Daha İnce Tempeh, Daha Sıkı Bütçeler: Rupiah’taki Değer Kaybı Endonezya’da Sofralara Yansıdı

11 dakikalık okuma
Rupiah Hits Record Low; Indonesia Intervenes to Defend Currency - ExpatGo

Her Gün Tüketilen Temel Bir Gıdanın Porsiyonu Küçülüyor

Yogyakarta’nın Gunungkidul bölgesinde tofu fabrikası sahibi Agung Gunawan, bir kutu tofuyu 250 gramdan yaklaşık 220 grama düşürdü. Banten eyaletinin Serang kentindeki Pejaten’de üretici Budi, günlük soya fasulyesi kullanımını yaklaşık 200 kilogramdan 100 ila 150 kilograma indirdi. Endonezya genelinde rupiahın değer kaybetmesi, ailelerin paralarıyla ne kadar gıda alabildiğini değiştiriyor.

İçindekiler
  1. Her Gün Tüketilen Temel Bir Gıdanın Porsiyonu Küçülüyor
  2. Dolar Neden Rupiahla Yapılan Alışverişi Etkiliyor?
  3. Yakıt Maliyetleri Ek Bir Yük Getiriyor
  4. Daha Az Üretim Yapan Atölyelerde
  5. Üreticiler Fiyat Artırmakta Neden Çekingen?
  6. Hane Halkı Üzerindeki Baskıya İş Kayıpları da Ekleniyor
  7. Cumhurbaşkanının Açıklaması Tepki Çekti
  8. Faiz Artışı ve Daha Ucuz Soya Fasulyesi
  9. Bütçe, Birbiriyle Yarışan Taleplerle Karşı Karşıya
  10. Soya Fasulyesine Bağımlılık Nasıl Yerleşti?
  11. Bilinmesi Gerekenler

17 Temmuz 2026 itibarıyla döviz kurundaki sıkışma, ülkenin en bilinen iki gıdasına kadar ulaştı: tofu ve tempeh. Başlıca malzemeleri olan ithal soya fasulyesinin fiyatı bazı bölgelerde kilogram başına yaklaşık 11.000 rupiaha yükseldi; normalde 9.000 ila 10.000 rupiah düzeyindeydi. Küçük üreticiler porsiyonları küçültüyor, üretimi azaltıyor ve fiyatları artırıyor; kimi zaman bu üç önlemi birden uyguluyor.

Tofu ve tempeh, düşük ve orta gelirli aileler için en ucuz ve en yaygın protein kaynakları arasında. Kızartılmış, buharda pişirilmiş ya da sambal sosunda kaynatılmış hâlleriyle Sumatra’dan Papua’ya evlerde, okul kantinlerinde ve yol kenarındaki tezgâhlarda tüketiliyorlar. Uygun fiyatlı olmaları, fiyatlarındaki ya da boyutlarındaki değişiklikleri günlük bir kaygı hâline getiriyor.

Rupiah bir sabah ABD doları başına yaklaşık 17.726 seviyesinde işlem görürken, Jakarta Bankalararası Spot Dolar Kuru daha sonra 18.171’e ulaştı. Haziran başında kur, o dönemde kaydedilen en düşük seviye olarak nitelenen dolar başına 18.155’i aştı. 2026 devlet bütçesinde dolar kuru 16.500 rupiah varsayılmıştı; bu da hükümetin planlamasıyla ithalatçıların karşı karşıya olduğu maliyet arasında önemli bir fark yarattı.

Endonezya, soya fasulyesi ihtiyacının yaklaşık yüzde 85 ila 90’ını ithal ediyor. Kâr marjları dar olan üreticiler için rupiahın değer kaybetmesi, kısa sürede fiyatları artırmak, daha az ürün satmak ya da porsiyonları küçültmek arasında bir seçim anlamına geliyor.

Reklam

Dolar Neden Rupiahla Yapılan Alışverişi Etkiliyor?

