Siparişlerin Kaybolmasıyla 1.000'den Fazla Kişi İşini Kaybediyor
Yangon'un Shwepyithar ilçesinde H&M'ye üretim yapan Kings Rich Fashion adlı hazır giyim fabrikası, yaklaşık on yıl süren faaliyetlerinin ardından haziran sonunda kapanacağını duyurdu. Çoğu kadın olan 1.000'den fazla işçi maaşsız kalacak. Kapanma, ekonomik çöküş ve siyasi çalkantılarla zaten mücadele eden bir ülkede uluslararası giyim markalarının çekilmesini yeniden gündeme taşıyor.
İçindekiler
- Siparişlerin Kaybolmasıyla 1.000'den Fazla Kişi İşini Kaybediyor
- H&M'nin Çekilmesi Fabrika Katına Kadar Ulaştı
- İş Vaadiyle Planlanan Kapanma Arasındaki Uçurum
- Sorumlu Bir Çekilme İşçiler İçin Ne Anlama Geliyor?
- Yangon'daki Sanayi Bölgelerinde İşten Çıkarmalar Yayılıyor
- Örgütleyiciler Kara Liste ve Sendika Karşıtı Uygulamaları Anlatıyor
- Gıda Fiyatları Fabrika Ücretlerini Tüketiyor
- Yasal Koruma Uygulamada Zayıf
- Zarar Giyim Fabrikalarının Ötesine Yayılıyor
- Öne Çıkanlar
Yönetim, küresel siparişlerin tükendiğini çalışanlara bildirdi ve bir ay önceden ihbarda bulundu. İşçilere tazminat ödeneceği vaat edildi; ancak kapanmaların, işten çıkarmaların ve ücret anlaşmazlıklarının seçeneklerini daralttığı bir sektörde yeni iş bulmaları gerekecek. 17 Temmuz itibarıyla kapanmanın ve tazminat ödemelerinin tamamlandığı doğrulanmamıştı.
Kings Rich çalışanlarından biri, işçilere yapılan bildirimi ve hanelerini bekleyen acil sorunu şöyle anlattı:
Siparişlerin tamamen tükendiğini söyleyerek bize bir ay önceden ihbarda bulundular. Tazminat alacağız ama yeni bir iş bulmamız gerekecek.
İşçiler yönetimin açıklamasına kuşkuyla yaklaşıyor. Kapanmayı, askeri yönetim altındaki daha geniş çaplı sanayi gerilemesinin bir parçası olarak görüyorlar: Yabancı alıcılar ülkeden ayrılıyor, enflasyon ücretlerin alım gücünü eritiyor ve çalışanlar daha iyi koşullar için örgütlendiklerinde işten çıkarılma riskiyle karşı karşıya kalıyor.
Kings Rich, Myanmar'ın demokrasiye geçiş sürecindeki önceki çalkantılara dayanmıştı. Yaklaşık on yılın ardından kapanması, yerleşik bir işletmeyi de etkileyen alıcı güveni kaybına işaret ediyor. Yıllarca ihracat için giysi diken deneyimli çalışanlar açısından tazminat; işsizlik, yükselen fiyatlar ve benzer işlerin azlığı karşısında sınırlı bir koruma sağlıyor.
H&M'nin Çekilmesi Fabrika Katına Kadar Ulaştı
H&M, Ağustos 2023'te Myanmar'dan tedarik faaliyetlerini kademeli olarak durduracağını açıkladı. Dünyanın en büyük moda şirketlerinden İsveçli perakendeci, kötüleşen koşulların kendi standartları ve gereklilikleri doğrultusunda faaliyet göstermeyi zorlaştırdığını belirtti.
Şirket, kendisine tedarik sağlayan fabrikalarda yaşandığı öne sürülen yaklaşık 20 işçi istismarı vakasını soruşturuyordu. İddialar arasında ücret hırsızlığı, yani işçilerin hak ettikleri paranın ödenmemesi ve zorunlu fazla mesai, yani çalışanların ek saatler boyunca çalışmaya mecbur bırakılması yer alıyordu.
