Johari, Melaka seçimleri öncesinde BN’den Negeri Sembilan’daki kraliyet anlaşmazlığını açıklamasını istedi

11 dakikalık okuma
Johari Urges BN to Explain Negeri Sembilan Royal Dispute Before Melaka Polls

Seçim takvimi, çözüme kavuşmamış bir kraliyet anlaşmazlığıyla kesişiyor

Umno Genel Başkan Yardımcısı Johari Abdul Ghani, koalisyonun kendi yetkililerinin anayasal anlaşmazlıktaki rolü nedeniyle mercek altına alındığı bir dönemde, Melaka seçiminde adaylık başvuruları başlamadan önce Negeri Sembilan hükümdarı Tuanku Muhriz Tuanku Munawir’i görevden alma girişimini açıklaması için Barisan Nasional’a (BN) çağrıda bulundu.

İçindekiler
  1. Seçim takvimi, çözüme kavuşmamış bir kraliyet anlaşmazlığıyla kesişiyor
  2. Bir bildiri neden görevden almanın tamamlandığı anlamına gelmiyor?
  3. Bölge şeflerinin tartışmalı statüsü
  4. Şeflerin Tuanku Muhriz hakkındaki iddiaları
  5. Kriz saraydan hükümete nasıl taşındı?
  6. Ismail’in değişen tutumu ve görevden alınan konsey
  7. 7 Ekim’de davanın geri çekilmesi neyi çözüyor, neyi çözmüyor?
  8. İşleyen bir yürütme konseyi olmadan elde edilen seçim çoğunluğu
  9. Melaka’da sandıklar açılmadan önce BN’nin açıklaması gerekenler
  10. Öne Çıkanlar

Yaklaşan siyasi takvim, 31 Ekim’de başlayıp 14 Kasım’da sandık başına gidilecek Melaka seçim süreci. Hukuki ve idari sonuçlar ise daha geniş kapsamlı: Negeri Sembilan’daki 10 yürütme konseyi üyesinin görevleri sona erdi, görevden alma bildirisinin tanınmasını isteyen yargı denetimi başvurusu 7 Ekim’de geri çekildi ve Umno’nun Menteri Besar Ismail Lasim hakkında bir önerge vermeyi değerlendirdiği bildiriliyor.

Aynı zamanda Federal Bölgeler BN başkanı ve Titiwangsa milletvekili olan Johari, koalisyonun bildiriyi başlatan kişilerle artık bu girişimle ilişkilendirilen siyasi partiyi birbirinden ayırması gerektiğini söyledi. Kuala Lumpur’da düzenlediği basın toplantısında hem bildiri hem de bir hükümdarı görevden almak için izlenmesi gereken usuller hakkında açıklama yapılmasını istedi.

Kamuoyuna, Tuanku Muhriz’i görevden almak isteyenlerin Umno olmadığı anlatılmalı. Bu konu düzgün biçimde açıklanmalı.

Bu ayrım, girişimi kimin başlattığına açıklık getiriyor. Ancak bir Umno menteri besar’ının ve yedi Umno üyesini içeren yürütme konseyinin sonradan bu girişimi neden desteklediği sorusunu yanıtlamıyor. Başsavcılık (AGC), 19 Nisan 2026 tarihli bildirinin geçersiz olduğunu ve eyalet hükümetinin onayının hukuki sonuç doğurmadığını açıkladı.

Dolayısıyla BN’nin Melaka seçim kampanyası öncesinde iki ayrı görevi var: anayasal süreci açıklamak ve seçilmiş temsilcilerinin eylemlerinin hesabını vermek. Hiçbir seçim sonucu, Negeri Sembilan tahtını hukuka uygun biçimde kimin elinde tuttuğuna tek başına karar veremez.

Reklam

Bir bildiri neden görevden almanın tamamlandığı anlamına gelmiyor?