Endonezya, Güneydoğu Asya’nın en büyük ekonomisi. Buna karşın tofu ve tempeh üretiminde kullanılan soya fasulyesinin yaklaşık yüzde 90’ı, başta ABD, Brezilya ve Arjantin olmak üzere yurt dışından geliyor. Bu soya fasulyeleri ABD dolarıyla satın alınıp sevk ediliyor. Bir doları satın almak için daha fazla rupiah gerektiğinde aynı yükün Endonezya para birimi cinsinden maliyeti artıyor.

Ekonomistler buna ithal enflasyon diyor: Bir ülkenin yurt dışından satın aldığı mal ve ham maddeler için kendi parasıyla daha fazla ödeme yapması. İşletmeler de bu artışın bir kısmını ya da tamamını müşterilere yansıtıyor. Aileler alışverişi tamamen rupiahla yapsa bile etkisini hissedebiliyor; çünkü dolar cinsinden maliyet, gıda dükkâna ulaşmadan önce tedarik zincirine giriyor.

Hürmüz Boğazı’ndan geçen gemilere yönelik tehditler de dâhil olmak üzere Orta Doğu’daki çatışmaların tırmanması, petrol fiyatlarını artırdı ve tedarik zincirlerini aksattı. Belirsizlik dönemlerinde küresel yatırımcılar, daha güvenli gördükleri dolar cinsinden varlıklara yönelme eğiliminde. Başka piyasalardan çıkan para, rupiah gibi para birimleri üzerinde baskı oluşturuyor.

Yurt içindeki mali baskılar, dış dengelerin zayıflaması ve döviz rezervlerindeki düşüş de yatırımcıları daha temkinli hâle getirdi. Bu baskılar bir araya gelerek, birçok hanenin harcayacak fazla parasının olmadığı bir dönemde ithal gıda ve enerji maliyetlerini artırdı.

Yakıt Maliyetleri Ek Bir Yük Getiriyor

Brent petrolün varil fiyatı 95 dolar civarında. Bu, Endonezya devlet bütçesinde öngörülen 70 doların üzerinde. Net petrol ithalatçısı olan ve yüksek petrol ticareti açığı veren Endonezya’nın ithalat faturası, uluslararası fiyatlar yükseldikçe kabarıyor.

Tofu ve tempeh üreticileri hem soya fasulyesinin yüksek fiyatıyla hem de ürünlerini pişirme ve teslim etme maliyetleriyle karşı karşıya. Taşıma ve lojistik giderlerinin artması, baskıyı neredeyse tüm ürünlere yayıyor ve döviz kurundaki sıkışmayı tek bir malzemenin çok ötesine taşıyor.

İthal enerji, ulaşım ve elektrik maliyetlerini artırıyor. İthal buğday erişte fiyatlarını yükseltirken, ithal hayvan yemi et ve süt ürünlerini etkiliyor. Düşük gelirli ailelerde gıda, aylık harcamaların genellikle yüzde 36 ila 38’ini oluşturuyor. Temel gıda pahalandığında daha az protein almak ya da başka bir ihtiyaçtan kısmak, aileler için zorlayıcı tercihler.

Reklam

Daha Az Üretim Yapan Atölyelerde

Pejaten’de tofu üreten Budi, günlük soya fasulyesi kullanımını daha önceki 200 kilogramlık miktara kıyasla dörtte bir ile yarı arasında azalttı. Daha az ham madde, satılacak daha az tofu ve zaten düşük kâr marjıyla çalışan bir işletme için daha az gelir demek.

Budi, atölyesini kârlı tutmak için neler yapmaya çalıştığını şöyle anlattı:

"Kâr etmeyi sürdürebilmek için ürün boyutlarını küçülttük, üretimi azalttık ve satış fiyatlarını artırdık," dedi Budi.

Bölgesinde bir tepsi tofu yaklaşık 17.000 rupiahtan 19.300 rupiaha yükseldi. Bu, ara sıra alınan bir ürün yerine günlük yemek planının parçası olan bir gıda için 2.300 rupiah, yani yaklaşık yüzde 13,5’lik artış anlamına geliyor.