H&M kararını resmi açıklamasında şöyle gerekçelendirdi:
Dikkatli bir değerlendirmenin ardından Myanmar'daki faaliyetlerimizi kademeli olarak sonlandırma kararı aldık. Myanmar'daki son gelişmeleri yakından takip ediyoruz ve faaliyetlerimizi standartlarımız ile gerekliliklerimiz doğrultusunda yürütmenin giderek zorlaştığını görüyoruz.
Kings Rich'in kapanması, bu açıklamadan yaklaşık iki yıl sonra geliyor. Bir perakendecinin bir ülkeden alım yapmayı bırakma kararının giysilerini üreten insanlara nasıl ulaştığını gösteriyor: Siparişler ortadan kalktığında tedarikçi, faaliyetlerini sürdürmek için ihtiyaç duyduğu üretim hacmini kaybedebilir.
Zara'nın sahibi Inditex, Primark, Marks & Spencer ve diğer uluslararası markalar da Myanmar'dan tedariki azalttı ya da durdurdu. Bu markaların ülkeden ayrılması, Şubat 2021'deki askeri darbenin ülkeyi siyasi ve insani krize sürüklemesinin ardından hız kazandı. Uluslararası yaptırımlar, tedarik zincirlerindeki aksaklıklar ve fabrika koşullarının kötüleşmesi, ülkedeki giyim üretimini daha riskli ve şirketlerin çalışma standartlarıyla bağdaştırılmasını daha zor hale getirdi.
İş Vaadiyle Planlanan Kapanma Arasındaki Uçurum
Rejim lideri Min Aung Hlaing, Myanmar'ı Şubat 2021 darbesinden bu yana yöneten askeri liderliğin düzenlediği cumhurbaşkanlığı yemin töreninde yabancı yatırımları canlandırma, ekonomik sıkıntıları hafifletme ve istihdam yaratma sözü verdi.
Kings Rich'in kapanma kararı, bu vaatlerle fabrika katındaki koşullar arasındaki uçurumu gözler önüne seriyor. İktidarı ele geçiren ordudan bu yana birçok Batılı şirket Myanmar'dan ayrıldı ya da ülkedeki faaliyetlerini azalttı; ülke ise yeni yatırımları çekmekte zorlandı.
Mevcut istihdam krizinin arkasındaki başlıca gelişmeler birkaç yıla yayılıyor:
- Şubat 2021: Ordu iktidarı ele geçirdi ve uluslararası şirketlerin ülkeden çekilmesini hızlandıran siyasi kriz başladı.
- 2022 başı: TotalEnergies ve Chevron Myanmar'dan ayrılacaklarını açıkladı.
- Ağustos 2023: H&M, ülkedeki faaliyetlerini kademeli olarak sonlandıracağını duyurdu.
- Mayıs başı: Nay Shwe Win Garment Factory 19 işçiyi işten çıkardı; dayanışma protestosunun ardından birkaç gün sonra 103 işçi daha işten çıkarıldı.
- Haziran sonu: Kings Rich Fashion, 1.000'den fazla işçiyi etkileyen kapanma kararını açıkladı.
Kings Rich, küresel giyim alıcılarının çekilmesinin en görünür sonuçlarından biri. İşçileri, gıda, kira ve sağlık giderlerini karşılamak giderek zorlaşırken düzenli gelirlerini kaybetme riskiyle karşı karşıya.
Sorumlu Bir Çekilme İşçiler İçin Ne Anlama Geliyor?
Küresel bir sendikalar federasyonu olan IndustriALL, sorumlu çekilme olarak bilinen bir çerçeve geliştirdi. Ülkeden ayrılan markalara; fabrikaları aniden kapatmaktan kaçınarak, ödenmemiş ücretlerin ve kıdem tazminatlarının ödenmesini sağlayarak ve geçiş sürecinde çalışanları destekleyerek işçilere verilecek zararı en aza indirme çağrısında bulunuyor.