Anlaşmazlığın merkezinde, özellikle Yang di-Pertuan Besar’ın görevden alınmasına ilişkin gerekçe ve usulleri belirleyen 10. madde olmak üzere, 1959 Negeri Sembilan Anayasası bulunuyor. Topluca Undang Yang Empat olarak bilinen dört bölge şefinin hükümdarı seçmede ve anayasal şartlar altında hükümdar hakkında işlem başlatmada tanınmış bir rolü var.

AGC’nin 17 Eylül tarihli açıklaması bu yetkiyi reddetmedi. Yetkinin anayasaya uygun biçimde kullanılması gerektiğini, öngörülen usullerin izlendiğini gösteren bir kanıt bulunmadığını ve 10(1). madde kapsamında Tuanku Muhriz için geçerli olan diskalifiye edici bir durumun söz konusu olmadığını belirtti.

AGC, usullere uyulup uyulmadığına ilişkin değerlendirmesini şu sözlerle sundu:

Bugüne kadar, öngörülen usullere uyulduğunu gösteren herhangi bir olgu bulunmuyor.

AGC ayrıca menteri besar’ın ve eyalet yürütme konseyinin hükümdarın görevine tek taraflı olarak son verme ya da makamı boş ilan etme yetkisi olmadığını söyledi. Yaptıkları açıklama, başka türlü geçersiz olan bir bildiriyi hukuken geçerli kılamazdı; bildiriyi resmî gazetede yayımlama ya da uygulamaya koyma girişimleri de anayasaya aykırı olurdu.

Johari’nin çağrısının ardındaki usule ilişkin ayrım bu. Bildiri yayımlamak, onu siyasi olarak onaylamak ve resmî gazetede yayımlamak birbirinden ayrı eylemler. AGC’ye göre bunların hiçbiri, görevden almayı düzenleyen anayasal şartlara uyulmasının yerini tutamaz.

Bölge şeflerinin tartışmalı statüsü

İkinci bir soru da bildiriyi imzalayanların tümünün o sırada undang sıfatıyla işlem yapma yetkisine sahip olup olmadığı. Eyaletin en yüksek geleneksel konseyi Dewan Keadilan dan Undang (DKU), 1 Ağustos’ta yaptığı açıklamada dört imzacının üçüne, nisan bildirisi yayımlandığında iddia ettikleri makamları hukuka uygun biçimde taşımadıklarını bildirdi.

DKU, Mubarak Dohak, Abdul Rahim Yasin ve Maarof Mat Rashad’ın Sungai Ujong, Rembau ve Jelebu’daki makamlarını ya kaybettiklerini ya da bu makamlara hiçbir zaman hukuka uygun biçimde gelmediklerini söyledi. Dördüncü imzacı Muhammed Abdullah ise Johol undang’ı olarak tanımlandı.

AGC de bazı imzacıların makamlarının tartışmalı olması nedeniyle, ilgili tarihte Undang Yang Empat’ın yapısının eksik olduğunu belirtti. Açıklamada, undang’ların atanması ve görevden alınması dâhil Malay geleneklerine ilişkin konuları DKU’nun yetki alanına bırakan 16. maddeye atıfta bulunuldu. AGC’ye göre 16(3). madde uyarınca konseyin bu konulardaki tavsiyesi nihaidir ve mahkemede itiraz edilemez.

Şefler, makamlarını etkileyen kararlara itiraz ediyor. Bu nedenle statüleri, unvanlar üzerindeki küçük bir anlaşmazlıktan ziyade anayasal çatışmanın bir parçası. Kullanma iddiasında bulundukları yetki, görevlerini hukuka uygun biçimde yürütüp yürütmediklerine bağlı.

Reklam

Şeflerin Tuanku Muhriz hakkındaki iddiaları

Tartışmalı dört bölge şefi ile Tunku Besar Tampin Tunku Syed Razman Syed Idrus Al-Qadri, 19 Nisan’daki görevden alma kararının gerekçelerine ilişkin 12 sayfalık bir açıklama yayımladı. Bunlar, Tuanku Muhriz hakkında kanıtlanmış bulgular değil, iddialar ve hukuken tartışmalı savlar olarak kalıyor.

