Doğu Sumba’da Özgürlük Hâlâ Doğumla Belirleniyor
Endonezya’nın Doğu Sumba bölgesinin bazı kesimlerinde çocuklar, onları ömür boyu soylu ailelere bağlayabilen bir statüyü miras alıyor. Yerelde köle ya da hizmetçi anlamında kullanılan ata adıyla bilinen kişiler ücret almadan çalışıyor, toprak ve barınma için efendilerine bağımlı yaşıyor, cezalandırılma veya cinsel istismara uğrama riskiyle karşı karşıya kalabiliyor. Endonezya köleliği 160 yılı aşkın süre önce yasakladı ve 1945 Anayasası da köleliği yasaklıyor; buna rağmen kalıtsal kölelik sürüyor.
İçindekiler
- Doğu Sumba’da Özgürlük Hâlâ Doğumla Belirleniyor
- Atalar Toplumsal Düzeni Nasıl Şekillendiriyor?
- Aynı Ev, Eşit Olmayan Seçenekler
- Haneden Ayrılmak, Bağımlılıktan Kurtulmamak
- Cinsel Şiddet ve Tanıklık Etme Korkusu
- Toprak, Siyasi Güç ve Ritüel Otoritesi
- Reform Bazı Soylu Hanelerde Başlıyor
- Derhâl Özgürlük mü, Aşamalı Değişim mi?
- Yasal Hakları Gündelik Özgürlüğe Dönüştürmek
- Özet
Efendisi ve onun oğlunun 13 yaşından itibaren kendisine tecavüz ettiğini bildiren genç bir kadın, doğum yaptıktan sonra 2024’te Waingapu’da polise başvurdu. Endonezya Çocuk Koruma Komisyonu’ndan Dian Sasmita’ya göre aradan iki yıl geçmesine rağmen soruşturma 21 Temmuz 2026 itibarıyla tamamlanmamıştı. Başlangıçta bir hak örgütünün desteğini alan kadın, şimdi köyünde koruma altında yaşıyor.
Tahminlere göre Doğu Sumba’da yaklaşık 1.700, ada genelindeyse birkaç bin ata bulunuyor. Bu sayıların ardında emeği, gıdaya erişimi ve bağımsızlık olanakları daha varlıklı ve yüksek toplumsal konuma sahip ailelere bağlı insanlar var. Bazıları bu ilişkiyi kuşaktan kuşağa aktarılan bir gelenek olarak tanımlıyor. Bazılarıysa çocukluklarında dayak yediklerini ve yıllarca ücretsiz çalıştıklarını anlatıyor.
Sumba’nın turkuaz şelaleleri, plajları ve geleneksel köyleri, gözlerden uzak tropik bir destinasyon arayan gezginleri kendine çekiyor. Bali’nin ünlü plajlarından kısa bir uçak ve tekne yolculuğuyla ulaşılabilen adada, gündelik yaşamda geleneksel otoritenin özgürlük güvencesi veren yasalardan daha fazla ağırlık taşıdığı topluluklar da bulunuyor.
Ataların bazıları tarlalarda ve evlerde gün doğumundan gün batımına kadar çalışıyor. Bazıları evlilik yoluyla başka hanelere devrediliyor. Kadınlar ve kız çocukları soyluların cinsel istismarına uğrayabiliyor; efendilerinin taleplerini karşılayamayan çalışanlar fiziksel şiddet görebiliyor. Bu koşullar, aile yükümlülüğü ve atadan kalma gelenek söyleminin ardında sürüyor.
Efendiler ve atalar aynı çatı altında uyuyabilir, benzer yemekler yiyebilir ve ev işlerini birlikte yapıyor gibi görünebilir. Ancak ücretsiz emek, toprak üzerindeki denetim, miras alınan statü ve ayrılma korkusu eşitsizliği daha görünür kılıyor. Bu bağımlılığın anlaşılması, yasal yasağın uygulamaya son vermeye neden yetmediğini açıklıyor.
Atalar Toplumsal Düzeni Nasıl Şekillendiriyor?
