Ucuz kömür, maliyetli bir genişlemeyi besliyor
Malezya’daki veri merkezlerinin elektrik talebi, 2024’teki 8,5 teravatsaatten 2030’a kadar 68 teravatsaate çıkabilir ve ülkenin elektrik arzının yüzde 30’una kadarını tüketebilir. Johor’da geliştiricilere, su soğutması kullanan bazı genişleme projelerini 2027’ye kadar ertelemeleri söylendi. Bu baskılar, Asya’nın yapay zekâ yarışının elektrik, su ve arazi için bir rekabete dönüştüğünü gösteriyor.
İçindekiler
- Ucuz kömür, maliyetli bir genişlemeyi besliyor
- Yapay zekâ neden elektrik şebekeleri üzerinde yoğun baskı yaratıyor?
- Malezya’daki yatırım patlaması kamu hizmetlerinin sınırlarına takılıyor
- Su kullanımı sunucu binasının ötesine uzanıyor
- Hindistan, bilişimin ötesinde üretimden de kazanç sağlamayı hedefliyor
- Sakinler genişlemede söz sahibi olmak istiyor
- Depolama ve soğutma tercihleri baskıyı azaltabilir
- Bölgesel elektrik paylaşımı başka bir seçenek sunuyor
- Bugünkü sözleşmeler onlarca yıl sürecek kirliliğin yönünü belirleyebilir
- Öne Çıkanlar
Bölge genelinde kömür, hızla büyüyen bilişim talebi ile bu talebi karşılayacak enerji sistemleri arasındaki açığın kapanmasına yardımcı oluyor. Bazı tahminlere göre, dünyada bilinen kömür rezervlerinin yaklaşık beşte üçü Asya’da bulunuyor. Bu da kömürü görece ucuz, yaygın olarak erişilebilir ve petrol ya da gaza kıyasla deniz taşımacılığındaki aksaklıklardan daha az etkilenir hâle getiriyor.
Veri merkezlerinde, yapay zekâ sistemlerini eğiten ve çalıştıran sunucular bulunuyor. Bu merkezler sürekli ve çoğu zaman büyük miktarda elektriğe ihtiyaç duyuyor; ekipmanları da uzaklaştırılması gereken ısı üretiyor. Neredeyse her saat hizmet sunmayı taahhüt eden işletmeciler, güneş panellerinin gün batımında üretimi durduğu ya da rüzgâr enerjisi üretiminin düştüğü zamanlarda da elektriğe ihtiyaç duyuyor.
Yapay zekâ altyapısını ve veri merkezi yatırımlarını izleyen BMI piyasa araştırmaları analisti Alexander Kheder, bilişim yatırımları ile yeni elektrik arzı arasındaki uyumsuzluğu şöyle anlattı:
Yapay zekâ talebi, temiz enerji üretimi devreye alınabildiğinden daha hızlı ortaya çıkıyor.
Asya genelinde güneş ve rüzgâr enerjisi üretimi hızla artıyor. Ancak bu kaynakların üretimi değişkenlik gösteriyor; kesintisiz arzı sürdürmek için bataryalara, diğer depolama sistemlerine, iletim hatlarına ve düşük karbon salımlı güvenilir üretime ihtiyaç var. Bu altyapı yeterli düzeye ulaşana kadar açığın kömür ve gazla kapatılması muhtemel.
Teknoloji şirketleri güvenilir elektriğe erişirken, yakındaki topluluklar kirlilikle, kamu hizmetleri üzerindeki baskıyla ve yeni altyapının maliyetiyle karşı karşıya kalabiliyor. Bugün alınan kararlar, bilişim tesislerini onlarca yıl boyunca fosil yakıtlara bağlayabilir.
Yapay zekâ neden elektrik şebekeleri üzerinde yoğun baskı yaratıyor?
Yapay zekâ tesisleri, çok sayıda özel grafik işlemci ve başka çipleri yüksek kapasiteyle kullandıkları için elektrik sistemlerine geleneksel veri merkezlerinden daha ağır yük bindiriyor. Bir modelin eğitilmesi, binlerce çipin günlerce ya da haftalarca birlikte çalışmasını gerektirebiliyor. Yaygın kullanılan hizmetlerin de kullanıcılara günün her saatinde yanıt verebilmek için işlem gücüne ihtiyacı var.
