Sri Lanka, Yolsuzlukla Mücadele Değişikliğini Varlık Beyanı ve Kamu Denetimi Tartışmaları Eşliğinde Kabul Etti

10 dakikalık okuma
Sri Lanka Passes Anti-Corruption Amendment Amid Dispute Over Asset Disclosure and Public Scrutiny

Daha ağır mali yaptırımlar, daha dar kamu denetimiyle birlikte geliyor

Sri Lanka Parlamentosu, Yolsuzlukla Mücadele (Değişiklik) Tasarısı’nı 8 Ekim 2026’da değişikliklerle ve oylama yapmadan kabul etti. Böylece tartışmalı iki hedefi bir araya getirdi: yolsuzluğa yönelik mali yaptırımları artırmak ve kimlerin mal varlığını beyan etmesi gerektiğiyle kamuoyunun bu beyanları nasıl kullanabileceğini değiştirmek.

İçindekiler
  1. Daha ağır mali yaptırımlar, daha dar kamu denetimiyle birlikte geliyor
  2. Ağustos tasarısından ekim ayındaki kabule
  3. Mal varlığı beyanlarını inceleyenler için neler değişiyor?
  4. Mahremiyet ve hane halkının mal varlığı farklı değerlendirildi
  5. Devlet mülkiyeti eşiği iki katına çıkıyor
  6. Kefalet hükmü neden referandum şartıyla karşılaştı?
  7. Kovuşturma takdiri ve medya beyanları
  8. Hükümet, daha güçlü geri alımın ne sağlayacağını söylüyor?
  9. IMF’nin kaygıları ve açıklığa kavuşturulması gereken ayrıntılar
  10. Öne Çıkanlar

Önerilen mali düzenlemeler, yolsuzluk yoluyla edinilen veya dönüştürülen mal varlığının değerinin en az üç katı tutarında ek ceza verilmesini, ayrıca devlete verilen her türlü mali kayba eşit bir ceza uygulanmasını öngörüyor. Yayımlanan mal varlığı beyanlarının kullanımına getirilen kısıtlamalar, belirli yükümlülüklere tabi şirketlerde devlet mülkiyeti eşiğinin yükseltilmesi ve gerekli nitelikleri taşıyan hane halkı partnerlerini kapsayan beyan yükümlülüklerinin kaldırılmasının önerilmesi de diğer hükümlere yönelik itirazlara yol açtı.

Başbakan Harini Amarasuriya, değişiklikleri 2023 tarihli 9 sayılı Yolsuzlukla Mücadele Yasası’nda yapılan pratik düzeltmeler olarak savundu. Muhalefet milletvekilleri, daha ağır cezaların kaynağı açıklanamayan servetin tespit edilmesine yönelik olanakların daraltılmasını telafi etmeyeceğini söyledi. Uluslararası Para Fonu da Sri Lanka’nın ekonomik reform programıyla bağlantılı şeffaflık güvencelerine yönelik riskler konusunda uyarıda bulundu.

Yüksek Mahkeme, kefalet kısıtlamaları da dahil olmak üzere çeşitli maddelerde anayasal sorunlar bulunduğuna daha önce hükmetmişti. Mahkemenin kararı; basit çoğunlukla kabul edilebilecek hükümlerle değişiklik veya özel çoğunluk gerektiren hükümleri birbirinden ayırdı. Değiştirilmeden korunması hâlinde bir kefalet hükmünün ise hem üçte iki çoğunluk hem de referandum gerektireceğini belirtti.

Temel belirsizlik, kabulden önce yapılan değişikliklerin tam olarak ne sonuç doğurduğudur. Tasarının parlamentoda kabul edildiği bildiriliyor ancak son hâlinin birleştirilmiş metni burada doğrulanmış değil. Bu ayrım önemli; çünkü ilk tasarıya yönelik itirazlar, Parlamento’nun nihayetinde kabul ettiği her hükmü mutlaka yansıtmıyor.

Reklam

Ağustos tasarısından ekim ayındaki kabule

Yasa, iç hukuku uluslararası standartlarla, özellikle Birleşmiş Milletler Yolsuzlukla Mücadele Sözleşmesi’yle uyumlu hâle getirmek amacıyla kabul edilen 2023 tarihli yasayı değiştiriyor. Tasarının Parlamento’daki sürecinde, ekim ayındaki görüşmelerden önce anayasal itiraz ve Yüksek Mahkeme kararı yer aldı.