Sumba’daki köleliği inceleyen ve Sumba Kadınları ve Çocuklarıyla Dayanışma grubunu kuran hak savunucusu Martha Hebi, toplumu genel olarak üç kategoriye ayırıyor. Marambalar soyluları, kabihular sıradan insanları, atalar ise en alt kesimi oluşturuyor.
Maramba ailelerinin çoğu geniş arazilere sahip ve topluluklarında nüfuz sahibi. Atalar geleneksel olarak tarlaları ekiyor, hayvanlarla ilgileniyor, yemek hazırlıyor ve ev işlerini yapıyor. Statü genellikle ebeveynden çocuğa geçiyor; çocuk onu anlayabilecek yaşa gelmeden toplumsal konumu belirlenmiş oluyor.
Atalara tapınmayı, animist gelenekleri ve ritüel yükümlülükleri bir araya getiren eski bir inanç sistemi olan marapu, bu hiyerarşinin sürmesine katkıda bulunuyor. Sumba’da her 10 kişiden yaklaşık sekizi Hristiyan olsa da marapu, birçok toplulukta törenleri, aile içindeki otoriteyi ve toplumsal statüyü şekillendirmeyi sürdürüyor.
Marapu rahibi Umbu Remi Deta, inanç sisteminin adanın toplumsal hiyerarşisinin temelini oluşturduğunu söylüyor. Geleneksel bir efsaneye göre marambalar Sumba’ya ilk geldiklerinde ata edinmiş. Bu anlatıyı kabul eden aileler ilişkiyi sömürü değil, atalara karşı bir yükümlülük olarak görüyor.
Endonezya yasaları insanlara özgürlük, bedensel güvenlik, eğitim ve ücretli çalışma hakları tanıyor. Gelenek, bu hakları hukuken ortadan kaldıramaz. Ancak mahkemelere, polise, okullara ve bağımsız gelir kaynaklarına erişimin kısıtlı olduğu köylerde, kişinin bu hakları kullanıp kullanamayacağını yerel güç ilişkileri belirleyebiliyor.
Aynı Ev, Eşit Olmayan Seçenekler
Kanisius Kanyali Hambarita, kendisinden üç yaş küçük, 31 yaşındaki maramba Umbu Ana Rara ile Tanggedu’da yaşıyor. Kanisius içecek hazırlıyor, ev işleri yapıyor ve hayvanların bakımına yardım ediyor. İki erkek, tavuklar ve kazlar ayaklarının çevresinde dolaşırken sıcakta birlikte oturup betel cevizi çiğnerken fotoğraflandı.
Umbu Ana, Kanisius’a aileden biri gibi davrandığını söylüyor. Ona motosiklet taksisi sürerek az da olsa para kazanma ve bir toprak parçasında yiyecek yetiştirme olanağı tanıyor. İki erkek, çatısı manda boynuzlarını andıran yüksek, geleneksel bir evin zeminindeki hasırlarda uyuyor.
Kanisius, ata olmanın kendisi için bir yük olmadığını söyledi. Bu statüyü atalardan miras kalan bir geleneğin simgesi olarak görüyor ve bunun öylece silinemeyeceğini söylüyor. Onun kabulü, toplumsal düzenin kişinin aile ve aidiyet anlayışının ne kadar derinine işleyebildiğini gösteriyor.
Bazı efendiler, hanenin toplumsal açıdan daha alt konumdaki üyelerinden ücretsiz emek alırken onlara yiyecek, barınak ve sınırlı ölçüde toprağa erişim sağlıyor. Bir kişinin gerçekçi bir alternatifi olmadığında bu bağımlılık aile yaşamına benzeyebiliyor. Az miktarda para kazanma ya da bir toprak parçasını ekme izni bile temel kaynakların soylu ailenin denetiminde olduğu gerçeğini değiştirmiyor.