Kurulu kapasite ile fiilî elektrik kullanımı farklı şeyleri ifade eder. Kapasite, bir tesisin herhangi bir anda çekmek üzere tasarlandığı güç miktarıdır; elektrik kullanımı ise zaman içinde çekilen miktarı ölçer. Duyurulan bir proje, gelecekte önemli ölçüde kapasiteyi kapsayabilir; ancak şebeke planlamacıları bunun büyük bölümünün aynı anda çalışması ihtimaline karşı hazırlık yapmak zorunda.
Bazı piyasalarda 20 megavat veya daha fazla bağlantı talebi, uzun süren teknik incelemeleri başlatabiliyor. Bazı işletmeciler, geleneksel şebeke bağlantısı için on yıl veya daha uzun süre beklemek zorunda kalıyor. Bu gecikmeler, şirketleri kamu şebekelerinin genişlemesini beklemek yerine doğrudan elektrik temin etmeye yöneltiyor.
Uluslararası Enerji Ajansı, veri merkezlerinin dünya genelindeki elektrik tüketiminin 2030’a kadar yaklaşık iki katına çıkmasını bekliyor. Veri merkezleri 2024’te küresel elektrik talebinin yaklaşık yüzde 1,5’ini oluşturdu; bu pay 2030’da da yüzde 3’ün altında kalabilir. Yerel şebekeler içinse daha yoğun bir sorun söz konusu: Tek bir büyük tesis bir sanayi tesisi kadar elektrik tüketebilir; bir tesis kümesi de bölgesel bir şebekenin en büyük yüklerinden biri hâline gelebilir.
İşletmeciler bataryaları, mikro şebekeleri, yenilenebilir enerji parklarını, yakıt hücrelerini ve nükleer üretimi değerlendiriyor. Mikro şebeke, bir tesise ya da kullanıcı grubuna hizmet veren yerel elektrik sistemidir. Bazı şirketler tesislerinin yanına gaz santralleri kuruyor. Alternatiflerin bulunmadığı ya da karşılanabilir olmadığı yerlerde mevcut kömür santralleri yeni sözleşmeler alabiliyor ve planlanandan daha uzun süre çalışabiliyor.
20 ya da 25 yıl çalışmak üzere tasarlanan bir veri merkezi, aynı süre boyunca bir enerji santralini ayakta tutabilir. Bu, fosil yakıtlara bağımlılığın kalıcılaşmasıdır: Ülkelerin iklim politikaları kömür santrallerinin kapatılmasını öngörse bile, kısa vadeli bir arz kararı uzun süreli bir mali taahhüde dönüşür.
Malezya’daki yatırım patlaması kamu hizmetlerinin sınırlarına takılıyor
Singapur’a yakınlığı, arazi imkânı ve görece düşük maliyetleri sayesinde Malezya, Asya’nın veri merkezi yatırımlarında en hızlı büyüyen merkezlerinden biri oldu. Kuala Lumpur’un güneyindeki teknoloji bölgesi Cyberjaya’da hâlihazırda onlarca tesis bulunuyor ve yenilerinin yapılması planlanıyor. Google, Amazon, Alibaba, Microsoft ve ByteDance ülkenin dijital altyapısına ilgi gösterdi.
Malezya, yalnızca 2024’ün ilk yarısında veri merkezlerinden kaynaklanabilecek yaklaşık 850 megavatlık elektrik talebi açıkladı. Bölgesel bir değerlendirmede yıllık talebin 2024’teki 8,5 teravatsaatten 2030’da 68 teravatsaate yükselmesi öngörülüyor. Bu, sekiz katlık bir artış anlamına geliyor ve ülkenin elektrik arzının yüzde 30’una kadarına ulaşabilir.
Malezya, artan tüketimi karşılamak üzere 2030’a kadar gazla çalışan 6 ila 8 gigavatlık üretim kapasitesi eklemeyi planlıyor. Bu ek kapasite, arz sıkıntısını önlemeye yardımcı olabilir ancak ülkenin emisyon hedefleriyle çelişiyor. Mevcut enerji sisteminin büyük bölümünü hâlihazırda kömür ve gaz sağlıyor.