Şefler, Abdul Rahim Yasin’in 4 Temmuz 2025’te şef olarak atanmasının ardından hükümdarı Rembau’nun işlerine müdahale etmekle suçladı. Rakip bir grubun şikâyetlerinin değerlendirilmesine izin vermenin, 1898 tarihli ve eyalet anayasası kapsamında hâlâ tanındığını söyledikleri bir anlaşmanın 3. ve 4. maddelerini ihlal ettiğini savundular.

Açıklamalarında Tuanku Muhriz’in, Hükümdarlar Konferansı toplantısına katılmadan önce kendilerine danışmadığını ve eyalet müftüsünün atanmasını geciktirdiğini de ileri sürdüler. Hükümdara doğrudan soru sorulup yanıt verme fırsatı tanındığı için, 5 Mart 2026’da yapılan kapalı oturumun 10. maddedeki soruşturma şartını karşıladığını savundular.

Şefler, anayasanın bağımsız bir mahkeme ya da kamuya açık duruşma yapılmasını şart koşmadığını ileri sürdü. Ayrıca Mubarak’ın görevden alınmasından önce 17 Nisan’da yapılan DKU toplantısına ilişkin anlatıma itiraz ederek, görevden alınmasını destekleyen bir karar alınmadığını iddia ettiler.

Grup, 25 Eylül’de Başbakan Anwar Ibrahim ile AGC’ye anlaşmazlığa müdahil olmamaları çağrısı yaptı. 7., 10. ve 11. maddelere atıfta bulunarak yetkilerini 500 yılı aşkın süredir uygulanan geleneksel bir imtiyaz olarak tanımladılar. Ismail ile yürütme konseyinin hükümdarı kendilerinin görevden almadığını, yalnızca şeflerin kararını uyguladığını savundular. AGC’nin tutumu ise geleneksel yetkinin anayasal usuller çerçevesinde kullanılması gerektiği yönünde.

Kriz saraydan hükümete nasıl taşındı?

Anlaşmazlık; geleneksel usuller, siyasi desteğin çekilmesi, bir seçim ve çeşitli mahkeme süreçleri boyunca gelişti. Önemli gelişmelerin sıralaması, ağustos ayındaki oylamanın neden krizi sona erdirmediğini gösteriyor:

  • 17 Nisan: DKU toplantısı, Mubarak’ın Sungai Ujong undang’ı görevinden alınmasını onayladı.
  • 19 Nisan: Undang oldukları iddia edilen dört kişi, Tuanku Muhriz’in görevden alındığını ilan etti ve yerine Tunku Nadzaruddin Tuanku Ja’afar’ı gösterdi.
  • 27 Nisan: Umno, dönemin menteri besar’ı Aminuddin Harun’a verdiği desteği çekti. Hükümeti değiştirme girişimi hemen çoğunluğu sağlayamadı ve sonrasında işbirliği yeniden kuruldu.
  • 5 Haziran: Eyalet meclisi feshedildi. Melaka’da rakip bir hükümdar ilanı yapıldı; Seremban Yüksek Mahkemesi ise mevcut durumu koruyan geçici tedbir kararı verdi.
  • 1 ve 2 Ağustos: BN ve PN müttefikleri eyalet seçimlerini kazandı; Ismail, Tuanku Muhriz’in huzurunda menteri besar olarak yemin etti.
  • 17 Eylül: Ismail yürütme konseyinin tutumunu onayladı ve bildirinin resmî gazetede yayımlanması talimatını verdi. AGC, bildirinin hukuki geçerliliğini reddetti.
  • 20 ve 24 Eylül: Tuanku Muhriz, 10 yürütme konseyi üyesinin görevlerini iptal etti; iptaller daha sonra resmî gazetede yayımlandı.
  • 7 Ekim: Şefler, Kuala Lumpur’daki yargı denetimi başvurularını geri çekti ve aynı davayı yeniden açmaları engellendi.