Gunungkidul’daki fabrikanın sahibi Agung Gunawan, daha ucuz soya fasulyesi markalarına yöneldi ve malzeme miktarını azalttı. Bu değişiklikler maliyeti düşürse de kaliteyi ve ağırlığı etkiliyor. Agung, fabrikasının artık ürettiği daha küçük paketleri şöyle anlattı:

"Normalde bir kutu 250 gram olurdu, şimdi yaklaşık 220 gram yapıyoruz," dedi Agung.

250 gramdan 220 grama düşüş yüzde 12’ye karşılık geliyor. Paketin fiyatı aynı kalsa bile daha az ürün alan müşteri, her gram için daha fazla ödemiş oluyor. Daha küçük porsiyon yoluyla yapılan bu tür fiyat artışına genellikle “shrinkflation” deniyor.

Yine de tofuya talep son haftalarda arttı. Bunun bir nedeni yerel hasat festivalleri, diğeri ise ücretsiz besleyici yemek programı, yani MBG. Öğrencilere ve başkalarına yemek sağlayan program, temel protein kaynaklarına yönelik ek talep yaratıyor.

Daha fazla sipariş, üreticilere daha çok kazanma fırsatı sunuyor; ancak malzeme maliyetleri yükselirken uygun fiyatlı gıda sağlama baskısını da artırıyor. Küçük bir fabrika için güçlü talep, her satış üretim giderlerini karşılamaya yetecek kadar para bırakmıyorsa sorunu çözmeye pek yaramıyor.

Reklam

Üreticiler Fiyat Artırmakta Neden Çekingen?

Cakarta’nın Batı Tebet bölgesinde tempeh üreten Ardy Firmansyah’ın müşterilerinin alım gücü zaten zayıf. Etikette görünen fiyatta keskin bir artış, müşterileri uzaklaştırıp satışlarını azaltabilir.

Ardy, üreticilerin neden çoğu zaman bunun yerine ürün miktarını değiştirdiğini şöyle anlattı:

"Fiyatları çok artırırsak müşteriler alışverişi bırakabilir. Bu yüzden birçok üretici ürün miktarını azaltıyor," dedi Ardy.

Takımadalar genelindeki küçük atölyelerde ve pazar tezgâhlarında benzer kararlar alınıyor. Tepsi ya da paket dışarıdan tanıdık görünebilir, ancak bir ay öncesine kıyasla içinde daha az ürün bulunabilir. Her rupiahın hesabını yapan müşteriler için ek maliyet, gıdanın daha çabuk tükenmesiyle ortaya çıkıyor.

Üreticiler, yükselen maliyetlerle müşterilerin ödeyebileceği tutarı dengelemeye çalışırken shrinkflation bir ayakta kalma stratejisine dönüştü. Aileler ise ek porsiyon almak, daha az gıdayla yetinmek ya da başka ihtiyaçlar için ayırdıkları parayı buraya aktarmak zorunda. Bu baskı hem hane bütçelerini hem de beslenmeyi riske atıyor.

Hane Halkı Üzerindeki Baskıya İş Kayıpları da Ekleniyor

Hükümet verilerine göre 2025’te kayıtlı sektörde 88.000’den fazla çalışan işten çıkarıldı. Ocak-Mayıs 2026 döneminde ise 23.470 kişi daha işini kaybetti. Endonezya’nın imalat merkezi Batı Cava, işten çıkarmaların en büyük bölümünü oluşturdu.

Geçici ve kayıt dışı çalışanlar çoğu zaman resmî istatistiklerin dışında kaldığından etkilenenlerin sayısı muhtemelen daha yüksek. Fabrikalar üretimi yavaşlatırken ve tüketici talebi zayıflarken işletmeler, kârlarını korumakla çalışanlarını elde tutmak arasında seçim yapmak zorunda kalıyor.