Cyberjaya yakınlarında yaşayan 49 yaşındaki iletişim yöneticisi Adit Rahim, sakinlerin hızlı inşaat faaliyetlerini kaygıyla izlediğini söyledi. Yerel kamu hizmetleri üzerindeki baskıya dikkat çekti:
Etkisi çok ama çok görünür olacak.
Su da bir başka kısıt. Veri merkezleri sunucularını çoğunlukla suyu buharlaştırarak soğutuyor; su buhara dönüşürken ısı da uzaklaştırılıyor. Johor ve Selangor’daki yetkililer, su kaynakları zaten baskı altındayken bazı projeleri yavaşlattı ya da kısıtladı.
Johor’un su soğutması kullanan bazı genişleme projelerinin 2027’ye kadar ertelenmesi talimatı, kimi tesislerin ne kadar hızlı büyüyebileceğine pratik bir sınır koyuyor. Malezya’nın deneyimi, aynı genişlemenin üç ayağını bir araya getiriyor: Yatırım çekmek, elektrik sağlamak ve diğer kullanıcılar için yeterli suyu korumak.
Su kullanımı sunucu binasının ötesine uzanıyor
Kömürle elektrik üretimi karbondioksit ve hava kirleticileri salıyor; ancak yapay zekânın çevresel yükü soğutma suyu, arazi, iletim altyapısı, yedek jeneratörler ve inşaat malzemelerini de kapsıyor. Elektrik üretiminin kendisi de su gerektirebildiğinden bilişim tesisinin talebi daha da artıyor.
California Üniversitesi Riverside kampüsü ile Arlington’daki Texas Üniversitesi’nden araştırmacılar, küresel yapay zekâ talebinin 2027’de 4,2 milyar ila 6,6 milyar metreküp su çekimini gerektirebileceğini tahmin etti. Modelleme, doğrudan soğutmada kullanılan suyu ve elektrik üretimiyle bağlantılı suyu kapsıyor. Tüm tesislerden eksiksiz ölçümler bulunmadığı için tahmin bir aralık olarak veriliyor ve belirsizlik içeriyor.
Su çekimi, bir nehirden, rezervuardan, akiferden ya da belediye sisteminden alınan suyu ifade eder. Su tüketimi ise çoğu zaman buharlaşma nedeniyle, kısa sürede kaynağına geri dönmeyen kısmıdır. Bir tesisin bildirdiği su çekimi düşük olsa bile ne kadar su tükettiğine ve yakındaki kaynakların durumuna bağlı olarak yerel su havzası üzerinde baskı yaratabilir.
Hindistan, yerel riskleri gözler önüne seriyor. Ülkedeki pek çok veri merkezi merkezi, hâlihazırda su sıkıntısı çeken bölgelerde bulunuyor. Bazı soğutma sistemlerinde 30 megavat kapasiteli bir tesis günde iki milyon litreden fazla su çekebiliyor.
Uttar Pradeş eyaletindeki Gautam Buddha Nagar bölgesinde yeraltı suyu çekimi, tahmin edilen sürdürülebilir seviyeleri aştı. Yakındaki topluluklarda kuyular kuruyunca sakinler pahalı su sevkiyatlarına yöneldi. Yeni su talebinin bu tür yerlerde yoğunlaşması, hanelere ve işletmelere zaten hizmet veren kaynaklar üzerindeki baskıyı artırıyor.
Hindistan, bilişimin ötesinde üretimden de kazanç sağlamayı hedefliyor
Google’ın 15 milyar dolar değerindeki projesinin parçası olan, bir gigavat kapasiteli veri merkezi için Andhra Pradeş eyaleti önerildi. Hindistan, bölgenin en büyük yapay zekâ tesislerinden bazılarını planlıyor ve eyalet yetkilileri sunucu barındırmanın ötesinde fırsatlar görüyor.
Andhra Pradeş’in bilgi teknolojilerinden sorumlu bakanı Nara Lokesh, yatırımın güç ekipmanları, klima sistemleri ve inşaat malzemeleri üreticilerini çekmeye yardımcı olması gerektiğini söyledi. Daha geniş bir sanayi tabanı oluşturma hedefini şöyle anlattı:
Benim için mesele yalnızca veri merkezi değil.