Ara tarihlere ilişkin haberlerde farklılıklar bulunuyor. Aminuddin’in ilk ret açıklaması 20 ya da 21 Nisan’a, BN ile Pakatan Harapan arasındaki işbirliğinin yeniden kurulması 5 ya da 7 Mayıs’a, mahkemeye itaatsizlik sürecini başlatma izni ise 8 ya da 9 Temmuz’a tarihleniyor. Yürütme konseyi toplantısının 15 Eylül’de yapıldığı belirtilirken, kamuya açıklamanın tarihi kimi haberlerde 15, kimilerinde 16 Eylül olarak veriliyor. Ismail’in onayı ve AGC’nin yanıtı ise tutarlı biçimde 17 Eylül’e tarihleniyor.

Reklam

Ismail’in değişen tutumu ve görevden alınan konsey

Ismail’in tutumu siyasi anlaşmazlığın merkezinde. Bildiriyi 3 Ağustos’ta, göreve başladıktan bir gün sonra imzaladığı bildirildi. İmzalı belge eylülde kamuoyuna yansıdığında, isteği dışında ve baskı altında hareket ettiğini söyledi, bildirinin geçersiz olduğunu savundu ve polise şikâyette bulundu.

Daha sonra yürütme konseyinin, Tuanku Muhriz’in nisan ayında görevden alınmasının geçerli olduğu ve Tunku Nadzaruddin’in yeni hükümdar olduğu yönündeki iddiasını onayladı. Eyalet sekreteri, AGC’nin tutumunu gerekçe göstererek 18 Eylül’de bildiriyi resmî gazetede yayımlamayı reddetti.

Tuanku Muhriz, 20 Eylül’de 10 yürütme konseyi üyesinin tamamının görevini iptal etti; Ismail görevde kaldı. Saray, konsey üyelerinin 7 Ağustos’ta hükümdar huzurunda ettikleri görev ve bağlılık yeminlerini ihlal ettiklerini söyledi. Görevden alınan üyelerin yedisi Umno’dan, diğerleri ise birer kişi olmak üzere MCA, PAS ve Wawasan’dandı.

Ismail, hükümdarın kendi tavsiyesi ya da talebi olmadan üyelerin görevlerine son veremeyeceğini savunarak görevden almaya itiraz etti. Başsavcı Dusuki Mokhtar, 26 Eylül’de anayasanın menteri besar dışındaki yürütme konseyi üyelerinin hükümdarın takdirine bağlı olarak görev yapmasını öngördüğünü söyledi.

Çatışma kamu hizmetlerine de yansıdı. Ismail, yürütme konseyinin eyalet sekreterini ve eyalet hukuk danışmanını görevden uzaklaştırmaya karar verdiğini açıkladı, ancak AGC konseyin böyle bir yetkisi olmadığını bildirdi. Görevden alınan 10 eski konsey üyesi, görevlerinin iptalinin geçersiz olduğuna hükmedilmesi için mahkemeye başvurdu.

7 Ekim’de davanın geri çekilmesi neyi çözüyor, neyi çözmüyor?

Şefler, 7 Ekim’de 17 Temmuz’da Kuala Lumpur’da açtıkları yargı denetimi başvurusunu geri çekti. Başvuruda menteri besar’ın 19 Nisan tarihli bildiriyi yedi gün içinde imzalamasını zorunlu kılacak bir karar ve belgenin eyalet anayasası uyarınca geçerli olduğuna dair tespit talep etmişlerdi.