Ataların çoğunun kendine ait toprağı, yeterli eğitimi ve ulaşım ya da hukuki destek için yeterli parası yok. Ayrılmak, evi, yiyecek kaynaklarını ve tarım arazisini aynı anda kaybetmek anlamına gelebiliyor. Evden ayrılan biri bile ekonomik açıdan aynı aileye bağımlı kalabiliyor.
Tanggedu’nun çevresi bu yalıtılmışlığın nedenlerini anlamaya yardımcı oluyor. Doğu Sumba’daki köye ulaşmak için kurak tepelerle kıyı arasındaki kayalık yollarda ilerlemek gerekiyor. Bazı bölgelerde güvenilir cep telefonu sinyali yok. Bölge sakinleri odun ateşinde yemek pişirirken sığırlar, keçiler ve yabani atlar arazide dolaşıyor.
Haneden Ayrılmak, Bağımlılıktan Kurtulmamak
Yakındaki Napu’dan, bugün 40’lı yaşlarında olan bir erkek, çocukken yeterince çalışmadığında dövüldüğünü hatırlıyor. Okuldan sonra tarlada çalışması, domuzları beslemesi ve efendisine yemek pişirmesi gerekiyordu. Dayak yediğini ve üzerine su döküldüğünü anlatıyor.
Erkek daha sonra soylu hanenin dışında kendi ailesini kurdu. Devlet hibeleri ve hayvan satışından elde ettiği parayla dört çocuğundan ikisini üniversiteye gönderebildi. Çocuklarının yarısı, onlara farklı bir hayat hayal etme olanağı veren eğitime erişti.
Ancak bağımsızlığı hâlâ tamamlanmış değil. Mısır, manyok ve sebze yetiştirdiği toprak eski efendisine ait. Ailenin emeğine ihtiyacı olduğunda gidip onlar için çalışıyor. Çağrılmadığında ise kendi işini yapıyor.
Eski efendisiyle doğrudan yüzleşmekten kaçındı; ailenin toprağına erişimini korurken ayrı bir yaşam kurmayı seçti. Yaşadıkları, kalıtsal köleliğin kişinin haneden ayrılmasından sonra da nasıl sürebildiğini gösteriyor: Hayatta kalmak için gereken kaynakların mülkiyeti, eski ilişkiyi ayakta tutuyor.
Erkek kendini hâlâ köle olarak görüyor ama çocuklarının marambalardan özgür olmasını umuyor. Ona göre eğitim özgürlükle yakından bağlantılı; çünkü insanlara hakları ve onları koruyan yasalar hakkında daha fazla bilgi veriyor.
Cinsel Şiddet ve Tanıklık Etme Korkusu
Doğu Sumba’daki etkili Protestan sinodunun başındaki Rahip Marlin Lomi, bazı efendilerin kadın hizmetçileri kullanma hakkına sahip olduklarına inandığını söylüyor. Endonezya Kadına Yönelik Şiddet Ulusal Komisyonu’nun eski başkanı Andy Yentriyani ise ata sınıfındaki kız çocuklarının efendilerinin malı gibi görülebildiğini belirtiyor.
Mağdurlar misillemeden korkabiliyor, paraları olmayabiliyor ya da polisin soylu bir aileye karşı çıkmayacağına inanabiliyor. Bu baskılar, istismarın resmî kayıtlara geçmesini engelleyebiliyor. Martha Hebi, mağdurlar tanıklık etmeye cesaret edemediği için şiddetin sık sık cezasız kaldığını söylüyor.
Genç kadının Waingapu’daki şikâyeti, istismarı bildirdikten sonra koruma ve tamamlanmış bir soruşturma elde etmenin ne kadar zor olduğunu gösteriyor. Kadın, 13 yaşındayken başlayarak hayatını denetleyen haneden iki kişinin kendisine tecavüz ettiğini öne sürüyor. Doğum yaptıktan sonra polisten yardım istedi ve şimdi köyünde koruma altında yaşıyor.
Yasal yasağın zaman çizelgesi, denetimdeki değişiklikler ve bu şikâyet kuşaklar boyunca uzanıyor:
- Endonezya, Temmuz 2026’dan 160 yılı aşkın süre önce köleliği yasakladı.