  • 19 Ağustos 2026: Değişiklik tasarısı Parlamento’nun Gündem Cetveli’ne alındı.
  • 31 Ağustos 2026: Transparency International Sri Lanka, çeşitli maddelere itiraz eden kamu yararı başvurusunu SC/SD 90/26 numarasıyla yaptı.
  • Eylül 2026: Yüksek Mahkeme kararı, değişiklik veya daha yüksek anayasal onay gerektiren hükümleri belirledi. 23 Eylül tarihli bir haberde kararın bulgıları ayrıntılı olarak aktarıldı.
  • 8 Ekim 2026: Parlamento tasarıyı değişikliklerle ve oylama yapmadan kabul etti.

Transparency International Sri Lanka’nın itirazına ilişkin duyurusu, kovuşturma kararları, mal varlığı beyanı, bilgiye kamu erişimi ve gözaltı konularındaki itirazları ortaya koyuyor. Meclis Başkanı Jagath Wickramaratne, mahkemenin kararını Parlamento’ya bildirdi.

Mal varlığı beyanlarını inceleyenler için neler değişiyor?

2023 tarihli yasa, rüşvet veya yolsuzluk iddialarını soruşturmakla görevli CIABOC olarak bilinen Komisyonun internet sitesinde, düzenlenmiş mal varlığı beyanlarının sunulmalarından itibaren bir ay içinde yayımlanmasını öngörüyordu. Düzenleme, banka hesap numaraları, kişisel kimlik numaraları ve açık adresler gibi hassas bilgileri kamuya açık nüshadan çıkarıyor.

Önerilen değişiklik, bu kamuya açık nüshaların kullanımını yetkili görevlilere veya kurumlara resmî başvuruda bulunmakla sınırlandırıyor. Başka amaçlarla kullanım, 100.000 rupiye kadar para cezası, bir yıla kadar hapis veya her iki cezayla sonuçlanabilir. Muhalefet, bilginin daha önce yayımlanmış olması hâlinde bile bunun araştırmacı gazeteciliği ve araştırmaları tehdit ettiğini söylüyor.

Samagi Jana Balawegaya milletvekili Mujibur Rahman, bu cezanın yetkililerin servetinin denetlenmesini caydıracağı uyarısında bulundu.

"Bu ağır ceza yüzünden kimse bu konuları incelemek için öne çıkmayacak. Bu değişikliğin kendilerini 100.000 rupi para cezasına ve hapis cezasına çarptırabileceğini bilen herkes, daha fazla araştırma yapmaktan cayacaktır," dedi Rahman.

Mahkeme, yasama komisyonu aşamasında yapılan ve Cumhurbaşkanı, Başbakan, milletvekilleri, eyalet meclisi üyeleri, seçilmiş yerel temsilciler, belirli siyasi parti görevlileri ve seçim adaylarının beyanlarını kısıtlamalardan muaf tutan değişikliği değerlendirdi. Bu değişiklikle birlikte 11(2). maddeyi anayasaya uygun buldu. Rahman, kamuoyunun tepkisinin ardından bakanlar ve milletvekillerinin önerilen koruma kapsamından çıkarıldığını söyledi. Bu nedenle seçilmiş kişilerle diğer kamu görevlileri arasındaki ayrım, kısıtlamanın kapsamını anlamada belirleyici hâle geliyor.

Reklam

Mahremiyet ve hane halkının mal varlığı farklı değerlendirildi

Transparency International Sri Lanka, mahremiyeti ihlal ettiği düşünülen başka her türlü bilginin karartılmasına yönelik yetkilere itiraz etti. Kuruluş, tanımlanmamış bir takdir yetkisinin çıkar çatışmalarını veya kaynağı açıklanamayan serveti tespit etmek için gerekli mali bilgileri gizleyebileceğini savundu. Öneri ayrıca, ilgili makamlarca tanınan diğer numaraları da kimlik bilgileri kapsamına alıyor.