Reel ücretler yerinde sayıyor. Orta sınıftaki birçok aile ev ve araç alımlarını erteliyor, daha ucuz markaları tercih ediyor ve aylık açıklarını kapatmak için birikimlerini kullanıyor. Temel gıdaların pahalanması da bu geniş çaplı mali baskılara ekleniyor.

Gıda fiyatlarının siyasi etkisi de var. 1997 ve 1998 Asya mali krizini hatırlayan Endonezyalılar için rupiahın rekor düşük seviyelere gerilemesi; banka hücumlarını, hızla yükselen fiyatları ve bir hükümetin devrilmesine katkıda bulunan sokak protestolarını hatırlatıyor. Bugünkü sıkışma, hanelerin her gün yaptığı alışverişlerde hissediliyor.

Reklam

Cumhurbaşkanının Açıklaması Tepki Çekti

Cumhurbaşkanı Prabowo Subianto, yüzde 8 ekonomik büyüme ve iddialı sosyal destek programları vaat ederek göreve geldi. Rupiahın değer kaybetmesi, bu vaatleri yükselen maliyetler ve yaşam standartlarına yönelik artan kaygılarla yan yana getirdi.

Prabowo, 16 Mayıs’ta Doğu Cava’nın Nganjuk kentinde düzenlenen bir köy kooperatifi etkinliğinde yaptığı konuşmada, kırsal bölgelerde yaşayanların dolar kullanmadıkları için döviz kurunu fazla dert etmemeleri gerektiğini öne sürdü. Şöyle dedi:

"Purbaya gülümsemeyi sürdürdüğü sürece endişeye gerek yok. Dolar kaç bin rupiah olursa olsun, köylerde dolar kullanılmıyor," dedi Prabowo.

Açıklama sosyal medyada hızla yayıldı ve geniş kesimlerce duyarsız bulundu. Ekonomistler, kırsal kesimdeki alışverişlerin ardındaki ithal girdilere dikkat çekti: hayvan yemi, yemeklik yağ, yakıt ve tofu ile tempeh yapımında kullanılan soya fasulyesi. Kırsal kesimdeki haneler, daha önce bir dolar banknotu ellerine almış olsun ya da olmasın, bu ürünlerin fiyatları üzerinden döviz kurunun etkisini yaşıyor.

Özellikle genç Endonezyalılar arasında, “Karanlık Endonezya” anlamına gelen #IndonesiaGelap etiketi etrafında kamuoyu tepkisi de büyüdü. Öğrenciler, düşük ve orta gelirli hanelerden gelenlerle birlikte sokak protestolarına katıldı.

Tepkiler arasında hükümet politikalarında sınırlı şeffaflık, Danantara varlık fonuna ilişkin kaygılar, askerî kurumların sivil kurumlar üzerindeki etkisi ve gereğinden büyük görülen kabine yer alıyor. Siyaset bilimciler, beklentiler ile yaşanan gerçeklik arasındaki uçurumu göreli yoksunluk olarak tanımlıyor. Vaat edilen iyileşmeler uzak görünürken günlük harcamalar artarsa ekonomik hoşnutsuzluk siyasi krize dönüşebilir.

Faiz Artışı ve Daha Ucuz Soya Fasulyesi

Bank Indonesia, politika faizini 50 baz puan artırarak yüzde 5,25’e çıkardı ve piyasaları şaşırttı. 50 baz puan, yarım puan anlamına geliyor. Amaç, rupiahı elde tutmayı daha cazip kılmak ve ülkeden para çıkışını yavaşlatarak döviz kurunu desteklemek.

Daha yüksek faiz oranları, işletmeler ve tüketiciler için borçlanmayı da pahalılaştırıyor. Bu durum ekonomik büyümeyi yavaşlatabilir ve para birimini savunmakla harcama ve yatırımı desteklemek arasında zor bir denge yaratabilir.

Ticaret Bakanı Budi Santoso, tofu ve tempeh üreticilerine kilogram başına 2.000 rupiah soya fasulyesi desteği verileceğini açıkladı. İlk aşamada yaklaşık 250.000 ton ithal soya fasulyesi kapsama alınacak; programın maliyetinin 500 milyar rupiah, yani yaklaşık 27,8 milyon dolar olması bekleniyor.

