Endonezya, Komşuları Serbest Geçişi Savunurken Malakka Boğazı’nda Geçiş Ücretini Reddetti

12 dakikalık okuma
Endonezya, Komşuları Serbest Geçişi Savunurken Malakka Boğazı’nda Geçiş Ücretini Reddetti

Cakarta, gemilerden geçiş ücreti alınmasını reddetti

Endonezya, küresel ticarete konu malların yaklaşık yüzde 25 ila 30’unu ve günde kabaca 23,2 milyon varil petrolü taşıyan Malakka Boğazı’ndan geçen gemilerden ücret alınması önerisini reddetti. Dışişleri Bakanı Sugiono, 23 Nisan’da bu tür ücretlerin uluslararası hukuku ihlal edeceğini söyledi. Böylece Maliye Bakanı Purbaya Yudhi Sadewa’nın Cakarta’da düzenlenen bir sempozyumda bu fikri ortaya atmasından bir gün sonra konuya ilişkin spekülasyonlara son verdi.

İçindekiler
  1. Cakarta, gemilerden geçiş ücreti alınmasını reddetti
  2. Uluslararası hukuk neyi gerektiriyor?
  3. Malezya ve Singapur ortak yönetimi savunuyor
  4. Öneri nasıl gündeme geldi?
  5. Hürmüz tartışmayı neden şekillendirdi?
  6. Dar bir geçiş, devasa ekonomik önem
  7. Çin’in Malakka’ya bağımlılığı
  8. Tayland 31 milyar dolarlık alternatifi ilerletiyor
  9. Askerî riskler geçiş ücretlerinin ötesine uzanıyor
  10. Endonezya, hedefleriyle tarafsızlığı dengelemeye çalışıyor
  11. Öne çıkanlar

Purbaya, Endonezya’nın Hürmüz Boğazı’nda İran’ı örnek alabileceğini ve olası geliri Malezya ile Singapur’la paylaşabileceğini öne sürmüştü. Önerisi ilk aşamadaydı ve bunu uygulamaya koymanın karmaşık olacağını kabul etmişti. Buna rağmen dünyanın en yoğun deniz taşımacılığı koridorlarından birine erişim konusunda endişeye yol açtı.

Endonezya’nın başkentinde gazetecilere konuşan Sugiono, Cakarta’nın seyrüsefer serbestisine bağlılığını sürdürdüğünü söyledi. Açık bir deniz ulaşım rotasını, bu rotayı kullanan ülkelerin ortak çıkarı olarak nitelendirdi.

Biz de serbest geçiş istiyoruz ve birçok ülkenin açık, tarafsız ve karşılıklı dayanışmayı destekleyen bir deniz ulaşım rotası oluşturma konusunda ortak taahhüdü olduğuna inanıyorum," dedi. "Dolayısıyla hayır... Endonezya bunu yapabilecek durumda değil.

Devlet Başkanı Prabowo Subianto, yetkilileri Endonezya’nın stratejik konumundan ve ulusal kaynaklarından gelir elde etme konusunda daha cesur düşünmeye çağırdı. Maliye bakanının önerisi ve dışişleri bakanının bunu hızla reddetmesi, bu yaklaşımın ne kadar ileri götürülmesi gerektiği konusunda yönetim içindeki görüş ayrılıklarını ortaya koydu.

Endonezya, 24 Nisan’a gelindiğinde Hürmüz’de önerilen çok uluslu bir deniz görev gücüne katılmayı da reddetmişti. Bu iki karar birlikte, Cakarta’nın kendi bölgesindeki serbest geçişi korurken başka bir önemli deniz rotasını etkileyen çatışma konusunda tarafsızlığını sürdürdüğünü gösterdi.

Reklam

Uluslararası hukuk neyi gerektiriyor?

Sugiono, ret kararını Deniz Hukuku Hakkında Birleşmiş Milletler Sözleşmesi’ne, yaygın adıyla UNCLOS’a dayandırdı. 1982 tarihli sözleşme, uluslararası boğazlardan geçişi düzenleyen kurallar da dahil olmak üzere denizcilik hak ve sorumluluklarını belirliyor.