Kıdem tazminatı, iş sona erdiğinde ödenen tazminattır. Kapanan bir fabrikadaki çalışanlara, başka bir işveren ararken acil giderlerini karşılayacak kaynak sağlayabilir. İşçi grupları, hazır giyim işlerinin ortadan kalkmasının ardından insanların gelir elde etme şansını artırmak için ayrılan markaların alternatif geçim kaynaklarını veya yeniden eğitim programlarını da desteklemesini istiyor.
Myanmar Sorumlu İşletmecilik Merkezi Direktörü ve Myanmar'daki eski İngiliz Büyükelçisi Vicky Bowman, H&M'nin ayrılmasının insani maliyeti konusunda uyarıda bulundu:
H&M'nin açıklamasından üzüntü duyuyorum; bu karar Myanmar'daki binlerce kadın işçiyi olumsuz etkileyecek.
İkilem acil nitelikte. Markalar istismar iddialarıyla ve standartlarını uygulamanın giderek zorlaşmasıyla karşı karşıya; çalışanlar ise bu markaların verdiği siparişlere bağlı. Yönetilen bir çekilme bile, hazır giyim fabrikalarının kadınlar için en büyük kayıtlı istihdam kaynaklarından biri olduğu bir ülkeden geliri alıp götürüyor.
Sorumlu çekilme çerçevesi bu süreçte işçileri korumayı amaçlıyor, ancak alıcı ayrıldıktan sonra siparişlerin sürmesini sağlayamıyor. Küçük tedarikçiler ayakta kalmak için ihtiyaç duydukları üretim hacmini kaybedebilir; bu da kapanmalara ve daha fazla işsizliğe yol açabilir.
Yangon'daki Sanayi Bölgelerinde İşten Çıkarmalar Yayılıyor
Shwepyithar'daki Nay Shwe Win Garment Factory, hammadde sıkıntısını gerekçe göstererek mayıs başında 19 işçiyi işten çıkardı. Çalışma arkadaşlarının dayanışma protestosu düzenlemesinin ardından yönetim, günler sonra 103 işçiyi daha işten çıkardı. İki işten çıkarma dalgası toplam 122 işçiyi etkiledi.
Shwe Lin Ban sanayi bölgesindeki Handa (2) fabrikasında, daha yüksek ücret talep eden yaklaşık 100 işçinin işine son verildi. Bu işten çıkarmalar, daha iyi ücret isteyen çalışanların geçim kaynaklarını kaybedebileceğine dair kaygıları artırıyor.
Yine Shwepyithar'daki Sun Rise (Myanmar) Fashion'da, yönetimin günlük ücretleri 15.000 kyattan 17.000 kyata yükseltme taleplerini reddetmesinin ardından yaklaşık 900 işçi işi bıraktı. Bunlardan yalnızca 200'ü geri döndü.
Talep edilen artış, günlük 2.000 kyat, mevcut 15.000 kyatlık ücretin yaklaşık yüzde 13'üydü. İş bırakma eylemi, hane bütçelerinin ne kadar zorlandığını gösteriyor: İşçiler ücret nedeniyle işlerinden ayrılmaya hazırken yönetim talebi kabul etmek yerine deneyimli çalışanları kaybetmeyi göze aldı.
Örgütleyiciler Kara Liste ve Sendika Karşıtı Uygulamaları Anlatıyor
İşçi örgütleyicileri, işten çıkarmaların deneyimli çalışanları ve sendika liderlerini tasfiye etmeye yönelik daha geniş bir çabanın parçası olduğunu söylüyor. Ücret taleplerine öncülük eden işçilerin kara listeye alındığını, bunun başka bir fabrikada iş bulmalarını zorlaştırdığını belirtiyorlar.
Bir işçi hakları savunucusu, deneyimli sendika üyelerinin hedef alınmasını şöyle anlattı:
Taleplere öncülük eden örgütleyicileri kara listeye alıp işten çıkarıyorlar. Daha çok, fabrikalarında birkaç yıldır çalışan sendika üyelerini hedef alıyorlar. Bu, sendika kırmanın ders kitaplarına girecek bir yöntemi.
