arada görüldüğü ve birbirlerini ağırlaştırabildiği için birlikte değerlendirilmelidir.

Ulusal dağılıma göre ölümlerin yüzde 23'ünden fazlası inme, yüzde 9,2'si iskemik kalp hastalığı, yüzde 4,4'ü diyabet ve yüzde 3,3'ü böbrek hastalığına bağlanıyor. İskemik kalp hastalığı, genellikle atardamarların daralması nedeniyle kalp kasına yeterince kan gitmediğinde gelişiyor. İnme için yüzde 23 oranı kullanıldığında toplam yüzde 39,9 ediyor; bildirilen inme payı daha yüksek olsa da yuvarlanmış veriler kesin bir toplam oran ortaya koymuyor. Bu tahminleri sunan haberde yıl ve temel alınan ulusal veri seti belirtilmiyor.

Bulaşıcı olmayan hastalıkların Vietnam'daki hastalık yükünün yüzde 78'ini oluşturduğu da belirtiliyor. Hastalık yükü, yalnızca ölümleri saymak yerine nüfusun sağlık kaybını ölçtüğünden bu oran başka bir ölüm oranı olarak değerlendirilmemelidir.

Reklam

CKM, hastalıkları anlama biçimini nasıl değiştiriyor?

Amerikan Kalp Derneği (AHA), CKM çerçevesini 2023'te yayımladığı bir Başkanlık Danışma Raporu'nda tanıttı. Bu yaklaşım, aşırı vücut yağını, metabolik riskleri, kronik böbrek hastalığını ve kardiyovasküler hastalıkları önleme ve tedavi amacıyla bir arada ele alıyor; her sorunun ayrı bir uzmanlık alanında tanı almasını beklemiyor.

UT Southwestern'in 1 Şubat 2024 tarihli açıklamasında Önleyici Kardiyoloji Direktörü ve Kardiyoloji Klinik Şefi Amit Khera, danışma raporunun dayandığı yaklaşımı anlattı. Khera, raporu yazan grupta çocuk kardiyolojisi doçenti Sonali S. Patel ile birlikte görev yaptı.

Khera, birbirine bağlı durumların ayrı ayrı tedavi edildiği ve çoğu zaman organ hasarı oluştuktan sonra müdahale edilen eski bakım anlayışını şöyle anlattı:

Sağlık hizmeti sunucuları geçmişte bu koşullar ağını, bütünü parçalara ayırarak ele almak zorunda kaldı: Tek tek hastalıkları ayrı ayrı tespit edip tedavi ettiler; çoğu zaman hastanın kalbi ve böbrekleri hasar gördükten sonra.

Ulusal Böbrek Vakfı'nın 2 Mart 2026'da güncellenen hasta bilgilendirme rehberi önemli bir ayrım yapıyor: CKM, birbiriyle bağlantılı sağlık sorunlarını açıklayan bir çerçevedir; tek bir testle tanı konan bağımsız bir hastalık değildir. Açıklamada, bağlantılı durumlar arasında yağlı karaciğer hastalığı, obezite, yüksek trigliserit ve kalp ritmi bozuklukları da sayılıyor.

Bir organdaki hasar diğerini neden etkileyebilir?

Kalp, böbrek ve metabolizma hastalıklarında bazı biyolojik süreçler ortaktır. Süregelen iltihaplanma, insülin direnci, oksidatif stres ve kan damarlarının iç yüzeyindeki hasar bu hastalıkların ilerlemesine katkıda bulunabilir. İnsülin direnci, vücudun kan şekerini düzenlemeye yardımcı olan hormona daha az yanıt vermesi demektir. Oksidatif stres ise tepkimeye giren moleküllerin vücudun koruyucu mekanizmalarını aşarak hücrelere zarar vermesiyle ortaya çıkar.

Aşırı vücut yağı, yüksek tansiyon, anormal kan yağları ve diyabet kan damarlarına zarar verebilir. Bunun sonucunda atardamarlar daralabilir; kalp krizi, inme, kalp yetmezliği ve böbrek işlevlerinde bozulma gelişebilir. Organlardan biri etkilendiğinde diğerlerini yönetmek de güçleşir.