Güç elektroniği, klima sistemleri, inşaat malzemeleri üreticileri, işin bütün unsurları. Artık tümünü üretim yapmaları için eyaletime getiriyoruz.
İnşaat, büyük ama geçici bir iş gücü yaratabilir. Ancak veri merkezleri açıldıktan sonra büyük ölçüde otomatik çalışıyor. Bölgedeki araştırmalara göre büyük bir tesiste kalıcı çalışan sayısı yalnızca birkaç yüz kişi olabilir.
Bu nedenle ev sahibi yönetimlerin ekonomik hesabı, ilk yatırım duyurusunun ötesine geçiyor. Vergi gelirleri, nitelikli istihdam ve teknoloji transferi; projeye ayrılan arazinin, elektriğin ve suyun değeriyle birlikte değerlendirilmek zorunda. Lokesh’in üretim hedefleri, ekonomik faydaları sunucu binasının ötesine yayma çabasını yansıtıyor.
Sakinler genişlemede söz sahibi olmak istiyor
Kamuoyu tartışmaları çoğu zaman inşaatın gerisinde kaldı. Bazı Asya ülkelerinde veri merkezlerinin çevresel incelemelerine ilişkin kurallar eksik; topluluklar da projeler onaylanmadan önce beklenen elektrik talebi, su kullanımı ya da kirlilik hakkında çok az bilgi alabiliyor.
Şubat 2026’da Johor’da sakinler, Malezya’da veri merkezlerinin hızlı büyümesine karşı olduğu belirtilen ilk halk protestosunu düzenledi. Katılımcılar kirlilik ve su kıtlığına ilişkin kaygılarını dile getirdi. Endonezya’da da topluluk arazilerini ve yerel su kaynaklarını ilgilendiren anlaşmalar sorgulanırken benzer anlaşmazlıklar yaşandı.
Orta Asya da benzer baskılarla karşı karşıya. Kazakistan’ın Ekibastuz kentinde önerilen bir bilişim merkezi 300 megavat elektrik gerektirebilir ve kömüre dayanabilir. Kentte sanayi kaynaklı hava kirliliği zaten yaşanıyor.
Özbekistan’da Karakalpakistan’da yapılması planlanan, 300 megavat kapasiteli bir tesisin elektriğini gaz santralinden alması bekleniyor. Bölge ciddi su ve enerji sıkıntıları yaşıyor ve Aral Gölü’nün kaybından derin biçimde etkilendi.
Yatırım planlarıyla kaynaklara ilişkin kaygıların ne kadar hızlı iç içe geçtiğini birkaç tarih gösteriyor:
- 2024’ün ilk yarısı: Malezya, veri merkezlerinden kaynaklanabilecek yaklaşık 850 megavatlık elektrik talebi açıkladı.
- Şubat 2026: Johor sakinleri veri merkezlerinin genişlemesini, kirliliği ve su kıtlığını protesto etti.
- 2027: Johor’da su soğutması kullanan bazı genişleme projelerine bu yıla kadar beklemeleri söylendi; araştırmacılar da küresel yapay zekâ kaynaklı su çekiminin bu yıl 4,2 milyar ila 6,6 milyar metreküpe ulaşabileceğini öngörüyor.
- 2030: Malezya 6 ila 8 gigavat ek gaz üretim kapasitesi planlıyor; bölgesel bir değerlendirmede veri merkezlerinin elektrik talebinin 68 teravatsaate ulaşacağı öngörülüyor.
Küresel elektrik talebinin küçük bir payı bile tesisler kurak bir havzada ya da zayıf bir enerji sisteminde kümelendiğinde yerel ölçekte büyük bir yüke dönüşebilir. Ekibastuz ve Karakalpakistan, yeni bilişim kapasitesinin nerede kurulduğunun en az büyüklüğü kadar önemli olduğunu gösteriyor.
Depolama ve soğutma tercihleri baskıyı azaltabilir
Yenilenebilir enerji üretimi çözümün bir parçası; ancak güneş panelleri ve rüzgâr türbinleri tek başlarına kesintisiz elektriği garanti edemez. Enerji sistemleri ayrıca esnekliğe ihtiyaç duyuyor: Elektriği depolama, talebi başka saatlere kaydırma ya da yenilenebilir üretim düştüğünde başka bir kaynağı devreye alma kapasitesine.