Yüksek Mahkeme, 11(1). maddeye farklı yaklaştı. Düzenleme yapma usulünü belirleyen 156. bölümle birlikte değerlendirildiğinde, karartma hükmünü anayasaya uygun buldu. Bununla birlikte mahkeme, mahremiyetin şeffaflığa ve yolsuzluğu önlemeye yönelik kamu yararıyla dengelenmesi gerektiğini belirtti. Dolayısıyla anayasal uygunluk, hangi bilgilerin görünür kalacağına ilişkin daha geniş politika tartışmasını sonuçlandırmadı.

Mahkeme, gerekli nitelikleri taşıyan birlikte yaşadığı kişilerin mal varlığı beyanlarından çıkarılmasını öngören öneriyi reddetti. Mevcut yükümlülük, beyan sahibinin en az altı aydır aynı haneyi paylaştığı ve karşılıklı hak ve yükümlülüklerinin bulunduğu kişileri kapsıyor. Yalnızca aynı adreste yaşadığı için kiracı, pansiyoner, çalışan veya geçici misafir bu kapsama girmiyor.

Hükümetin mahremiyet gerekçesi, bu kişileri yabancı sayıyordu. Mahkeme bu tanımlamayı reddederek önerilen yürürlükten kaldırmanın eşitliği güvence altına alan 12(1). maddeyle bağdaşmadığına hükmetti. Hükmün geri çekilmesi veya özel çoğunlukla kabul edilmesi gerektiğini söyledi. Başvuruda ve kararı ayrıntılı biçimde aktaran haberde bu düzenleme 81(e). bölüm olarak belirtilirken kabul haberinde 80(1)(e). bölüme atıf yapılıyor.

Devlet mülkiyeti eşiği iki katına çıkıyor

Tasarı, şirketlerin kapsama alınması ve mal varlığı beyanı yükümlülükleri için ilgili devlet hissedarlığı eşiğini yüzde 25’ten yüzde 50’ye çıkarıyor. Transparency International Sri Lanka, bu değişikliğin, kamu varlıklarını veya sözleşmelerini yönetseler bile, devlete ait önemli bir azınlık hissesi bulunan şirketlerin üst düzey yöneticilerini beyan yükümlülüğünün dışına çıkaracağını savunuyor.

Sayısal değişiklik önemli: gerekli mülkiyet eşiği iki katına çıkıyor. En az yüzde 50 mülkiyet şartı uyarınca, devletin yüzde 25 ile yüzde 50’nin altında paya sahip olduğu şirketler bu özel ölçütün kapsamı dışında kalacak. Resmî gazetede yayımlanan öneri ve kabul haberinin bazı bölümleri yeni eşiği tam yüzde 50’yi de kapsayacak şekilde tanımlarken Rahman’ın eleştirisinde oranın yüzde 50’nin üzerinde olması gerektiği belirtiliyor. Bu sınırın netleşmesi için nihai metin gerekiyor.

Başvuruda, Bilgi Edinme Hakkı Yasası’yla bir uyumsuzluk da belirtiliyor: bu yasa yüzde 25’lik mülkiyet eşiğini kullanıyor. Dolayısıyla bir şirket bilgiye erişim yükümlülüklerine tabi olmaya devam ederken yöneticileri, gözden geçirilmiş mülkiyet ölçütü uyarınca mal varlığı beyanı kapsamından çıkabilir.

Transparency International Sri Lanka, yalnızca hissedarlık oranına bakmanın yönetim kurulu atamaları veya oy hakları yoluyla kurulan fiilî devlet denetimini gözden kaçırabileceğini savunuyor. Rahman ise Ulusal Olimpiyat Komitesi gibi kuruluşların kapsam dışında bırakılmasına ayrıca itiraz etti. Bu itirazlar, kapsam dahilindeki bir suçun kanıtlanmasından sonra verilecek cezaların ağırlığından çok, yasanın kimlere uygulanacağıyla ilgili.

Reklam

Kefalet hükmü neden referandum şartıyla karşılaştı?

17. madde, CIABOC Genel Müdürü tarafından onaylanması koşuluyla, en az 100.000 rupi tutarında rüşvet veya en az 500.000 rupi tutarında devlet kaybı ya da menfaat içeren davalarda özel bir kefalet rejimi öngörüyordu. Öneri uyarınca kefalete yalnızca Yüksek Mahkeme karar verebilecek ve bunu da sadece istisnai durumlarda yapabilecekti.