Endonezya, sözleşme kapsamında takımada devleti olarak tanınıyor. Bu statü, adaları arasındaki sular üzerindeki egemenliğini tanırken belirlenmiş deniz yollarından engelsiz geçişe saygı gösterme yükümlülüğü de getiriyor. Dolayısıyla egemenlik, bu sulardan geçen gemilere karşı yükümlülükleri de beraberinde getiriyor.

Transit geçiş, gemilerin uluslararası seyrüseferde kullanılan bir boğazdan geçmesine imkân tanıyor. Bir gemiden yalnızca boğazdan geçtiği için ücret almak, geminin bir limanda almayı seçtiği isteğe bağlı bir hizmet için ücret alınmasından farklıdır.

Denizcilik politikası uzmanı Dr. Izyan Munirah Mohd Zaideen, hukuki sınırın nerede olduğunu düşündüğünü şöyle açıkladı:

Transit geçiş ücreti, yalnızca geçiş yapmanın karşılığında alınan ücrettir; denizcilik hizmet bedelleri ise isteğe bağlı hizmetler için alınır. Aşılamayacak hukuki sınır budur," dedi. "Zorunlu kılınan her türlü ücret, hukuki ve diplomatik çatışmaları tetikleyebileceği için yüksek risk taşır.

Singapur Dışişleri Bakanı Vivian Balakrishnan, nisan ayının başlarında parlamentoda düzenlenen oturumda aynı ilkeyi açıkça dile getirdi. Transit geçişi, her ülkenin gemilerine tanınan bir hak olarak tanımladı.

sınırdaş devletlerin verdiği bir ayrıcalık değildir. Hiçbir şekilde boyun eğdirilme izni değildir. Ödenmesi gereken bir geçiş ücreti değildir. Tüm ulusların gemilerinin geçiş yapma hakkıdır.

Bu nedenle UNCLOS, Endonezya’nın ret kararında belirleyici oldu. Ortak su yolunun yönetiminde yapılacak herhangi bir değişiklik için bölgesel mutabakat da önem taşıyacak; ancak sözleşmenin geçiş hakkını koruyan hükümleri, komşu hükümetlerin uyması gereken hukuki bir yükümlülük.

Malezya ve Singapur ortak yönetimi savunuyor

Malezya ve Singapur, Malakka Boğazı’nda tek taraflı değişikliklere karşı çıkarak komşularıyla paylaşılan bir su yolu hakkında tek bir ülkenin politika belirleyemeyeceğini vurguladı. Yaklaşık 900 kilometre uzunluğundaki boğazda ulusal sınırlar arasında işbirliği, diplomatik bir mesele olmasının yanı sıra pratik bir gereklilik.

Reklam

Malezya Dışişleri Bakanı Mohamad Hasan, 22 Nisan’da Kuala Lumpur’da düzenlenen bir forumda Malezya, Singapur, Endonezya ve Tayland arasında boğaza ilişkin "sarsılmaz bir mutabakat" bulunduğunu söyledi. Dört ülkenin de istişarelerde bulunmasını zorunlu olarak nitelendirdi.

Malakka Boğazı’nda yapılacak her şey dört ülkenin de işbirliğini gerektirir," dedi. "Mutabakatımız bu yönde; bu iş tek taraflı yapılamaz.

Bu yaklaşım, kararların üyeler arasında uzlaşma gerektirdiği Güneydoğu Asya Ülkeleri Birliği’nin, yani ASEAN’ın diplomatik geleneğini yansıtıyor. Dört ülke, hassas su yolunda tek taraflı bir askerî varlığı önlemek amacıyla özel olarak oluşturulan bir mekanizma kapsamında güvenliği sağlamak için ortak devriye faaliyetleri yürütüyor.

En güçlü karşı çıkış Singapur’dan geldi. Balakrishnan, 22 Nisan’da CNBC’nin düzenlediği bir etkinlikte şehir devletinin "bölgemizde seyrüseferi kapatma, engelleme ya da geçiş ücreti uygulama girişimlerine katılmayacağını" söyledi. Deniz taşımacılığını engellemek, gemilerin seyrini durdurmak veya aksatmak anlamına geliyor.

Singapur limanlarına her yıl 130 binden fazla gemi uğruyor. Ekonomisi tamamen deniz ticaretine dayanıyor ve dünyanın en büyük aktarma merkezi olması, erişimin sürmesini özellikle önemli kılıyor. Aktarma, yükün hedefine doğru yoluna devam edebilmesi için bir gemiden başka bir gemiye taşınması anlamına geliyor.

