Az farkla çıkan sonuçta hükümetin kurulması ön plana çıktı
Bangsamoro Federalist Partisi 31, United Bangsamoro Justice Party ise 30 sandalye kazandı. Filipinler'in güneyindeki bölgede 14 Eylül 2026'da düzenlenen ilk parlamento seçiminde iki parti de 80 üyeli meclisi kontrol etmek için gereken 41 sandalyeye ulaşamadı. Seçimlerde 2.018.478 seçmen sandık başına gitti ve katılım yüzde 84,34 oldu. Böylece sıradaki karar seçmenlerden seçilmiş temsilcilerine geçti: Özerk hükümete kim liderlik edecek?
İçindekiler
- Az farkla çıkan sonuçta hükümetin kurulması ön plana çıktı
- Sandalye sayıları koalisyon açısından ne anlama geliyor?
- Geçici hükümette kök salan liderlik ayrılığı
- Özerklik, yürütmenin başını seçmeyi de kapsıyor
- Maluso'daki pusulalar emanet zincirindeki aksaklığı ortaya çıkardı
- Yüksek katılım, çözüme kavuşmayan oy kullanma şikâyetleriyle birlikte geldi
- Ölümler, seçimin barışçıl geçtiğine ilişkin nitelemelere gölge düşürüyor
- Temsil ve toparlanma süreci tamamlanmış değil
- Geçiş sürecini şekillendiren tarihler
- Öne Çıkanlar
Yeni Parlamento'nun 30 Ekim'de göreve başlaması ve başbakanı, Parlamento başkanını ve diğer yöneticileri seçmesi planlanıyor. Seçmenlerin yürütmenin başındaki kişiyi doğrudan belirlediği bir seçimden farklı olarak bu parlamenter süreçte başbakan adayının meclis içinde destek sağlaması gerekiyor. Bu nedenle koalisyon görüşmeleri hem iktidar çoğunluğunu hem de bölgesel yürütmenin liderliğini belirleyecek.
Oylama, Moro İslami Kurtuluş Cephesi'nin daha geniş özerklik karşılığında ayrı bir devlet kurma hedefinden vazgeçtiği 2014 tarihli Bangsamoro Kapsamlı Anlaşması'nın uygulanmasında önemli bir aşamaya işaret ediyor. Yaklaşık 40.000 savaşçının silahlı mücadeleyi bırakıp sivil hayata geçmesi bekleniyordu. Hareketin üyeleri, seçmenlerin 2019'da özerk bölgeyi onaylamasının ardından geçici hükümette görev aldı.
Katılımın yüksek olması ve seçimin tamamlanması tüm kaygıları gidermiyor. Ölümcül şiddet olayları, oylamaya müdahale iddiaları ve sandıklar açılmadan önce işaretlenmiş pusulaların bulunması seçim sürecine eşlik etti. Sonuç ayrıca, kökleri aynı eski isyancı harekete dayanan iki siyasi kampı neredeyse eşit güçte müzakere masasına oturttu.
Sandalye sayıları koalisyon açısından ne anlama geliyor?
BFP olarak bilinen Federalist Parti'nin çoğunluğa ulaşmak için 10 ek oya ihtiyacı var. United Bangsamoro Justice Party'nin, yani UBJP'nin ise 11 oya ihtiyacı bulunuyor. Bildirilen 31 ve 30 sandalyeleri bir araya geldiğinde 61 sandalyeli çoğunluk ortaya çıkıyor, ancak ortak geçmişleri liderlik konusundaki sert ayrılığı önleyemedi.
Diğer partilerin gücüne ilişkin haberlerde farklı rakamlar yer alıyor. Ayrıntılı bir sayıma göre BARMM Grand Coalition sekiz, Serbisyong Inklusibo-Alyansang Progresibo Party altı, Pro Bangsamoro bir, Raayat bir ve Itihad bir sandalye kazandı. Moro olmayan yerli toplulukların iki temsilcisi de bu sayıya dahil. Bu rakamlar BFP ve UBJP dışındaki 19 sandalyeyi oluşturuyor.