Reklam

Santoso, destek kararını şöyle açıkladı:

"Soya fasulyesi fiyatlarındaki önemli artışı göz önünde bulundurarak tempeh üreticilerine destek vermeye karar verdik," dedi Santoso.

Gıda İşlerinden Sorumlu Koordinatör Bakan Zulkifli Hasan, Endonezya soya fasulyesi ithalatına bağımlı kalmayı sürdürdüğü için desteğin, rupiahın değer kaybına karşı iç piyasayı korumayı amaçladığını söyledi. Devlet lojistik şirketi Bulog’a, destekli soya fasulyesini doğrudan üreticilere satma görevi verildi.

Bulog Genel Müdürü Ahmad Rizal Ramdhani, dağıtımın nasıl yapılacağını şöyle anlattı:

"Bu ürünler piyasaya dağıtılmayacak. Daha düşük fiyatlardan satış yapılmasını sağlamak için doğrudan üreticilere satılacak," dedi Bulog Genel Müdürü Ahmad Rizal Ramdhani.

Doğrudan dağıtımla, düşük girdi maliyetinin tofu ve tempeh üreten işletmelere ulaşması amaçlanıyor. Dağıtımın başlayacağı tarih açıklanmadı.

Bütçe, Birbiriyle Yarışan Taleplerle Karşı Karşıya

Kamu harcamaları zaten baskı altındayken soya fasulyesi desteği geçici bir rahatlama sağlayabilir. Bazı ekonomistler, kısmen ücretsiz MBG yemek programı ve Merah Putih Köy Kooperatifi nedeniyle devlet harcamalarının yüzde 21 arttığına dikkat çekiyor.

MBG programı, soya fasulyesindeki sıkışmayı iki yönden etkiliyor: Uygun fiyatlı proteine talebi artırıyor ve hükümet kaynakları için yarışan harcama taahhütlerinden birini oluşturuyor. Bu talebi karşılayan üreticiler, malzeme maliyetlerindeki artışla yine de baş etmek zorunda.

Yakıt sübvansiyonları da zor bir tercih doğuruyor. Sübvansiyonları sürdürmek bütçe açığını büyütürken kaldırmak fiyatları ve enflasyonu artırıyor. Hane halklarının alım gücünü korumaya çalışan bir hükümet, bu korumanın maliyetini de yönetmek zorunda.

Rupiahın zayıflaması ve petrol fiyatlarının bütçe varsayımını aşması dengeyi daha da zorlaştırıyor. Faiz artırımları döviz kuru üzerindeki baskıyı hedeflerken soya fasulyesi desteği, gıdayla ilgili acil bir maliyete odaklanıyor. Bu iki önlem de Endonezya’nın soya fasulyesi arzının ne kadarının yurt dışından geldiğini değiştirmiyor.

Soya Fasulyesine Bağımlılık Nasıl Yerleşti?

Endonezya, 1992’de 1,6 milyon hektar tarım arazisinde yaklaşık 1,9 milyon ton soya fasulyesi üretti. 2002-2017 döneminde yıllık üretim 540.000 ila 970.000 ton arasına geriledi. Bu düşüş, ülkeyi temel bir gıda malzemesi için giderek daha fazla ithalata bağımlı hâle getirdi.

Birçok tofu ve tempeh üreticisi, daha güvenilir ve kaliteli buldukları için ithal soya fasulyesini tercih ediyor. Yerel verim, ABD ve Brezilya gibi önde gelen üreticilerin veriminin yalnızca yarısı kadar. Kâr marjlarının dar olması da Endonezyalı çiftçileri biber ya da mısır gibi ürünlere yönelmeye teşvik etti.

Reklam

Yurt içi üretimi artırmaya yönelik çabaların tutarsızlığına ilişkin uyarılar 2022’de de dile getiriliyordu. Gıda güvenliği yıllardır tartışılmasına rağmen Endonezya, tükettiği soya fasulyesinin yaklaşık yüzde 80 ila 90’ını ithal etmeyi sürdürüyor.