Sendika kırma, çalışanların birlikte örgütlenmesini zayıflatmaya veya engellemeye yönelik girişimlerdir. Bu anlaşmazlıklarda öne sürülen yöntemler arasında taleplere öncülük eden kişileri işten çıkarmak ve gelecekteki istihdam olanaklarından dışlamak bulunuyor.
Uzun süreli çalışma, işverenlerin yerleşik örgütleyicileri hedef aldığı durumlarda çalışanları özellikle savunmasız bırakabiliyor. Bir fabrikada yıllarca çalışmış kişiler hem mevcut ücretlerini hem de aynı sektördeki diğer işlere erişimlerini kaybedebilir. İşçi grupları bu örüntüyü münferit yönetim anlaşmazlıkları olarak değil, deneyimli çalışanların ve sendika liderlerinin sistematik biçimde tasfiye edilmesi olarak tanımlıyor.
Gıda Fiyatları Fabrika Ücretlerini Tüketiyor
Myanmar'ın hazır giyim sektöründe sekiz saatlik iş günü için yasal asgari ücret 7.800 kyat. Yıllar önce belirlenen bu ücret, ülkenin ekonomik çöküşüne ayak uyduramadı. Enflasyon, aynı parayla daha az gıda ve temel ihtiyaç alınabilmesi anlamına geliyor.
İki kilogram temel kalite pirinç yaklaşık 5.000 kyata mal oluyor. Yerel bir ağırlık ölçüsü olan ve yaklaşık 1,6 kilograma denk gelen bir viss yemeklik yağ ise belirtilen döviz kurlarına göre yaklaşık 15.000 kyat, yani yaklaşık 3,50 dolar tutuyor.
Dolayısıyla tek başına pirinç, bir günlük asgari ücretin yaklaşık yüzde 64'ünü götürüyor. Bir viss yemeklik yağın fiyatı, günlük 7.800 kyatlık ücretin neredeyse iki katı. Bu miktarda yağ alan bir işçi, günlük temel ücretinin tamamını harcasa bile daha fazla paraya ihtiyaç duyacak.
Zorunlu devam, ulaşım ve yemek ödenekleri bir nebze rahatlama sağlıyor. İşçi hakları savunucuları, gıda, kira ve sağlık giderleri arttıkça bu ödemelerin yetersiz kaldığını söylüyor. Onlara göre daha yüksek ücret talepleri lüks değil, temel ihtiyaçları karşılayabilme meselesi.
Myanmar'ın hazır giyim sektörü, 500'den fazla fabrikada çoğu kadın yaklaşık yarım milyon kişiyi istihdam ediyor. Birçok kadın geniş ailelerinin geçimini sağlıyor; bu nedenle ücretlerin alım gücünü kaybetmesi yalnızca çalışanı etkilemiyor. Fabrikaların önemli bir bölümü Çinli yatırımcılara ait ve ağır üretim kotaları ile kötü çalışma koşullarıyla anılıyor.
Yasal Koruma Uygulamada Zayıf
Myanmar'da işçileri korumaya yönelik bir yasal çerçeve bulunuyor, ancak uygulama zayıf. Çalışma Bakanlığı'nın yaygın biçimde fabrika sahiplerinden yana olduğu düşünülüyor; bu da yasa dışı biçimde işten çıkarılan veya kara listeye alınan çalışanların başvurabileceği yolları kısıtlıyor.
İş mahkemeleri yavaş işliyor ve çalışanlar şikâyet ederlerse misillemeyle karşılaşmaktan korkuyor. Bu koşullar, örgütlenmeyi veya toplu pazarlık yapmayı zorlaştırıyor. Toplu pazarlık, çalışanların ücret ve çalışma koşulları konusunda işverenle birlikte müzakere ettiği süreçtir.