Başka bir haberde Grand Coalition'a 15 sandalye veriliyor. Bu yüksek rakam, sekiz sandalyelik sayımla birbirinin yerine kullanılamaz: 15 sandalyeli bir blok, önde gelen iki partiden herhangi birini tek başına 41 sandalyenin üzerine çıkarabilirken sekiz sandalyeli bir blok bunu yapamaz. Aradaki fark, en büyük iki parti dışındaki koalisyon aritmetiğine ilişkin belirsizlik yaratıyor.
Bölgesel parti sandalyeleri ile Parlamentonun toplam üye sayısı arasında da ayrım var. Bölgesel partilere ayrılan 40 sandalyenin 16'sını BFP, 15'ini UBJP, sekizini Grand Coalition ve birini Raayat kazandı. Kalan 40 sandalyede bölge ve sektör temsilcileri yer alıyor. Bu nedenle küçük partilere ilişkin sandalye sayıları, BFP'nin tüm Parlamentoda 31, UBJP'nin ise 30 sandalye kazanmasıyla çelişmiyor.
BFP çoğunluğu kurmak için yeterli desteği sağladığını açıkladı; koalisyon görüşmeleri ise sürüyor. Bu açıklama, Parlamento'da başbakanın seçildiği bir oylamayla aynı şey değil. 30 Ekim'deki göreve başlama tarihinden önce tamamlanmış bir liderlik seçimi yapılmış değil.
Geçici hükümette kök salan liderlik ayrılığı
BFP lideri, geçici başbakan ve Moro İslami Kurtuluş Cephesi'nin eski komutanlarından Abdulraof Macacua; cephenin başkanı Ahod Ebrahim, diğer adıyla Al Haj Murad ile bağlantısını koruyan UBJP'nin başlıca rakibi olarak öne çıktı. İki isim de yeni Parlamento'da sandalye kazandı.
Başkan Ferdinand Marcos Jr.'ın Mart 2025'te Ebrahim'in yerine Macacua'yı geçici başbakan olarak atamasının ardından ayrılık derinleşti. Macacua, bağımsız aday olarak seçime girmek üzere ayrılmadan önce UBJP'nin genel sekreteriydi. Seçimden yaklaşık bir ay önce BFP'nin başkanı oldu.
Akmad Brahim, Abunawas Maslamama ve Tomanda Antok dahil başka üst düzey isimler de UBJP'den BFP'ye geçti. Cephenin merkez komitesi daha sonra Macacua'yı ve söz konusu isimleri silahlı kanadı Bangsamoro İslami Silahlı Kuvvetleri'ndeki görevlerinden aldı.
MILF Başkanı ve UBJP'den seçilen aday Ebrahim, oyunu kullandıktan sonra müzakereye açık olduğunu belirtti:
“Parti sandalyelerin çoğunluğunu alamazsa, koalisyon kurabilmek için müttefikimiz olabilecek partileri arayacağız,” dedi Murad.
Kurumsal sınav, bu ayrılığın parlamento müzakereleri yoluyla yönetilip yönetilemeyeceği. Seçim, hükümeti tek başına belirleme imkânı vermek yerine her iki kampa da kayda değer bir temsil gücü sağladı.
Özerklik, yürütmenin başını seçmeyi de kapsıyor
Aynı zamanda hükümetin Barış Uygulama Paneli'ne başkanlık eden Barış Danışmanı Mel Senen Sarmiento, 7 Ekim'de seçilmiş temsilcilerin liderlerini özgürce seçmesi gerektiğini söyledi. Açıklaması, Bangsamoro'daki 10 sivil toplum kuruluşunun Marcos'a başbakanı seçme yetkisini Parlamentoya bırakması çağrısında bulunan manifestosunun ardından geldi.