Yüksek Mahkeme yargıcı Norliza Othman, aynı davayı yeniden açma izni vermeden başvurunun geri çekilmesini kabul etti ve her biri dört müdahil adayından birine ödenmek üzere toplam 40 bin RM masraf ödenmesine hükmetti. Bu taraflar arasında DKU, sekreteri ve tanınan Sungai Ujong ile Rembau undang’ları yer alıyordu.

DKU ve sekreterini temsil eden avukat Steven Thiru, başvurucuların Seremban’da devam eden davalardan, 5 Haziran tarihli tedbir kararından ve temmuzda mahkemeye itaatsizlik sürecine izin veren karardan söz etmediğini söyledi. İkinci bir mahkemeye başvurmalarını, yani daha elverişli bir sonuç almak amacıyla başka bir mahkemeye gitme girişimini, yargı yeri seçme çabası olarak nitelendirdi. Bu, Thiru’nun değerlendirmesiydi; kraliyet anlaşmazlığının tamamı hakkında verilmiş nihai bir karar değildi.

Başvurunun geri çekilmesi, menteri besar’ın imzasını ve bildirinin mahkemece tanınmasını sağlamak için izlenen bu özel yolu kapatıyor. Ancak bağlantılı tüm davaların sona erdiğini ya da tartışmalı anayasal konuların tümünün karara bağlandığını göstermiyor.

Ayrı olarak polis, eski konsey üyelerinin tutumuna ilişkin soruşturma başlattı. DKU da Tunku Nadzaruddin ile tartışmalı şefleri vatana ihanetle suçladı ve soruşturma açılıp dava başlatılması çağrısında bulundu. Bunlar suçlamalardır; mahkûmiyet ya da dava açıldığının teyidi değildir.

Reklam

İşleyen bir yürütme konseyi olmadan elde edilen seçim çoğunluğu

Ağustos seçiminde 36 sandalyeli eyalet meclisinde BN 18, Pakatan Harapan 11, Perikatan Nasional ise yedi sandalye kazandı. BN ile PN toplam 25 sandalyeye ulaştı; bu, üçte iki çoğunluk için gereken 24 sandalyenin bir fazlasıydı. BN tek başına meclisin tam yarısını elde etti; basit çoğunluk için gereken 19 sandalyeye ulaşamadı.

Meclis feshedilmeden önce Pakatan Harapan’ın 17, BN’nin 14, PN’nin ise beş sandalyesi vardı. Böylece BN sandalye sayısını dört artırırken, PN ile kurduğu ittifak yönetimdeki dengeyi değiştirdi. Seçimdeki bu güçlü konum, hükümdarın statüsüne karar verme yetkisi sağlamadı.

Avukat GK Ganesan, bir seçimin tahta kimin çıkacağına karar veremeyeceğini savundu. Anayasa uzmanı Ikmal Hisham Md Tah ise sıradaki başbakanı hangi adayın atayacağına ilişkin soruna dikkat çekti. Uygulamada Ismail, federal hükümetin tanımayı sürdürdüğü Tuanku Muhriz’in huzurunda yemin etti.

Yürütme konseyinin bulunmaması idari bir endişeye dönüştü. DAP Genel Sekreteri Anthony Loke, 11 Ekim’de yeni üyelerin gecikmeden atanmasını isteyerek önemli kararların ve idari işlerin yürütme konseyi toplantılarında onaylanması gerektiğini söyledi.

Umno Negeri Sembilan’ın Ismail’e karşı güvensizlik önergesi vermeyi değerlendirdiği bildiriliyor. Önergenin, eyalet parti başkanı ve Pertang milletvekili Jalaluddin Alias tarafından verilmesi gündemde; ancak bunun için merkez yönetimin onayı gerekiyor. Meclis Başkanı Awaludin Said, kendilerine resmî bir bildirim ulaşmadığını ve acil bir önergeyle menteri besar’ın görevden alınmasına izin vermeyeceğini söyledi.