Uluslararası baskı, markaları davranış kuralları benimsemeye ve tedarikçilerini denetlemeye yöneltti. Denetimler, fabrikaların gerekli standartları karşılayıp karşılamadığını değerlendirmek için yapılan kontrollerdir. Ancak bu mekanizmalar, darbeden bu yana belgelenen ihlalleri önleyemedi.
Sendikalar ve işçi hakları grupları, bazen büyük kişisel riskler alarak ihlalleri kaydetmeyi sürdürüyor. Markaların ayrılmalarından etkilenen işçilere karşı sorumluluklarını sürdürmesini, kıdem tazminatlarının ödenmesini ve kara liste uygulamasının sona ermesini istiyorlar. Talepleri arasında yeniden eğitim veya alternatif geçim kaynakları için finansman sağlanması da bulunuyor.
Zarar Giyim Fabrikalarının Ötesine Yayılıyor
Myanmar'ın hazır giyim sektörü, önceki on yılda gelişen az sayıdaki büyük kayıtlı istihdam kaynağından biriydi. Darbeden önce Asya ve Avrupa'dan yatırım çekmiş, yüz binlerce iş yaratmış ve ihracat geliri sağlamıştı.
Askeri iktidar bu ilerlemenin büyük bölümünü tersine çevirdi. Batı yaptırımları, bankacılık kısıtlamaları, enerji şirketlerinin çekilmesi ve ülke içindeki istikrarsızlık bir araya gelerek büyümeyi sekteye uğrattı. Giyim üretiminde büyük bir alıcının kaybı tedarikçi fabrikaları, taşeronları ve malzemelerle bitmiş giysileri taşıyan nakliye şirketlerini etkiliyor.
Fransız petrol şirketi TotalEnergies ve Amerikan petrol şirketi Chevron, kötüleşen koşulları gerekçe göstererek 2022'nin başında ülkeden ayrılacaklarını açıkladı. Enerji yatırımcılarının ayrılması vergi gelirlerini azalttı ve altyapıyı zorlaştırarak hazır giyim sektörü dışındaki baskıları da artırdı.
Rejimin yatırım vaatleri henüz alıcı güvenine dönüşmedi. Batılı müşterileri yeniden kazanmak için siyasi istikrar, hukukun üstünlüğü ve işçi haklarına saygı temel önem taşıyor. Kapanma veya işten çıkarılma riskiyle karşı karşıya olan çalışanlar içinse acil sonuç; daha az fabrika, daha az vardiya ve geçimlerini sağlayacak daha az seçenek.
Öne Çıkanlar
- Kings Rich Fashion, yaklaşık on yıllık faaliyetin ardından haziran sonunda kapanacağını duyurdu; işçilerin çoğu kadın olmak üzere 1.000'den fazla kişi etkilendi.
- H&M, tedarikçilerindeki yaklaşık 20 işçi istismarı iddiasını soruşturduğu sırada, Ağustos 2023'te Myanmar'dan kademeli olarak çekileceğini açıkladı.
- Inditex, Primark ve Marks & Spencer da Myanmar'dan tedariklerini azalttı veya durdurdu.
- Nay Shwe Win, Handa (2) ve Sun Rise (Myanmar) Fashion'daki işten çıkarmalar ve ücret anlaşmazlıkları, hazır giyim işçileri üzerindeki daha geniş baskıyı gösteriyor.
- Günlük asgari ücret 7.800 kyat; iki kilogram pirinç yaklaşık 5.000 kyat, bir viss yemeklik yağ ise 15.000 kyat tutuyor.
- İşçi grupları ücretlerin ve kıdem tazminatlarının ödenmesini, kara liste uygulamasının sona ermesini ve başka işlere geçecek çalışanların desteklenmesini istiyor.
- Myanmar'ın hazır giyim sektörü, 500'den fazla fabrikada yaklaşık yarım milyon kişiyi istihdam ediyor; bu nedenle alıcıların çekilmesi hane gelirleri için büyük bir tehdit oluşturuyor.