Sarmiento bu tercihi doğrudan barış anlaşmasıyla ilişkilendirdi:
Barış sürecinde elde edilen kazanımlar artık parlamenter süreçle ileri taşınmalı,” dedi Sarmiento. “Parlamento üyeleri liderlerini özgürce seçebilmeli ve yürütme organına kimin başkanlık edeceğine karar verebilmeli.
Açıklamasında herhangi bir parti ya da adaya destek verilmedi. Barış sürecine ulusal düzeyde verilen destekle, bölgesel yürütmenin başına kimin geçeceğine seçilmiş meclisin karar verme yetkisi arasında ayrım yapıldı. Geçici başbakanın cumhurbaşkanı tarafından değiştirilmesinin eski isyancı hareketin bölünmesine katkıda bulunmasının ardından bu ayrım özellikle önem taşıyor.
Kâr amacı gütmeyen bir seçim gözlem kuruluşu olan International Republican Institute da seçimlere ilişkin ön bulgularında hükümetin kurulmasını erken bir sınav olarak nitelendirdi. Partilere sorumlu biçimde müzakere etmeleri, anlaşmazlıkları yerleşik yasal ve kurumsal kanallardan çözmeleri çağrısında bulundu.
Kuruluşun heyetine başkanlık eden IRI Başkan Yardımcısı Randy Scheunemann, rakip partilerin şimdi geçmesi gereken aşamayı şöyle anlattı:
Siyasi partiler ilk kez Bangsamoro'nun karşı karşıya olduğu meseleleri kamuoyu önünde tartıştı. Şimdi kampanya yürütmekten ve seçmeni harekete geçirmekten yönetime geçmeleri, yeni parlamenter sistemin vatandaşlara hizmet sunabildiğini göstermeleri gerekiyor.
Maluso'daki pusulalar emanet zincirindeki aksaklığı ortaya çıkardı
Basilan'daki Maluso'da Seçim Komisyonu, oylama başlamadan önce 36 seçim bölgesinde işaretlenmiş pusulalar buldu. Komisyon pusulaların yenileriyle değiştirilmesini emretti ve belediyeyi denetimi altına alarak seçim süresince yerel yönetim çalışanlarıyla polis memurlarının yönetimini doğrudan üstlendi.
Haberlerde belediyedeki toplam seçim bölgesi sayısı konusunda farklı rakamlar yer alıyor. İlk haberde 68, sonraki güncellemelerde ise 86 seçim bölgesi olduğu belirtildi. Her iki haberde de etkilenen bölge sayısı 36 olarak verildi. IRI'nin ön bulguları da belediyenin toplam sayısını belirtmeden 36 seçim bölgesini doğruluyor.
Yedek pusulalar 14 Eylül saat 18.00'de ulaştı. Seçim Komisyonu Başkanı George Erwin Garcia, pusulaların belediye binalarında saklanmak yerine ertesi sabah erkenden doğrudan seçim kurulu üyelerine dağıtılacağını söyledi. Oylama 15 Eylül'de saat 07.00'den 19.00'a kadar sürdü. Garcia bunun yeni bir seçim tarihi değil, seçimin devamı olduğunu belirtti.
Yine Basilan'da bulunan Al-Barka'da öğretmenlerin seçim malzemelerini görevlendirildikleri sandık merkezlerine götürmeleri engellendikten sonra Seçim Komisyonu oylamayı saat 21.00'e kadar uzattı. Bu olaylar, bölge genelindeki sandık açılış verilerinin yerel aksaklıkları tek başına yansıtmadığını gösteriyor: Seçim günü sabahı sandık merkezlerinin yüzde 98,1'inin açıldığı bildirilse de bazı topluluklarda ciddi gecikmeler yaşandı.
IRI, Seçim Komisyonu'nun Maluso'da güvenliği ihlal edilmiş pusulaları değiştirmesini ve etkilenen seçmenlerin oy kullanmasına izin vermesini olumlu karşıladı. Ayrıca pusulalara nasıl erişildiğinin şeffaf biçimde soruşturulması çağrısı yaptı. Yenileme işlemi acil oylama sorununu çözdü, ancak bulgular sorumluların kim olduğunu ya da herhangi bir kişinin hesap verip vermediğini ortaya koymuyor.