Singapur açısından Malakka rotasına getirilecek kısıtlamalar, bu rolün temelindeki deniz bağlantılarını tehdit eder. Malezya’nın istişare konusundaki ısrarı ve Singapur’un geçiş hakkını savunması, Endonezya maliye bakanının önerisine yönelik bölgesel sınırları hemen ortaya koydu.

Öneri nasıl gündeme geldi?

Purbaya, Malakka’yı Hürmüz’le karşılaştırarak geçiş ücreti fikrini 22 Nisan’da gündeme getirdi. Malakka’dan geçen gemiler transit ücreti ödemezken, İran ABD ve İsrail’le haftalar süren çatışmanın ardından Hürmüz’de ücret toplamaya başlamıştı.

Endonezya maliye bakanı, önerinin karmaşık ve ilk aşamada olduğunu kabul etmekle birlikte, elde edilecek gelirin Endonezya, Malezya ve Singapur arasında paylaştırılmasını önerdi.

"Üçe bölersek - Endonezya, Malezya ve Singapur arasında - gelir oldukça yüksek olabilir," dedi.

Tartışma, deniz güvenliği ve alternatif ulaşım rotalarına ilişkin daha geniş kararlarla eş zamanlı gelişti. Önemli tarihler şöyle:

  • 13 Nisan: Endonezya ve ABD, Büyük Savunma İşbirliği Ortaklığı’nı imzaladı.
  • 20 Nisan: Tayland Başbakan Yardımcısı Phiphat Ratchakitprakarn, Andaman Denizi ile Tayland Körfezi’ni birbirine bağlayacak kara köprüsü planlarını hızlandıracaklarını açıkladı.
  • 22 Nisan: Purbaya Malakka’dan geçiş ücreti alınmasını önerirken Mohamad ve Balakrishnan bölgesel işbirliğini ve serbest geçişi savundu.
  • 23 Nisan: Sugiono geçiş ücreti önerisini reddetti; Filipinler Dışişleri Bakanı Theresa Lazaro ise ASEAN’da Malakka ve Singapur boğazlarının resmî olarak ele alınmadığını söyledi.
  • 24 Nisan: Sugiono, Endonezya’nın Hürmüz’de deniz taşımacılığını korumak amacıyla Birleşik Krallık ve Fransa’nın önerdiği deniz görev gücüne katılmayacağını söyledi.
Reklam

Hürmüz tartışmayı neden şekillendirdi?

İran’ın Hürmüz Boğazı’nda uyguladığı geçiş ücreti sistemi, şubat ayından bu yana küresel enerji akışını sekteye uğrattı. Ödemelerin Çin yuanı veya kripto paralarla alındığı bildirildi; böylece uluslararası ticareti hâlihazırda etkileyen bir çatışmaya geçişin finansmanı da eklendi.

Hürmüz’ün kapanması, petrol fiyatlarının varil başına 106 doların üzerine çıkmasıyla Asya ekonomilerini alternatif rotaların güvenliğini yeniden değerlendirmeye zorladı. Purbaya’nın önerisi, başka bir hayati geçiş güzergâhının transit geliri kaynağına dönüşebileceğini öne sürerek bu endişeyi Güneydoğu Asya’ya taşıdı.

Endonezya’nın Washington’la genişleyen savunma ilişkisi bölgesel kaygıları artırdı. 13 Nisan’da imzalanan Büyük Savunma İşbirliği Ortaklığı, bazı bölgesel gözlemcilerde Malakka Boğazı yakınlarında ABD askerî varlığının artabileceği endişesini doğurdu.

Buna rağmen Sugiono, Hürmüz krizi konusunda Endonezya’nın tarafsızlığını korudu. 24 Nisan’da Cakarta’nın, deniz taşımacılığını korumak amacıyla Birleşik Krallık ve Fransa’nın önerdiği çok uluslu deniz görev gücüne katılmayacağını duyurdu.

Dışişleri bakanı, katılımın "tarafsız tutumumuzu ihlal edeceğini" ve Endonezya’nın "özgür ve etkin" dış politika doktriniyle çelişeceğini söyledi. Hürmüz’deki aksaklıklar Asya ekonomilerinin enerji güvenliğini etkilerken bu karar, Endonezya’nın müdahil olmasının sınırlarını belirledi.