- Endonezya’nın 1945 Anayasası köleliği yasaklıyor.
- Antropolog Janet Hoskins’e göre polis, insan kurban edilmesi ihtimali nedeniyle 1990’ların başına kadar bazı soylu cenazelerini izliyordu.
- Genç kadın, doğum yaptıktan sonra 2024’te Waingapu’da tecavüz iddialarını polise bildirdi.
- Dian Sasmita’ya göre soruşturma 21 Temmuz 2026 itibarıyla tamamlanmamıştı.
Soruşturmanın ne zaman tamamlanacağına ilişkin bir tarih verilmedi. Güçlü hanelere bağımlı kişiler için adalet arayışında polis ve mahkemelerin harekete geçmesinin yanı sıra tanık koruması ve kalacak bir yer sağlanması da pratik gereklilikler arasında.
Toprak, Siyasi Güç ve Ritüel Otoritesi
Sumba, Cakarta’nın yaklaşık 2.000 kilometre doğusunda yer alıyor. Ulusal başkente uzaklık, zorlu yollar ve yetersiz kamu hizmetleri yerel otorite yapılarını koruyor. Ulusal yasalar adada da geçerli ancak mağdurlar devlet dairelerinden uzakta yaşadığında ve şikâyet etmeleri gereken kişilere bağımlı olduğunda bu yasaların uygulanması zorlaşıyor.
Doğu Sumba bölgesini 13 yıl yöneten Gidion Mbilijora, kast yapısının köklü olduğunu söylüyor. Kendisi de iki atasının olduğunu kabul etmişti. Yerel liderler, toprak sahipleri ve nüfuzlu aileler maramba sınıfına mensup olduğunda kalıtsal köleliğe karşı çıkmanın kişisel bedeli ağır olabiliyor.
Büyük cenaze törenleri soylu ailelerin otoritesini hâlâ gözler önüne seriyor. Ataların da aralarında bulunduğu binlerce konuk törenlere katılabiliyor ve marapu ayinlerinde atlar kurban ediliyor. Antropolog Janet Hoskins, insan kurban edilebileceğinden korkan polislerin 1990’ların başına kadar bu tür bazı cenazeleri izlediğini belgelemişti.
Daha önceki bir dönemde marapu ritüelinin, bir kölenin efendisiyle birlikte gömülmesini gerektirdiği söyleniyordu. Bu törenlerin tarihi, soylu otoritesi, miras alınan yükümlülük ve ataların statüsü arasındaki daha geniş ilişkinin bir parçasını oluşturuyor.
Endonezya Üniversitesi’nde tarihçi olan Bondan Kanumoyoso, efendilerle kölelerin birlikte yaşadığı ve ilişkinin bir kuşaktan diğerine geçebildiği Sumba sisteminin farklı olduğunu söylüyor. Borç nedeniyle geçici köleliğin Kalimantan’daki bazı Dayak toplulukları da dâhil olmak üzere başka yerlerde de görüldüğünü belirtiyor.
Borç köleliği emeği bir borca bağlar. Kalıtsal kölelik ise kişinin konumunu doğumuna bağlar. Sumba’da çocuklar ebeveynleriyle aynı alt statüyü miras alabiliyor; toprak mülkiyeti ve hane içindeki bağımlılık da kuşakların bu düzenden ayrılmasını zorlaştırıyor.
Reform Bazı Soylu Hanelerde Başlıyor
54 yaşındaki soylu kadın ve rahip Norlina Rambu Jola Kalunga, bir kraliyet ailesine evlendiğinde beş atasını miras aldı. Özgürleşmeyi destekliyor ve reformun soylu hanelerden başlaması gerektiğini savunuyor.
Kendi atasını özgür bırakmasının yerel geleneği ihlal edeceğini de söyledi. Büyükbabası, komşu Orta Sumba’daki bir Protestan topluluğunun lideriyken yönetimi altındaki tüm ataları bir zamanlar özgür bırakmıştı. Onun tutumu, kişisel kanaatlerle soylu statüsüne bağlı yükümlülükler arasındaki çatışmayı gösteriyor.