Vietnam'daki klinik haberlerde aktarılan veriler bu örtüşmeyi gösteriyor: Tip 2 diyabetli kişilerin yaklaşık yüzde 40'ında kronik böbrek hastalığı bulunuyor; kalp yetmezliği nedeniyle hastaneye yatırılanların yüzde 44'ünde diyabet var; kalp yetmezliği olanların yaklaşık yarısında böbrek işlevleri azalmış durumda. Bu oranlar farklı hasta gruplarını kapsıyor; birbiriyle toplanmamalı veya ulusal yaygınlık tahminleri olarak değerlendirilmemelidir.

Reklam

Vietnam'da tanı konmamış diyabet açığı

Sağlık Bakanlığı'na atfedilen bir tahmine göre Vietnam'da yedi milyon kişi diyabet hastası ve bunların yaklaşık yarısı tanı almamış durumda. Tahmin doğruysa, yaklaşık 3,5 milyon kişi resmî tanı olmadan bu hastalıkla yaşıyor olabilir; bu da kalp ve böbreklerle ilgili risklerin değerlendirilmesini geciktiriyor.

18 Ekim'de düzenlenen 11. genişletilmiş Hanoi Endokrinoloji, Diyabet ve Metabolik Sendrom Konferansı'nda Hanoi Endokrinoloji ve Diyabet Derneği Başkanı Do Trung Quan, diyabetin hızla yayılmasını ve fark edilmeden gelişebilen hasarı ele aldı. Konferans haberinde yıl belirtilmiyor.

Bu değerlendirmeyle birlikte sunulan verilere göre diyabetli kişilerin yüzde 55'inde komplikasyon vardı. Bunların yüzde 34'ünde kardiyovasküler komplikasyonlar, yüzde 39'unda göz ve sinir komplikasyonları, yüzde 24'ünde böbrek komplikasyonları görüldü. Bu gruplar örtüşebilir: Bir kişide birden fazla komplikasyon bulunabileceğinden yüzdeler, toplam yüzde 55'i oluşturan ayrı dilimler değildir.

Aynı haberde diyabetli kişilerde kalp yetmezliği riskinin beş kat yüksek olduğu ve beş yıllık ölüm oranının yüzde 50'ye ulaştığı belirtildi. Ancak ölüm tahmininin hangi hasta grubunu kapsadığı açıkça tanımlanmadı. Bu oran, diyabetli herkesin yarısının beş yıl içinde öleceği yönünde bir tahmin olarak yorumlanmamalıdır.

Haberde ayrıca 20-79 yaş arası yetişkinlerde diyabet yaygınlığının 2000'den bu yana üç katına, buna bağlı sağlık harcamalarının ise 15 yılda üç katına çıktığı belirtildi; ancak ölçüm dönemlerinin tamamı verilmedi. Haberde atıfta bulunulan Uluslararası Diyabet Federasyonu verilerine göre dünya genelinde 537 milyon yetişkin diyabet hastası ve bu sayının 2045'te 783 milyona çıkması bekleniyor. Bu, 246 milyonluk, yaklaşık yüzde 46'lık bir artış demek. Bunlar güncel bir küresel sayı değil, geçmişe ait tahminler ve bir öngörüdür.

Farklı müdahale olanakları sunan beş evre

AHA çerçevesinde 0'dan 4'e numaralandırılan beş evre bulunuyor. Evre 0, bilinen bir CKM risk faktörünün bulunmadığını ifade ediyor. Evre 1; yerleşik diyabet, böbrek hastalığı veya kardiyovasküler hastalık gelişmeden önce, bel çevresi ya da organların çevresindeki yağlar dâhil olmak üzere aşırı vücut yağını kapsıyor. Khera'nın açıklamasında prediyabet gibi erken sorunlar da bu evrede yer alıyor.

Evre 2; yüksek tansiyon, diyabet ve anormal kan yağları gibi metabolik risk faktörlerini veya böbrek hastalığını kapsıyor. Evre 3, belirgin belirtiler ortaya çıkmadan önce testlerle saptanabilen kardiyovasküler hastalığı ya da çok yüksek kardiyovasküler riski ifade ediyor. Evre 4 ise kalp krizi, inme, kalp yetmezliği, periferik arter hastalığı veya atriyal fibrilasyon dâhil, yerleşik kardiyovasküler hastalık anlamına geliyor.