Eyalet meclisinin 26 Kasım’da toplanması planlanıyor. Toplantı, ertesi gün sunulacak 2027 eyalet bütçesiyle aynı döneme denk gelmesi için 16 Ekim’den ertelendi. Bildirilen gelişmelerde ne bir liderlik değişikliği ne de yeni bir konsey ataması doğrulandı.

Melaka’da sandıklar açılmadan önce BN’nin açıklaması gerekenler

Johari’nin çağrısı, aylar süren çelişkili siyasi açıklamaların ardından geldi. Negeri Sembilan seçimlerinden önce Loke, kraliyet anlaşmazlığının kurum içinde, gelenek ve yasalara uygun biçimde çözülmesi gerektiğini savundu. Pakatan Harapan seçim direktörü Amirudin Shari de seçim sürecinin monarşi anlaşmazlığından ayrı tutulması çağrısı yaptı.

Universiti Malaya analisti Awang Azman Awang Pawi, partilerin kraliyet anlaşmazlığını desteği pekiştirmek ya da sandalye kazanmak için kullanabileceği uyarısında bulundu. Sonraki görevden almalar ve değişen tutumlar, anlaşmazlığın Negeri Sembilan dışındaki siyasi etkisini de sürdürmesine yol açtı.

BN Başkanı Ahmad Zahid Hamidi, 27 Eylül’de krizi uzlaşmayla çözmek için Ismail’e Tuanku Muhriz ve dört undang’la görüşme talebinde bulunması talimatını verdi. Bu talimat, koalisyon yönetiminin müzakere yoluyla çözüm aradığını gösteriyor, ancak henüz tamamlanmış bir uzlaşma bildirilmedi.

Melaka seçimleri için Johari, Zahid’in Başbakan Ab Rauf Yusoh’un yardımıyla BN adaylarını kesinleştireceğini söyledi. Böylece aday belirleme süreci ile anayasal açıklama, aynı koalisyon yönetiminin sorumluluğunda ilerleyecek.

Çözüm bekleyen konular belli: eski konsey üyelerinin açtığı davanın sonucu, Seremban’daki diğer süreçlerin durumu, polis soruşturması, yeni bir yürütme konseyinin atanması ve Ismail’e karşı resmî bir önerge verilip verilmeyeceği. Johari’nin şeflerle Umno’yu birbirinden ayırması bu açıklamanın bir parçası; ancak seçmenlerin, BN yetkililerinin AGC’nin reddettiği bir bildiriyi neden onayladığına ilişkin de bir açıklama duyması gerekiyor.

Öne Çıkanlar

  • Johari, Melaka’da adaylık başvuruları başlamadan önce BN’nin Negeri Sembilan anlaşmazlığını açıklamasını istiyor. Seçim süreci 31 Ekim’de başlayacak, oylama ise 14 Kasım’da yapılacak.
  • AGC, 19 Nisan tarihli bildirinin 10. madde şartlarını karşılamadığını ve menteri besar ile yürütme konseyinin bildiriye hukuki geçerlilik kazandırma yetkisi olmadığını söylüyor.
  • Şefler bu değerlendirmeye itiraz ediyor ve geleneksel ve anayasal yetkilerini usulüne uygun kullandıklarını savunuyor.
  • Tuanku Muhriz, 10 yürütme konseyi üyesinin görevini iptal etti. Ismail menteri besar olarak görevini sürdürüyor; eski konsey üyeleri görevden alınmalarına itiraz ediyor.
  • Şefler, 7 Ekim’de Kuala Lumpur’daki yargı denetimi başvurularını geri çekti; 40 bin RM masraf ödemelerine hükmedildi ve aynı davayı yeniden açmalarına izin verilmedi.
  • Ismail’e karşı olası bir önerge henüz doğrulanmadı. Eyalet meclisinin, 2027 bütçesi sunulmadan önce 26 Kasım’da toplanması planlanıyor.
Bu haberi paylaş

Bunlar da ilginizi çekebilir