Yüksek Mahkeme, bu hükmün gözaltına alınan kişiyi ilk kez huzuruna çıkaran sulh hâkiminin serbest bırakılma konusunda anlamlı bir karar vermesini engelleyeceğine hükmetti. Kişinin gözaltında kalması, somut bir yargısal değerlendirme yerine kanunun sonucu olacak, şüphelinin ayrıca Yüksek Mahkemeye başvurması gerekecekti.

Mahkemenin itirazı, Parlamento’nun kefalet kararlarını belirli bir mahkemeye vermiş olmasından ibaret değildi. İtiraz, kişi ilk kez sulh hâkiminin karşısına çıktığında özgürlüğü üzerindeki yargısal denetimin etkili biçimde sürüp sürmediğiyle ilgiliydi. 13(2). madde, bu tür bir denetim olmaksızın gözaltında tutulmaya karşı koruma sağlarken 13(5). madde, suçluluk kanıtlanana kadar masumiyet karinesini güvence altına alıyor.

Kararda 17. maddenin, halkın yargı yetkisini düzenleyen ve 3. maddeyle birlikte okunan 4(c). maddeyle bağdaşmadığı belirtildi. Hükmün değiştirilmeden korunması, Parlamento’da üçte iki çoğunluk ve ülke çapında referandumda onay gerektirecekti. Tasarı değişikliklerle kabul edildiğinden, yürürlüğe giren metin kontrol edilmeden ilk kısıtlama nihai kural olarak değerlendirilmemeli. Herhangi bir referandum tarihi belirtilmedi.

Kovuşturma takdiri ve medya beyanları

4. madde, CIABOC’un, suç ortaklarının tüm bilgileri açıklaması karşılığında onları kovuşturmaktan kaçınması için Genel Müdürüne yetki vermesine, sulh hâkiminin onayını almadan izin verecekti. Böyle bir düzenleme, suça karışmış bir kişiden bilgi alınmasını sağlayabilir. Ancak başvuruda, yargı denetiminin kaldırılmasının takdir yetkisini tek bir makamda topladığı ve bu makamı baskıya açık hâle getirdiği savunuluyor.

Yüksek Mahkeme ise 4. maddenin yanı sıra 3, 6(4), 6(5) ve 11(1). maddelerin basit çoğunlukla kabul edilebileceğine hükmetti. Bu sonuç, önemli bir ayrıma işaret ediyor: Bir hüküm anayasal şartları karşılayabilir, ancak yine de bir politika tercihi olarak tartışmalı kalabilir.

Mahkeme, medya sahipleri, editörler ve yayın kadrosuna yapılan atıfları belirli medya şirketlerinin sahipleri, yönetim kurulu başkanları ve yöneticileriyle değiştirecek olan 6(7). madde hakkında farklı bir sonuca vardı. Bu ayrımın eşitlik ve ifade özgürlüğüyle bağdaşmadığına, değiştirilmeden bırakılması hâlinde özel çoğunluk gerektireceğine hükmetti.

Mahkeme, gazetecilerin veya medya çalışanlarının mal varlıklarını beyan etmesinin başlı başına ifade özgürlüğüne müdahale olduğuna karar vermedi. Bunun yerine editoryal içerikten sorumlu kişilerle mali veya idari kararlardan sorumlu kişiler arasında önerilen ayrımı reddetti.

Reklam

Hükümet, daha güçlü geri alımın ne sağlayacağını söylüyor?

Mali hükümler, hükümetin değişikliğin yaptırımları güçlendirdiği yönündeki savına dayanak oluşturuyor. Temel yasaya göre yolsuzluk, on yıla kadar ağır hapis cezası, bir milyon rupiye kadar para cezası veya her iki cezayla sonuçlanabiliyordu. Devletin uğradığı kayıpların geri alınması ise mahkemelerin genel takdirine bırakılmıştı.

Değişiklik önerisi, yolsuzluk yoluyla edinilen veya dönüştürülen mal varlığının değerinin en az üç katı tutarında ek ceza verilmesini zorunlu kılıyor. Ayrıca devlete verildiği belirlenen mali kayba eşit ek ceza da öngörüyor. Böylece yalnızca sabit bir üst sınırı olan para cezasına dayanmak yerine, suçun değerine bağlı mali sonuçlar getiriliyor.

Başbakan Harini Amarasuriya, Parlamento’da yaptığı konuşmada değişikliklerin çerçeveyi zayıflatmak yerine uygulamadaki sorunları giderdiğini söyledi.