Yüksek katılım, çözüme kavuşmayan oy kullanma şikâyetleriyle birlikte geldi
Kaydedilen yüzde 84,34'lük katılım, seçim yetkililerinin daha önce öngördüğü yüzde 80'lik oranın 4,34 puan üzerine çıktı. Yaklaşık 2,4 milyon kayıtlı seçmenin bulunduğu seçimde oylama, 105 belediye ve şehirdeki 5.212 seçim bölgesinde düzenlendi.
Seçim gecesi saat 22.14 itibarıyla kısmi ve resmî olmayan sayımda sandık sonuçlarının yüzde 93,38'i işlenmişti. BFP 614.672 bölgesel parti oyu alarak yüzde 34,8'e, UBJP ise 571.703 oy alarak yüzde 32,6'ya ulaştı. Dört parti, bölgesel parti temsili için gereken yüzde 2,5 barajını aştı. Bu rakamlar erken sayıma aitti; tüm parlamento sandalyelerinin nihai dağılımını göstermiyordu.
Seçim gözlemcileri, yüksek katılıma rağmen seçmenlerin bireysel tercihlerine müdahale edilmiş olabileceği yönünde kaygılarını dile getirdi. Seçimlerin Dürüstlüğü İçin Hukuk Ağı, pusulaların işaretlenmesi ve sandığa atılması dahil, yardımlı oy kullanmada usulsüzlük iddialarını bildirdi. Sorumlu Seçimler için Bölge Pastoral Konseyi ise bir sandık gözlemcisinin Maguindanao del Sur'da yerel bir belediye başkanının eşiyle bağlantılı kişilerin henüz oy kullanmamış kişilerin adlarını kullanarak oy vermek üzere seçmen listesini aldığı yönündeki iddiasını aktardı.
IRI ayrıca pusulaların manipüle edildiği, seçmenlerin taşındığı ve usulsüz yardım sağlandığı iddialarına dikkat çekti. Pusula gizliliği, seçmen kimliklerinin doğrulanması ve pusulaların işlenmesi için daha güçlü güvenceler çağrısında bulundu. Bu iddialar soruşturulmalı ve bölge genelinde kanıtlanmış eylemler gibi sunulmamalı.
İdari baskılar da kayda değer düzeydeydi. 800'den fazla öğretmen seçim görevlerinden çekildi ya da görev yapamadı; bu nedenle bazı yerlerde yedek seçim kurulu üyeleri görevlendirildi. Buna rağmen IRI, otomatik sayım ve sonuçların iletilme sistemlerinin genel olarak tasarlandığı biçimde çalıştığını belirtti.
Ölümler, seçimin barışçıl geçtiğine ilişkin nitelemelere gölge düşürüyor
Seçim için 20.000'den fazla asker ve polis görevlendirildi. Yetkililer sandık sürecini büyük ölçüde barışçıl olarak nitelendirdi; IRI de bölgenin büyük bölümünde oylamanın ciddi bir güvenlik aksaklığı yaşanmadan sürdüğünü bildirdi. Ancak bu değerlendirme, belirli yerlerde yaşanan ciddi şiddet olaylarıyla birlikte ele alınmalı.
Can kaybı rakamları habere ve kapsanan döneme göre değişiyor. İlk haberde 13 Eylül'ün sonlarında Cotabato City'de düzenlenen silahlı saldırıda üç kişinin öldüğü, 15 kişinin yaralandığı; 14 Eylül'de bir sandık merkezindeki arbedenin ardından da bir kişinin hayatını kaybettiği bildirildi. Başka bir haberde seçim günü düzenlenen birden fazla saldırıda en az üç kişinin öldüğü belirtildi. IRI'nin daha geniş kapsamlı değerlendirmesinde ise Cotabato City'de seçim çevresinde yaşanan silahlı saldırı ve patlamalarda en az beş kişinin öldüğü, 20'den fazla kişinin yaralandığı kaydedildi. Bu rakamlar aynı olayları kısmen kapsıyor olabileceğinden birbirine eklenmemeli.