Uzun süre elektrik sağlayabilen depolama sistemleri, veri merkezlerinin yenilenebilir enerjiyi geleneksel bataryaların karşılayabildiği dönemlerin ötesinde kullanmasını sağlayabilir. Depolama, yoğun saatlerde şebeke üzerindeki baskıyı da hafifletebilir. Bataryalar, pompaj depolamalı hidroelektrik, ısıl depolama ve yeni kimyasal teknolojiler bu amaçla deneniyor.
Bazı teknoloji şirketleri, bilişim talebini yeni elektrik kapasitesiyle buluşturan sözleşmeler imzalıyor. ABD’deki anlaşmalar arasında depolamayla desteklenen yenilenebilir elektrik, tesis içi yakıt hücreleri ve sanal enerji santralleri yer alıyor. Sanal enerji santralleri, bataryaları ve esnekliği olan diğer cihazları bir araya getirerek elektrik piyasalarına birlikte katılmalarını sağlıyor. Asya genelinde benzer düzenlemeler henüz bu ölçekte yaygınlaşmadı.
Özellikle küçük modüler reaktörler, tartışılan bir başka seçenek. Bunlar düşük işletme emisyonlarıyla istikrarlı elektrik sağlayabilir. Bugün Güneydoğu Asya’da faal ticari nükleer reaktör bulunmuyor. Nükleer enerji veri merkezi patlamasına hizmet edebilmeden önce lisanslama, güvenlik, finansman, inşaat süresi, atık yönetimi ve kamuoyu desteği konularının ele alınması gerekir.
Soğutma tasarımı su talebini azaltabilir. Kapalı devre sıvı sistemleri, sürekli olarak yeni suyu buharlaştırmak yerine suyu yeniden kullanır. Tesisler arıtılmış atık suyu ve hava soğutmasını da kullanabilir ya da içme suyu kullanmayan tasarımları tercih edebilir. Her seçeneğin ödünleşimleri var: Hava soğutması sıcak havalarda daha fazla elektrik gerektirebilir; atık suyun arıtılması ve taşınması da enerji kullanır.
Suyun bol olduğu, ek yenilenebilir enerji üretiminin bulunduğu ve kapalı devre soğutmanın kullanıldığı bir tesiste çevresel etki, kurak bir bölgede eski bir kömür santralinden enerji alan tesisten farklıdır. Geliştiricilerin her tesis için elektrik talebini, su çekimini, su tüketimini ve emisyonları onaydan önce yayımlamasını zorunlu kılmak, yerel maliyetleri daha görünür hâle getirir.
Bölgesel elektrik paylaşımı başka bir seçenek sunuyor
Asya’nın enerji güvenliğine ilişkin kaygıları, kömürün neden cazip görüldüğünü açıklamaya yardımcı oluyor. Petrol fiyatlarındaki şoklar, deniz taşımacılığı riskleri ve jeopolitik çatışmalar, ithal yakıt maliyetlerini hızla artırabiliyor. Bölgede üretilen kömür, sağlık ve iklim maliyetleri çok daha yüksek olsa da planlamacılara daha öngörülebilir görünüyor.
ASEAN Elektrik Şebekesi, Laos, Tayland, Malezya ve Singapur entegrasyon projesi de dâhil olmak üzere sınır ötesi elektrik alışverişine şimdiden olanak sağladı. Genişletilmiş iletim bağlantıları, ülkelerin her yeni sanayi yükü için birbirinden kopuk fosil yakıt kapasitesi kurmak yerine hidroelektrik, güneş ve rüzgâr kaynaklarını paylaşmasını sağlayabilir.
Hanelerin ve mevcut işletmelerin de enerji planlamasında yeri olmalı. Veri merkezleri yatırım ve vergi geliri yaratabilir; ancak özel tarifeler ve kamu sübvansiyonları altyapı maliyetlerini diğer elektrik kullanıcılarına aktarabilir. Şeffaf sözleşmeler, kirlilik kuralları, su sınırları ve geliştiricilerin şebeke iyileştirmelerine katkısı, toplulukların faydalardan ne ölçüde pay alacağını daha açık hâle getirebilir.