"Bu, Sri Lanka tarihinde yolsuzlukla mücadele sürecinin ilk kez uygulanması sırasında karşılaşılan pratik zorlukları, kurumsal sorunları ve insan kaynağı meselelerini çözmeye yönelik bir girişimdir; süreci sulandırmaya değil," dedi Amarasuriya.

Amarasuriya’nın savunusu ve muhalefetin itirazları, uygulamanın farklı aşamalarını ele alıyor. Zorunlu mali cezalar, suç sabit bulunduktan sonra devreye giriyor. Mal varlığı beyanları ve kamu denetimi ise bir dava bu aşamaya ulaşmadan önce şüpheli servetin tespit edilmesine yardımcı oluyor. Birini güçlendirmek, diğerini daraltmaya yönelik kaygıları tek başına gidermiyor.

IMF’nin kaygıları ve açıklığa kavuşturulması gereken ayrıntılar

IMF heyet başkanı Evan Papageorgiou, önerilen değişikliklerin mal varlığı beyanları ve kamuya açık mülkiyet sicilleri çevresindeki güvenceleri zayıflatma riski taşıdığı uyarısında bulunmuştu. Bu düzenlemeler, Sri Lanka’nın ekonomik reform programındaki yönetişim ölçütleri arasında yer alıyor. Bu uyarı, yasayla ilgili tartışmayı ülke içindeki parti siyasetinin ötesine taşıyarak mevzuatı program kapsamındaki taahhütlerle ilişkilendirdi.

Değişiklikle bağlantılı olarak belirli bir fon kesintisi, gözden geçirme kararı veya mali yaptırım belirtilmiyor. Bu nedenle uyarı, bir IMF ödemesinin durdurulduğunun kanıtı olarak değil, yönetişim standartlarına ilişkin bir kaygı olarak anlaşılmalı.

Rahman ayrıca değişikliklerin kamu görevlilerini koruyabileceğini veya muhalefet liderlerine karşı kullanılabileceğini öne sürdü. Bunlar siyasi iddialardır; Yüksek Mahkemenin tespitleri değildir. Mahkemenin sonuçları belirli anayasal hükümlerle ilgiliydi ve muhalefetin veya Transparency International Sri Lanka’nın ileri sürdüğü her itirazı onaylamıyordu.

Sırada açıklığa kavuşturulması gereken hukuki bilgiler, onaylanmış metin ve yürürlüğe giriş düzenlemeleridir. Bunlar, Parlamento’nun kefalet maddesi, hane halkına ilişkin beyan yükümlülüğü, medya yükümlülükleri ve beyanların kullanımına getirilen kısıtlamalar konusunda ne yaptığını ortaya koyacak. Oylama yapılmadan kabul edilmesi, eleştirmenlerin tasarıyı desteklediğini göstermez; eleştirilen her hükmün değişmeden kaldığını da kanıtlamaz.

Reklam

Öne Çıkanlar

  • Parlamento, değişiklik tasarısını 8 Ekim 2026’da değişikliklerle ve oylama yapmadan kabul etti.
  • Öneri, yolsuzluk yoluyla edinilen mal varlığına ve devlete verilen zarara bağlı mali cezalar getiriyor.
  • Kamuya açık mal varlığı beyanlarının kullanımına getirilecek kısıtlamaların ihlali, 100.000 rupiye kadar para cezası, bir yıla kadar hapis veya her iki cezayla sonuçlanabilir.
  • Yüksek Mahkeme, seçilmiş liderler ve belirli diğer siyasi isimlerin beyanlarına yönelik önerilen istisnayı kabul etti.
  • Mahkeme, ilk kefalet kısıtlamasında, gerekli nitelikleri taşıyan birlikte yaşadığı kişilerin beyanlardan çıkarılmasında ve medya beyan yükümlülüklerinde anayasal sorunlar buldu.
  • Devlet mülkiyeti eşiği yüzde 25’ten yüzde 50’ye çıkarak, devlete ait azınlık hissesi bulunan şirketlerin kapsamını daraltıyor.
  • Tartışmalı hükümlerin hangilerinin Parlamento değişikliklerinden sonra kaldığını belirlemek için nihai metnin birleştirilmiş hâli gerekiyor.
Bu haberi paylaş

Bunlar da ilginizi çekebilir