Geçiş ücreti önerisine Hürmüz’deki gelişmeler örnek oluştururken, Malakka’nın ortak yönetimi ve hukuki güvenceleri verilecek yanıtı şekillendirdi. Tartışma, coğrafi olarak ayrı iki geçiş güzergâhını aynı pratik kaygı etrafında birleştirdi: Hayati malları taşıyan gemiler yeni kısıtlamalarla veya ücretlerle karşılaşmadan seferlerini sürdürebilecek mi?

Dar bir geçiş, devasa ekonomik önem

Malakka Boğazı, Hint Okyanusu’nu Pasifik Okyanusu’na bağlar; konteyner gemileri, petrol tankerleri ve dökme yük gemileri bu rotayı kullanır. Günde 200’den fazla gemi boğazdan geçerken yıllık trafik 90 bin gemiyi aşıyor.

Küresel ticarete konu malların yaklaşık yüzde 25 ila 30’u bu rotadan taşınıyor. Günde yaklaşık 23,2 milyon varil olan petrol trafiği, Hürmüz Boğazı’ndan geçen miktarı aşıyor. Bu iki özelliğiyle Malakka, hem mal ticareti hem de enerji arzı açısından merkezi öneme sahip.

Singapur yakınlarında boğazın en dar noktası yalnızca 2,7 kilometre genişliğinde; ortalama derinliği ise 25 metre. Sınırlı alan doğal bir darboğaz oluşturuyor ve siyasi müdahale olmasa bile güvenli seyri zorlaştırıyor.

Reklam

Transit ücreti, bu darboğazdan geçen malların taşınmasına yeni bir maliyet ekler. Malezya Kebangsaan Üniversitesi’nden Dr. Aizat Khairi, etkilerin konteynerlerde taşınan nihai ürünlerle sınırlı kalmayacağını açıkladı.

Etkiler yalnızca tüketim malları taşıyan konteynerlerle sınırlı değil; sanayi girdileri, ithal gıda ve enerji tedarik zincirleri de etkilenir. Sonuçta maliyet ithalatçılara, üreticilere, perakendecilere ve tüketicilere yansır.

Aizat’ın belirttiği sonuçlarla ithal malzemelere bağlı fabrikalar, enerji satın alan işletmeler ve gıda tedarik eden perakendeciler karşı karşıya kalır. Dolayısıyla ekonomik mesele, bir nakliye şirketinin yaptığı ödemeden ibaret değil: Ürün müşteriye ulaşmadan önce onu işleyen işletmeler zinciri boyunca taşıma maliyetleri artabilir.

Singapur limanlarına yılda 130 binden fazla geminin uğraması, rota çevresindeki faaliyetlerin boyutunu gösterirken boğazdan yılda 90 binden fazla geminin geçmesi, su yolundaki trafiğin ölçeğini ortaya koyuyor. Her iki veri de komşu hükümetlerin rutin deniz taşımacılığını etkileyebilecek bir öneriye neden hızla tepki verdiğini açıklıyor.

Çin’in Malakka’ya bağımlılığı

Çin, petrol ithalatının yaklaşık yüzde 80’i Malakka Boğazı’ndan geçtiği için aksaklıklara özellikle açık. Basitçe söylemek gerekirse, ithal ettiği her beş varilden yaklaşık dördü bu rotaya bağlı.

Eski Çin Devlet Başkanı Hu Jintao, bu kırılganlığa 2003’te dikkat çekmiş ve "Malakka ikilemi" teriminin ortaya çıkmasına neden olmuştu. Dar bir deniz geçişine bağımlılığın, rakip güçlerin Çin’in enerji arzı üzerinde baskı kurmasına imkân verebileceği endişesi söz konusu.

Çinli yetkililer boğazı uzun süredir ulusal enerji güvenliği açısından vazgeçilmez görüyor. Bu kaygı, deniz yoluyla taşınan kaynaklara bağımlılığı azaltmak amacıyla alternatif boru hatlarına ve yenilenebilir enerjiye yatırım yapılmasını teşvik etti.