Yaygın olarak Mama Margaretha adıyla tanınan Tamu Rambu Margaretha, Prailiu’da yaşam koşullarının iyileştirilmesi için kampanya yürüttü ve özgürleşmeyi savunmak üzere Cakarta’ya gitti. Okuma yazma bilmeyenlerin haklarını anlamasının daha zor olduğunu söyleyerek atalarını çocuklarıyla birlikte okula gönderdi.
Oğlu Umbu Remi, yerel kadınların ikat dokumalarını sattığı bir galeri işletiyor. Bu kumaşların dokunup boyanması aylar sürebiliyor. Satışlar, atalar da dâhil olmak üzere bazı kadınlara doğrudan hane işlerinin dışında bir gelir kaynağı sağlıyor.
Mama Margaretha, atalarının ayrılmalarını engellemeyeceğini söylüyor. Ancak bağımsız yaşayacak kaynakları olmadığı için hiçbiri ayrılmadı. İzin verilmesi tek başına barınma, toprak, yiyecek ya da gelir sağlamıyor.
Napu’lu erkeğin çocukları ve dokuma satan kadınların örnekleri, eğitimin ve gelirin insanlara daha fazla seçenek sunabileceğini gösteriyor. Özgürlük için misillemelere karşı koruma ve hanenin ihtiyaç duyduğu kaynaklara güvenli erişim de gerekiyor. Bu destekler olmadan efendi ayrılmaya izin verdiğini söylese bile kişi bağımlı kalabiliyor.
Derhâl Özgürlük mü, Aşamalı Değişim mi?
Uluslararası Af Örgütü ve İnsan Hakları İzleme Örgütü, Cakarta’ya köleliği yasaklayan anayasa hükmünü ve Endonezya’nın ayrımcılığa karşı uluslararası anlaşmalar kapsamındaki taahhütlerini uygulama çağrısı yaptı. Uluslararası Af Örgütü Endonezya temsilcisi Haeril Halim, hükümetin Sumba’daki durumdan haberdar olduğunu ancak uygulamaya son verebilecek önlemler almadığını söylüyor.
İnsan Hakları İzleme Örgütü Endonezya’dan Andreas Harsono, hükümeti tüm ataların maramba efendilerinden özgür olduğunu ilan etmeye çağırdı. Bu öneri, kalıtsal statüyü aşamalı olarak değiştirilmesi gereken bir kültürel uygulama değil, derhâl harekete geçilmesini gerektiren bir hak ihlali olarak ele alıyor.
İnsan Hakları Bakanı Yusril Ihza Mahendra, Endonezya’nın büyük çeşitlilik gösterdiğini ve toplumsal gelişmenin etnik gruplara göre farklılık taşıdığını söylüyor. Hükümetin ani bir değişim dayatmak istemediğini ve her topluluğa adım adım yanıt vermeyi tercih ettiğini belirtiyor. Eğitimin de durumu değiştireceğini söylüyor.
Gidion Mbilijora da benzer bir görüş dile getiriyor. Bilgi düzeyinin artmasının, alt toplumsal sınıflardaki insanların bu bağın artık kabul edilemez olduğunu anlamasına yardımcı olacağını söylüyor. Bazı yerel liderler aşamalı değişimi desteklerken hak savunucuları, beklemenin insanları yıllarca şiddet ve zorla çalıştırılma tehlikesine açık bıraktığı uyarısında bulunuyor.
Anlaşmazlık, insanların uygulamada ne kadar hızlı özgürlük kazanması ve yetkililerin bunu nasıl güvence altına alması gerektiği konusunda. Hak örgütleri mevcut korumaların derhâl uygulanmasını istiyor. Hükümet açıklamalarıysa eğitime ve toplulukların kendi içindeki değişime daha fazla ağırlık veriyor.