Başlıca dönüm noktaları, tarımdaki köklü bir zayıflığın daha yakın tarihli bir mali şokla nasıl kesiştiğini gösteriyor:

  • 1992: Yurt içi soya fasulyesi üretimi, 1,6 milyon hektarda yaklaşık 1,9 milyon tona ulaştı.
  • 2002-2017: Yıllık üretim 540.000 ila 970.000 ton arasında değişti.
  • 2022: Eleştirmenler, yurt içi üretimi artırmaya yönelik politikaların tutarlılıktan yoksun olduğu uyarısında bulundu.
  • 2025: Kayıtlı sektörde 88.000’den fazla kişi işini kaybetti.
  • Ocak-Mayıs 2026: Kayıtlı sektördeki 23.470 işten çıkarma daha, hanelerin mali baskısını artırdı.
  • 16 Mayıs 2026: Prabowo, Nganjuk’taki bir köy kooperatifi etkinliğinde rupiaha ilişkin kaygılar hakkında konuştu.
  • Haziran 2026 başı: Rupiah dolar başına 18.155’i aşarak o dönemde rekor düşük seviye olarak nitelenen düzeye geriledi.

Gıda güvenliği uzmanları, Bulog’a ithalat üzerinde daha fazla yetki verilmesini ve özel ithalat kotalarının yurt içinden soya fasulyesi alımına bağlanmasını önerdi. Diğer öneriler arasında çiftçileri ve tüketicileri korumak için taban ve tavan fiyatlar belirlenmesi, verimi artıracak sübvansiyon ve eğitim sağlanması, tohum şirketlerinin Endonezya’nın iklim ve toprak koşullarına uygun çeşitler geliştirmeye teşvik edilmesi bulunuyor.

Bu öneriler, işleyicilere sunulan arzı artırırken soya fasulyesi yetiştiriciliğini daha cazip hâle getirmeyi amaçlıyor. Acil görev, tofu ve tempehi uygun fiyatlı tutmak. Uzun vadeli görev ise dolar kurundaki bir değişikliğin Endonezyalı bir ailenin yemeğine yansımasına yol açan bağımlılığı azaltmak.

Bilinmesi Gerekenler

  • Rupiahın değer kaybetmesi, ithal soya fasulyesinin maliyetini artırdı; fiyatlar bazı bölgelerde kilogram başına yaklaşık 11.000 rupiaha ulaştı.
  • Endonezya, soya fasulyesi ihtiyacının yaklaşık yüzde 85 ila 90’ını ithal ediyor; bu da tofu ve tempehi döviz kuru hareketlerine karşı hassas kılıyor.
  • Üreticiler üretimi azaltıyor, fiyatları artırıyor ve porsiyonları küçültüyor. Agung Gunawan’ın tofu kutuları 250 gramdan yaklaşık 220 grama düştü.
  • Gıda fiyatlarındaki artış, reel ücretlerin yerinde saydığı ve kayıtlı sektörde 2025’te 88.000’i aşan, Ocak-Mayıs 2026’da ise 23.470’e ulaşan işten çıkarmaların yaşandığı bir döneme denk geliyor.
  • Bank Indonesia, rupiahı desteklemek için politika faizini 50 baz puan artırarak yüzde 5,25’e çıkardı.
  • Hükümet, kilogram başına 2.000 rupiah tutarında soya fasulyesi desteği açıkladı. İlk aşamada 250.000 ton soya fasulyesini kapsayan programın maliyetinin 500 milyar rupiah olması bekleniyor; dağıtım Bulog aracılığıyla doğrudan yapılacak.
  • Uluslararası fiyatlara ve zayıf para birimine maruz kalmayı azaltmak için yurt içi soya fasulyesi üretimini canlandırmak önemini koruyor.
Bu haberi paylaş

Bunlar da ilginizi çekebilir