Geçiş ücreti tartışması, bu kırılganlığın ekonomik boyutunu görünür kıldı. Geçiş ücreti rotanın kullanım maliyetini etkilerken, abluka veya askerî müdahale erişimi doğrudan etkileyebilir. Çin açısından her iki kaygı da ithal petrolün bu tek geçiş güzergâhında yoğunlaşmasıyla ilgili.

Tayland 31 milyar dolarlık alternatifi ilerletiyor

Tayland, deniz rotalarına ilişkin belirsizliği, Andaman Denizi ile Tayland Körfezi arasında önerilen bir kara köprüsü projesini ilerletmek için fırsat olarak gördü. Başbakan Yardımcısı Phiphat Ratchakitprakarn, 20 Nisan’da Bangkok’un planları hızlandıracağını açıkladı.

1 trilyon bahta, yaklaşık 31 milyar dolara mal olması öngörülen proje, deniz limanlarını kara ve demir yolu ağlarıyla birbirine bağlayacak. Önerilen faydaları arasında transit süresini dört gün, nakliye maliyetlerini ise yüzde 15 azaltmak yer alıyor.

Reklam

Phiphat, Orta Doğu’daki çatışmanın büyük su kütleleri arasında ulaşım rotası işletmenin stratejik değerini gösterdiğini savundu.

Orta Doğu’daki çatışma, bir ulaşım rotasını kontrol etmenin avantajını ortaya koydu," dedi. "Pasifik Okyanusu ile Hint Okyanusu arasındaki bağlantıyı işleterek Tayland büyük avantaj elde edecek.

Kara köprüsü, uzun süredir tartışılan Kra Kanalı’na göre daha az radikal bir alternatif sunuyor. Malay Yarımadası’nın en dar kesimini boydan boya geçmesi öngörülen kanal, tahmini maliyetlerin çok yüksek olması ve çevresel kaygılar nedeniyle defalarca gündeme gelmesine rağmen rafa kaldırılmıştı.

Kara köprüsü ise yükleri kara taşımacılığıyla limanlar arasında aktararak Malakka darboğazını aşacak bir güzergâh sunacak. Deniz rotalarında yaşanabilecek aksaklıklara ilişkin kaygılar, boğazdan önemli miktarda yükü başka yöne çevirebilecek bu fikre yeniden önem kazandırdı.

Dört günlük süre ve yüzde 15’lik oran, önerilen projenin öngörülen faydaları. Herhangi bir tamamlanma tarihi açıklanmadı. Tayland’ın duyurusu planları hızlandırmaya yönelikti; gemiler mevcut rotalara bağlı kalmayı sürdürürken proje olası bir alternatif olarak öne çıkıyor.

Askerî riskler geçiş ücretlerinin ötesine uzanıyor

Gelibolu Harekâtı’nın bu yılki 110. yıl dönümü, dar su yollarının stratejik önemine tarihsel bir örnek sunuyor. Birinci Dünya Savaşı sırasında 1915-1916 yıllarında gerçekleştirilen harekâtta Müttefik kuvvetler, Karadeniz’e erişim sağlamak için Çanakkale Boğazı’nı ele geçirmeye çalışmış ve ağır kayıplar vermişti.

Harekâtın başarısızlığı, bir geçiş güzergâhının kontrolünün askerî sonuçları ve ekonomik akışları nasıl şekillendirebileceğini gösterdi. Lowy Enstitüsü’ndeki analistler, Çin, Tayvan ve ABD’yi kapsayan gelecekteki bir çatışmanın Malakka üzerinde benzer stratejik baskılar yaratabileceği uyarısında bulunuyor.

Olası senaryolar arasında erişimi kısıtlayan ablukalar veya denizden dışlama bölgeleri, gemilerin bir alanı kullanmasını engelleyen mayınlar ya da denizaltılar, liman altyapısına yönelik hassas saldırılar ve su yolunu çevreleyen toprakları ele geçirme girişimleri yer alıyor.

Komşu toprakların kontrolü, bir askerî gücün yanındaki denizi de denetlemesine yardımcı olabilir. Malay Yarımadası, Sumatra veya Singapur kıyılarındaki bölgelerin ele geçirilmesi, bir gücün erişimi engellemesine ve önemli rotalara hâkim olmasına imkân verebilir; bu, Gelibolu’da görülen kara ile deniz arasındaki ilişkiyi hatırlatıyor.