Kurumların açıklamaları bazı ayrıntılarda farklılaşıyor. Khera'nın genel bakışında ileri evre böbrek hastalığı Evre 4'te yer alıyor. Ulusal Böbrek Vakfı ise Evre 4 veya 5 kronik böbrek hastalığını ve idrar albümin düzeyine bağlı olarak bazı Evre 3 böbrek hastalığı vakalarını CKM Evre 3 kapsamında değerlendiriyor. Böbrek hastalığının evreleri ile CKM evreleri farklı numaralandırma sistemleridir. Evre 4 böbrek hastalığı olan bir kişi otomatik olarak CKM Evre 4'te sayılmaz.

Bu farklılıklar, kısa bir kontrol listesine göre evre belirlemektense kişiye özel klinik değerlendirmeyi daha yararlı kılıyor. Temel mesaj ise aynı: Belirti olmaması, önemli bir risk bulunmadığı anlamına gelmiyor.

Reklam

Vietnam'daki ayaktan hasta çalışması gerçekte ne buldu?

Duc Khanh Nguyen, Thanh Tuan Tran ve Van Sy Hoang'ın yürüttüğü Vietnamlı ayaktan hastalarla yapılan çalışma, 2016'da Ho Chi Minh City'deki polikliniklere başvuran yetişkinleri inceledi. Araştırmacılar kimlik bilgileri çıkarılmış veri setine 31 Mart 2024'te erişti. Katılımcıların çoğu, yani 480 kişinin 331'i, 40-60 yaş arasındaydı.

Çalışmada kayıtlı tanılara dayanan dört pratik kategori kullanıldı. Yazarlar, bunların resmî AHA CKM evreleri olmadığını özellikle belirtiyor:

  • Kategori A: Kayıtlarda metabolik risk tanısı, kronik böbrek hastalığı veya koroner arter hastalığı bulunmayanlar; 24 katılımcı.
  • Kategori B: Kayıtlarda böbrek veya koroner hastalık bulunmayan, ancak hipertansiyon, diyabet ya da anormal kan yağları olanlar; 252 katılımcı.
  • Kategori C: Hem kronik böbrek hastalığı hem de koroner arter hastalığı değil, bu ikisinden yalnızca biri bulunanlar; 180 katılımcı.
  • Kategori D: Hem kronik böbrek hastalığı hem de koroner arter hastalığı bulunanlar; 24 katılımcı.

Beş yıllık analiz döneminde toplam 64 kişi hayatını kaybetti; bu, katılımcıların yüzde 13,3'üne karşılık geliyor. Ölüm oranları Kategori A'da 24 kişide sıfır, Kategori B'de 252 kişide 33, Kategori C'de 180 kişide 24 ve Kategori D'de 24 kişide yedi oldu.

Böbrek ve koroner hastalıkların birlikte görüldüğü gruptaki ölüm oranı, Kategori C'deki oranın yaklaşık 2,2 katıydı: yüzde 29,2'ye karşı yüzde 13,3; fark yaklaşık 15,9 yüzde puandı. Kategori B ile C'de gözlenen ölüm oranları birbirine çok yakındı; dolayısıyla bulgular tüm kategoriler boyunca düzenli bir artış göstermiyor.

Yaş grubu ve cinsiyet dikkate alınarak yapılan düzeltmenin ardından Kategori D'nin, Kategori A ve B'nin toplamına kıyasla olasılık oranı 2,87 oldu. Olasılık oranı, bir olayın gerçekleşme olasılığına ilişkin istatistiksel bir karşılaştırmadır; kişinin ölme ihtimalini doğrudan bu katsayıyla çarpmaz. Yüzde 95 güven aralığının 1,04-7,94 gibi geniş olması da önemli belirsizliğe işaret ediyor.

Bulgular neden ihtiyatla yorumlanmalı?

Böbrek ve koroner hastalığı birlikte bulunan yalnızca 24 katılımcı vardı. Bunların yarısı 60 yaşın üzerindeydi ve bu kategorideki yedi ölümün tamamı, 60 yaşın üzerindeki 12 katılımcı arasında gerçekleşti. Başlangıçta hiçbirine diyabet tanısı konmamıştı. Dolayısıyla bulgular, yalnızca diyabet, kalp ve böbrek hastalıklarının bir arada görüldüğü durumu değil, böbrek ve koroner hastalık birlikteliğini ele alıyor.