Klima kullanımı da Güneydoğu Asya şebekelerine büyük bir ek yük getirecek. Uluslararası Enerji Ajansı, bölgedeki klima sayısının 2020’de yaklaşık 50 milyondan 2040’ta 300 milyona çıkmasını bekliyor. Soğutma talebinin yaklaşık 300 teravatsaate ulaşacağı öngörülüyor. Bu, Endonezya ve Singapur’un bugünkü toplam elektrik tüketimine yakın.
Malezya’nın egemen bir yapay zekâ bulutu kurma planı, yerel beceriler, araştırma kapasitesi ve dijital altyapı üzerinde denetim elde etme arzusunu yansıtıyor. Ülke, yurt dışındaki şirketler için ucuz bir merkez hâline gelirken onların elektrik, su ve arazi kullanımının maliyetlerini üstlenirse bu hedefe ulaşmak zorlaşacak.
Bugünkü sözleşmeler onlarca yıl sürecek kirliliğin yönünü belirleyebilir
Yapay zekânın tıp, imalat, hava tahmini, enerji yönetimi ve kamu hizmetlerinde somut faydaları var. Veri merkezleri bu faydaları destekliyor. Büyümelerinin yeterli enerji sistemleri ve çevre kurallarıyla uyumlu hâle getirilmesi, yakındaki toplulukların korunması açısından temel önem taşıyor.
Kömür; erişilebilir, gerektiğinde devreye alınabilir ve tanıdık olduğu için kısa vadeli açığı kapatıyor. Gerektiğinde üretim yapabilen kaynaklar, çağrıldığında elektrik sağlayabildiğinden kesintisiz hizmet isteyen işletmeciler için cazip. Uzun vadeli sözleşmeler ve mevcut santraller çevresinde finanse edilen tesisler, bu kısa vadeli çözümü onlarca yıl süren bir taahhüde dönüştürebilir; hava kirliliğini ve su sıkıntısını artırırken gelecekteki karbon düzenlemelerine maruz kalma riskini de büyütebilir.
Sorumlu bir genişleme, yeni bilişim kapasitesini ek temiz elektrik üretimine, depolamaya ve daha güçlü iletim altyapısına bağlar. Geri dönüştürülmüş su kullanımı, yerel kaynak durumunun yayımlanması ve inşaat öncesinde toplulukların sürece katılması, yönetimlerin bir projenin bulunduğu yer için uygun olup olmadığını değerlendirmesine yardımcı olur. Temel su ya da elektrik koşullarının karşılanamadığı yerlerde, talebin yerel kapasiteyi aşmasına izin vermek yerine projeyi duraklatmak daha güvenli olabilir.
Öne Çıkanlar
- Temiz elektrik altyapısı talebe yetişmekte zorlanırken kömür, Asya’da büyüyen yapay zekâ veri merkezleri için başlıca yedek kaynak olmayı sürdürüyor.
- Şebeke bağlantılarındaki gecikmeler, şirketleri özel üretime, bataryalara, mikro şebekelere ve doğrudan elektrik teminine yöneltiyor.
- Malezya’da veri merkezlerinin elektrik talebi sekiz kat artarak 2024’teki 8,5 teravatsaatten 2030’da 68 teravatsaate çıkabilir.
- Su kısıtları Johor ve Selangor’daki bazı projeleri yavaşlattı; başka yerlerdeki topluluklar da zaten sınırlı olan kaynaklar üzerindeki baskıyla karşı karşıya.
- Johor sakinleri Şubat 2026’da protesto düzenledi; su soğutması kullanan bazı genişleme projeleri 2027’ye ertelendi.
- Depolama, daha iyi soğutma, bölgesel elektrik ticareti ve ek temiz enerji üretimi fosil yakıtlara bağımlılığı azaltabilir.
- Onlarca yıl süren sözleşmeler, yeni bilişim yatırımlarını kömür ya da gaza bağlayabilir; bu nedenle yerel onay ve kaynak planlamasında bugünkü kararlar belirleyici.