Komşu devletler tarafsızlık ilan edebilir, ancak bu tutum müdahaleyi caydıracak inandırıcı bir askerî güçle desteklenmeli. Ortak devriye mekanizmaları korsanlığa karşı etkili oldu, ancak büyük güçlerin rekabeti karşısında yetersiz kalabilir. Dolayısıyla güvenlik sorunu, olağan koşullarda ticari trafiğin sürdürülmesinden daha kapsamlı.

Reklam

Endonezya, hedefleriyle tarafsızlığı dengelemeye çalışıyor

Prabowo, yönetimine küresel ticarette daha büyük bir rol üstlenmesini ve ulusal kaynakları kullanma konusunda daha "atak" düşünmesini söyledi. Endonezya’nın konumu, diğer ekonomilerin bağlı olduğu bir geçiş güzergâhı üzerinde ülkeye önemli bir stratejik nüfuz sağlıyor.

Sugiono’nun Malakka’da geçiş ücreti alınmasını ve Hürmüz’deki deniz görev gücünü reddetmesi, Endonezya’nın "özgür ve etkin" olarak bilinen geleneksel bebas aktif doktrininin gücünü koruduğunu gösterdi. Soğuk Savaş döneminde oluşturulan bu politika, büyük güçler arasındaki çatışmalarda bağlantısızlığı ve tarafsızlığı gerektiriyor.

Avustralya Stratejik Politika Enstitüsü’nden Euan Graham, Prabowo’nun kendi dışişleri bakanlığının tavsiyelerine rağmen anlaşmalar yapmaya istekli olduğunu gözlemledi. Geçiş ücreti önerisinin, bölgesel tepkiyi ölçmek için ortaya atılan bir "nabız yoklama" girişimi olabileceğini belirtti.

Endonezya hükümetinin bazı kesimleri stratejik fırsatlara Batılı ortaklarından farklı bakıyor. Kısa süren geçiş ücreti tartışması bu görüş ayrılıklarını açığa çıkarırken, coğrafi konumu geçen gemilerden gelir elde etmek için kullanmanın hukuki ve diplomatik sınırlarını da gösterdi.

Filipinler Dışişleri Bakanı Theresa Lazaro, 23 Nisan’da ASEAN’da Malakka ve Singapur boğazlarının resmî olarak ele alınmadığını söyledi. Birliğin gündeminde enerji güvenliği, gıda güvenliği ve vatandaşlarını korumak vardı.

24 Nisan itibarıyla dört komşu ülke serbest geçişi ve işbirliğine dayalı güvenlik devriyelerini sürdürmeye kararlı görünüyordu. Endonezya dışişleri bakanı önerilen geçiş ücretini reddederken Malezya ve Singapur, ortak karar alma sürecini ve gemilerin rotadan geçme hakkını kamuoyu önünde savundu.

Öne çıkanlar

  • Sugiono, Endonezya’nın UNCLOS kapsamındaki yükümlülüklerini gerekçe göstererek 23 Nisan’da Malakka’dan geçiş ücreti alınmasını reddetti.
  • Purbaya, Hürmüz’de İran’ın aldığı ücretleri örnek göstererek olası gelirin Endonezya, Malezya ve Singapur arasında paylaşılmasını önerdi.
  • Malezya dört komşu ülkenin işbirliğinde ısrar ederken Singapur, kapanmalara, gemilerin engellenmesine ve geçiş ücretlerine karşı çıktı.
  • Malakka’dan yılda 90 binden fazla gemi geçiyor; boğaz küresel ticarete konu malların yaklaşık yüzde 25 ila 30’unu ve günde kabaca 23,2 milyon varil petrolü taşıyor.
  • Çin’in petrol ithalatının yaklaşık yüzde 80’i boğazdan geçiyor.
  • Tayland, maliyeti 1 trilyon baht, yaklaşık 31 milyar dolar olan kara köprüsü planlarını hızlandırıyor. Projeyle nakliye süresinde dört gün, maliyetlerinde yüzde 15 tasarruf öngörülüyor.
  • Endonezya, özgür ve etkin dış politika çizgisini sürdürerek 24 Nisan’da Hürmüz’de önerilen deniz görev gücüne katılmayı reddetti.
Bu haberi paylaş

Bunlar da ilginizi çekebilir