Çalışmada idrar albümin ölçümleri, bel çevresi verileri, gizli kardiyovasküler hastalık için sistematik testler, ilaç bilgileri ve ölüm nedenleri yoktu. Tanı konmamış hastalıklar kategori dağılımını etkilemiş olabilir. Çalışmanın tek bir kentsel merkezde yürütülmesi de sonuçların Vietnam genelinde ne ölçüde geçerli sayılabileceğini sınırlıyor.

Yazarlar, sabit bir 10 yıllık ölüm sonucu içeren önceki iddiayı beş yıllık bir sonuçla değiştirip verileri yeniden analiz etti. Analiz kodunu ve ek gizlilik korumalarıyla hazırlanan veri setini, 10.5281/zenodo.20499122 DOI numarasıyla Zenodo üzerinden paylaşıyorlar.

Reklam

Ho Chi Minh City Üroloji ve Nefroloji Derneği Başkan Yardımcısı Doçent Thai Minh Sam, beş yıl boyunca izlenen 33 binden fazla kişiyi kapsayan geriye dönük bir Çin çalışmasını da ele aldı ve daha ileri CKM evrelerinde ölüm oranlarının yükseldiğini belirtti. Bu bulgular, hastalıkların birlikte görülmesi konusundaki kaygıyı destekliyor; ancak haber, Vietnam'daki grupla doğrudan karşılaştırma yapmaya yetecek sayısal ayrıntıları sunmuyor.

Gelişmelerin kronolojisi, hastalara ait eski verilerle yeni rehberleri birbirinden ayırmaya da yardımcı oluyor:

  • 2016: Ho Chi Minh City'deki ayaktan hasta grubu oluşturuldu.
  • 2023: AHA, CKM Başkanlık Danışma Raporu'nu yayımladı.
  • 1 Şubat 2024: Khera'nın UT Southwestern açıklaması yayımlandı.
  • 31 Mart 2024: Araştırmacılar Vietnam'daki gruba ait veri setine erişti.
  • 2 Mart 2026: Ulusal Böbrek Vakfı hasta rehberini güncelledi.

Taramalar kan şekeri ölçümünün ötesine geçiyor

CKM değerlendirmesinde tansiyon, kilo, bel çevresi, kan şekeri, kolesterol ve böbrek işlevi ölçülebilir. Tahmini glomerüler filtrasyon hızı (eGFR), böbreklerin kanı ne kadar etkili süzdüğünü tahmin eder. İdrar albümin/kreatinin oranı (uACR), böbrek hasarına işaret edebilen protein sızıntısını saptar.

Ulusal Böbrek Vakfı'nın listesinde, son birkaç aydaki ortalama kan şekerini yansıtan A1C ile kalp üzerindeki yükü gösteren BNP veya NT-proBNP de yer alıyor. Risk ve belirtilere göre hekimler elektrokardiyografi, ekokardiyografi veya başka kalp testlerinden yararlanabilir. Herkesin bütün testleri yaptırması gerekmez.

Sam, önemli olaylar ortaya çıkmadan önce kardiyovasküler sorunları saptamak için koroner arter kalsiyum skorlaması, ayak bileği-kol indeksi, NT-proBNP, yüksek duyarlıklı troponin testi ve ekokardiyografiyi araçlar arasında saydı. Ayak bileği-kol indeksi, bacaklardaki kan dolaşımının yetersiz olup olmadığını belirlemeye yardımcı olmak için ayak bileği ve koldaki tansiyonu karşılaştırır.

PREVENT denklemleri, 30-79 yaş arası yetişkinlerde kardiyovasküler riski değerlendiriyor ve böbrek işlevini hesaba katıyor. A1C ve idrar albümini gibi ek bilgiler de değerlendirmeye katkı sağlayabiliyor. Bu tahminler klinik kararları destekler; bir olayın gerçekleşeceğini kanıtlamaz ve belirtilerin araştırılmasının yerini tutmaz.

Tedavide amaç hem kalbi hem böbrekleri korumak

Ho Chi Minh City'deki Le Van Thinh Hastanesi Endokrin ve Nefroloji Birimi'nden Dr. Dang Khoi Nguyen, tedavinin yaşam tarzı değişiklikleri, kilo yönetimi, kan şekeri, tansiyon ve kan yağlarının kontrolüyle başladığını belirtiyor. Kullanılacak ilaçlar ise kişinin hastalıklarına, böbrek işlevine ve riskine göre seçiliyor.