Etkili adımlar için istismar vakalarının soruşturulması, tanıkların korunması, toprak haklarının kayda geçirilmesi, çocukların eğitimine destek verilmesi ve ayrılmak isteyen atalar için güvenli yollar sağlanması gerekiyor. Polis ve mahkemeler, suçlunun toplumsal konumuna bakmadan cinsel şiddeti ve zorla çalıştırmayı suç olarak değerlendirmeli.
Yasal Hakları Gündelik Özgürlüğe Dönüştürmek
Endonezya Anayasası özgürlüğü güvence altına alıyor. Sumba’nın birçok köyündeyse kimin toprağa sahip olduğunu, kimin çalıştığını ve kimin sözünün geçtiğini geleneksel otorite belirliyor. Alt statüyü miras alan, ücretsiz çalışan, cezalandırılmaktan korkan ve ayrılırsa yiyeceğini ya da toprağını kaybetme riski taşıyan kişinin, haneyi kontrol eden kişiye kıyasla daha az seçeneği var.
Katılımcıların bu ilişkileri tanımlama biçiminde aile söylemi önemini koruyor. Bir efendi barınak ve yemek sağlayabilirken çalışanın emeğini, hareket özgürlüğünü, evlilik olanaklarını ve çocuklarını da denetleyebiliyor. Destek ve denetim aynı hane içinde varlığını sürdürüyor.
Kiliseler, geleneksel liderler, kadın grupları, öğretmenler ve eski ataların tümü uygulamanın değiştirilmesinde rol oynayabilir. Dini kurumlar, sesini çıkaran bazı mağdurlara hâlihazırda destek veriyor. Topluluk içinde örgütlenecek destek, insanların evlerini kaybetmeden ya da çocuklarını misilleme tehlikesine atmadan istismarı bildirmesine yardımcı olabilir.
Turizm Sumba’ya yeni gelir getirebilir ancak ziyaretçilerin köy yaşamının ardındaki yapının tamamını görmesi pek olası değil. Geleneksel bir ev, dokuma galerisi ya da şelale; çevredeki toprağın kime ait olduğunu veya bakımı için kimin ücretsiz çalıştığını pek belli etmiyor.
Kamuoyunun ilgisi, koruma ve hesap verebilirliği beraberinde getirdiğinde yarar sağlayabilir. Temel görev somut: İnsanlar ücretsiz çalışmayı reddedebilmeli, şiddeti bildirebilmeli, çocuklarını eğitebilmeli ve hayatta kalma olanaklarını kaybetmeden haneden ayrılabilmeli. Bu seçenekler, Endonezya’nın özgürlük vaadini Sumba’daki gündelik yaşamla buluşturuyor.
Özet
- Endonezya’nın 160 yılı aşkın süre önce getirdiği yasak ve 1945 Anayasası’ndaki hükme rağmen Doğu Sumba’nın bazı kesimlerinde kalıtsal kölelik sürüyor.
- Tahminlere göre Doğu Sumba’da yaklaşık 1.700, Sumba genelindeyse birkaç bin ata bulunuyor.
- Atalar, marapu gelenekleriyle bağlantılı toplumsal hiyerarşinin en alt basamağında, soyluların ve sıradan insanların altında yer alıyor.
- Ücretsiz emek ve soylu ailelere toprak, yiyecek ve barınma açısından bağımlılık, ayrılmayı zorlaştırıyor.
- Anlatılan istismarlar arasında çocukken dayak, zorla çalıştırma ve kadınlara ve kız çocuklarına yönelik cinsel şiddet bulunuyor.
- Dian Sasmita’ya göre Waingapu’da 2024’te yapılan tecavüz şikâyeti, 21 Temmuz 2026 itibarıyla soruşturma aşamasındaydı.
- Hak savunucuları özgürlüğün ve mevcut yasaların derhâl uygulanmasını isterken hükümet yetkilileri eğitim yoluyla aşamalı değişimden yana.
- Ailelerin esaretten kurtulmasına yardımcı olmak için eğitim, bağımsız gelir, toprağa erişim, barınma ve hukuki koruma temel önem taşıyor.