Maguindanao del Sur'daki Shariff Saydona Mustapha'da bulunan belediye yönetim binası yakınlarında da silah sesleri duyuldu. Bölgede polisin Özel Harekât Kuvvetleri'ne ait zırhlı bir araç görev yaptı. Söz konusu haberde yetkililerin saldırıdan sorumlu silahlı grubu belirleyemediği aktarıldı. Bölgenin Özel Coğrafi Alanı'nda daha sonra çıkan yerel çatışmalar üzerine ortak hükümet ve MILF güvenlik mekanizmaları bölgeye sevk edildi.
Bangsamoro bölgesi polis müdür yardımcısı Tuğgeneral Jemuel Siason, kazananlar ilan edildikten sonra da güvenlik güçlerinin görevde kalacağını söyledi:
“Kazananlar ilan edildikten sonra da birliklerimizi görev yerlerinde tutacağız. Güvenlik durumunun istikrarlı kalmasını sağlamaya çalışıyoruz,” dedi Siason.
IRI tarafsız soruşturmalar yürütülmesini ve seçim güvenliği hazırlıklarının gözden geçirilmesini önerdi. Güvenlik koşulları nedeniyle kuruluşun seçim günü doğrudan gözlemi Cotabato City'deki dört ekiple sınırlı kaldı. Birden fazla kuruluş adına 108 uluslararası gözlemci seçimi izlese de IRI, gözlemlerinin tüm bölgeyi temsil ediyor sayılmaması gerektiği uyarısında bulundu.
Temsil ve toparlanma süreci tamamlanmış değil
Parti, bölge ve sektör temsili seçimlerinde 10 kadın sandalye kazandı; böylece yeni Parlamento'nun yüzde 12,5'ini kadınlar oluşturacak. IRI, kadınların seçime aktif katılımına rağmen bu oranın geçiş dönemi meclisindekiyle aynı kaldığını belirtti. Partilere aday belirleme süreçlerini, aday gösterme yöntemlerini ve adayların gerçekçi biçimde kazanma şansı bulabileceği konumlara yerleştirilip yerleştirilmediğini inceleme çağrısı yaptı.
Sektör temsili, Moro olmayan yerli halkların iki temsilcisi de dahil olmak üzere topluluklara Parlamentoda yer alabilecekleri ek yollar sundu. IRI, bazı seçmenlerin sektör temsiline ilişkin tercihlerini boş bıraktığını ve bunun yeni sistemin bazı bölümlerinin tam olarak anlaşılmadığına işaret ettiğini belirtti. Özellikle yalıtılmış topluluklar ve dil ya da erişilebilirlik engelleriyle karşılaşan seçmenler için daha fazla seçmen bilgilendirmesi yapılmasını önerdi.
Seçimin siyasi erişimi, önceki özerk düzenlemeninkinden de farklıydı. Sulu artık Bangsamoro seçmen kitlesine dahil değil. Moro Ulusal Kurtuluş Cephesi'nin bazı fraksiyonlarıyla bağlantılı Mahardika ve Bangsamoro Party sandalye kazanamadı. Ancak söz konusu hareketle bağlantılı isimler başka partilerden ve bağımsız temsilciler olarak meclise girdi.
Çatışmaların ardından hâlâ toparlanmaya çalışan bölge sakinleri, parlamentodaki temsili somut ihtiyaçlara ne ölçüde yanıt verdiğine göre değerlendirecek. 2017'de Marawi'de yaşanan kuşatma beş ay sürdü, çoğu militan olmak üzere 1.100'den fazla kişinin ölümüne ve ticari ve konut bölgelerinin yıkılmasına yol açtı. Bazı aileler yeniden inşa edilen evlerine dönerken yüzlercesi geçici barınaklarda yaşamayı sürdürüyor.