Başlangıçta diyabet için geliştirilen SGLT2 inhibitörleri, diyabeti olmayan bazı hastalar dâhil olmak üzere uygun kişilerde böbrek işlevini koruyabilir ve kalp yetmezliği olaylarını azaltabilir. Vietnam'daki klinik değerlendirmelerde EMPA-KIDNEY çalışmasının, albüminüri bulunmayan bazı hastalar dâhil, filtrasyon hızı düşük kronik böbrek hastalarında yarar sağladığını gösterdiği aktarılıyor. Bu, böbrek hastalığı olan herkesin aynı tedaviye uygun olduğu anlamına gelmiyor.

Reklam

GLP-1 reseptör agonistleri kan şekeri kontrolüne ve kilo vermeye yardımcı olabilir; uygun hastalarda kalp ve böbrek sağlığına da yarar sağlayabilir. Kurumların rehberlerinde yer alan diğer seçenekler arasında statinler, PCSK9 inhibitörleri, renin-anjiyotensin-aldosteron sistemine etki eden ilaçlar, mineralokortikoid reseptör antagonistleri ve ARNI'ler bulunuyor. Bu ilaç sınıflarının kullanım alanları farklıdır; hepsinin herkese verilmesi söz konusu değildir.

Böbrek işlevi tedavi seçeneklerini de sınırlayabilir. Ulusal Böbrek Vakfı'na göre kronik böbrek hastalığında metformin dozunun azaltılması gerekebilir ve eGFR 30'un altındaysa genellikle kullanılmaz. Aspirin, antikoagülanlar ve idrar söktürücüler de CKM riski olan herkese rutin olarak değil, belirli klinik gerekçelerle verilmelidir.

Önlem önerileri somut: UT Southwestern haftada en az 150 dakika orta yoğunlukta veya 75 dakika yüksek yoğunlukta fiziksel aktiviteye ek olarak haftada iki kez kuvvet antrenmanı öneriyor. Böbrek vakfı, kişi yapabiliyorsa çoğu gün 30 dakika egzersizi hedeflemesini, kademeli başlamasını ve yeni bir düzene geçmeden önce sağlık ekibine danışmasını tavsiye ediyor.

Beslenme önerileri arasında tuz, şekerli içecekler ve işlenmiş gıdaların sınırlandırılması da var. Böbrek hastalığı olanlar, genel bir diyet uygulamak yerine potasyum, fosfor ve protein konusunda kişiye özel yönlendirmeye ihtiyaç duyabilir. Kardiyoloji, böbrek ve diyabet ekipleri arasında eşgüdümlü randevular ve bilgi paylaşımı, bu önerilerin tutarlı biçimde uygulanmasına yardımcı olabilir.

Vietnam'daki grup çalışması bir ilişki ortaya koyuyor; belirli bir CKM tedavi yaklaşımının ölümleri azalttığını kanıtlamıyor. Yazarlar, kapsamlı değerlendirme ve standartlaştırılmış takip içeren daha büyük, ileriye dönük çalışmalara ihtiyaç olduğunu belirtiyor. Bu doğrulamanın ne zaman yapılacağına veya Vietnam genelinde bir CKM programı uygulanacağına ilişkin tarih verilmiyor.

Öne Çıkanlar

  • Vietnam sağlık haberlerinde kardiyovasküler hastalıklar, diyabet ve böbrek hastalıklarının ulusal ölümlerin yüzde 40'ından fazlasıyla bağlantılı olduğu belirtiliyor; ancak temel alınan veri seti ve yıl açıklanmıyor.
  • Ho Chi Minh City'deki bir grupta, beş yıl içinde 480 ayaktan hastadan 64'ü hayatını kaybetti.
  • Böbrek ve koroner hastalıkları birlikte bulunan 24 kişiden yedisi öldü; gözlenen en yüksek ölüm oranı bu gruptaydı.
  • Çalışmadaki dört kategori resmî AHA CKM evreleri değil; en yüksek hastalık yüküne sahip grubun küçük olması sonuçlardaki kesinliği sınırlıyor.
  • CKM bakımı yalnızca kan şekerine odaklanmak yerine metabolik, böbrek ve kardiyovasküler risklerin birlikte değerlendirilmesini kapsıyor.
  • Tarama, yaşam tarzı önlemleri ve ilaçlar kişinin riskine ve böbrek işlevine göre belirlenmeli.
Bu haberi paylaş

Bunlar da ilginizi çekebilir