Marawi sakini Analyn Pangandaman, ailesinin hükümet tazminatı için yaklaşık dokuz yıldır beklediğini ve bu ödeme olmadan yeniden inşa masraflarını karşılayamayacağını söyledi. MILF de hükümetin vaat ettiği yardımı sağlamadığını belirterek eski savaşçıların silahsızlandırılmasını durdurdu. Bu taahhütlerin yerine getirilmesi, seçimin tamamlanmasından ayrı bir görev olmaya devam ediyor.
Geçiş sürecini şekillendiren tarihler
Seçilmiş yönetime geçiş; sandık, sonuçların ilanı ve yeni meclis için hazırlık aşamalarıyla ilerledi. Önemli tarihler şöyle:
- 14 Eylül 2026: Bangsamoro ilk olağan parlamento seçimini yaptı.
- 15 Eylül: İşaretlenmiş pusulaların yenilenmesinin ardından Maluso'da oylama devam etti.
- 16 Eylül gece yarısından kısa süre sonra: 80 üyeli Parlamento'nun kazananları ilan edildi.
- 5 Ekim: Yetkililer Cotabato City'de yeni Parlamento binasının temelini attı.
- 7 Ekim: Barış Danışmanı Sarmiento, seçilmiş üyelerin liderlerini özgürce seçmesi çağrısında bulundu.
- 30 Ekim: Yeni Parlamento'nun göreve başlaması ve liderlerini seçmesi planlanıyor.
- 30 Haziran 2031: Özel geçiş döneminin sona ermesi planlanıyor; ardından parlamento seçimleri her üç yılda bir yapılacak.
Parlamento binası projesi kurumsal geçişin bir başka parçası, ancak seçilmiş üyeler göreve başladığında bina hazır olmayacak. Geçiş dönemi Parlamento Başkanı Mohammad Yacob, mevcut Parlamento binasının bulunduğu Bangsamoro Hükümet Merkezi'nde 10 katlı binanın temel atma törenine başkanlık etti.
Hesaplar Komitesi Başkanı Khalid Ma-amor Hadji Abdullah, inşaatın ilk aşaması için 800 milyon Filipin pesosu ayrıldığını ve projenin üç yıl içinde tamamlanmasının beklendiğini söyledi. Proje, bazı üyelerin hükümet merkezi dışında ofis kiralamasına yol açan çalışma alanı yetersizliğini gidermeyi amaçlıyor.
Çözüme kavuşmamış acil konular, iktidar koalisyonu ve parlamento liderliğiyle ilgili kararlar. Seçim sürecindeki şiddet ve pusulalara müdahale iddialarına ilişkin soruşturmalar da henüz tamamlanmadı. IRI kapsamlı bir nihai değerlendirme hazırlamayı planlıyor, ancak yayımlanacağı tarihi açıklamadı.
Öne Çıkanlar
- BFP 31, UBJP 30 sandalye kazandı; iki parti de 41 sandalyelik çoğunluk eşiğinin altında kaldı.
- Toplam 2.018.478 seçmen oy kullandı; katılım yüzde 84,34 oldu.
- Grand Coalition'ın toplam sandalye sayısına ilişkin haberlerde sekiz ya da 15 olmak üzere farklı rakamlar veriliyor.
- 36 seçim bölgesinde işaretlenmiş pusulaların bulunmasının ardından Maluso'da oylama 15 Eylül'de devam etti.
- IRI, Cotabato City'de seçim çevresindeki şiddet olaylarında en az beş kişinin öldüğünü, 20'den fazla kişinin yaralandığını kaydetti.
- Yeni Parlamentonun 80 sandalyesinin 10'unu kadınlar alacak.
- Yeni Parlamento'nun 30 Ekim'de göreve başlaması, başbakanı ve diğer yöneticilerini seçmesi planlanıyor.






