Bir Maden Göletinde Ölümcül Karşılaşma
Beş yaşındaki Chaca, Ocak 2025'te bir cumartesi öğleden sonra Endonezya'nın Bangka Belitung Adaları Eyaleti'ndeki evlerinin yakınında anne babasıyla yıkanırken, terk edilmiş bir maden göletinin kıyısından bir tuzlu su timsahı tarafından kapıldı. Askerler, polis ve yerel kurtarma ekipleri çocuğu aradı. Ertesi sabah cesedi yakınlarda suyun üzerinde bulundu.
İçindekiler
- Bir Maden Göletinde Ölümcül Karşılaşma
- Maden Çukurları Timsahları İç Kesimlere Nasıl Çekiyor?
- Güçlü Bir Yırtıcı ve Kuvvetli Yuvaya Dönüş İçgüdüsü
- Akıllı Telefonlardaki Kalay Bangka İçin Neden Önemli?
- Yolsuzluk ve Nehirlerdeki Tahribat
- Çalışırken ve Gündelik İşleri Yaparken Gerçekleşen Saldırılar
- Kurtarma Merkezinde Artık Yer Kalmadı
- Restorasyon Vaadi ve İmzalanmamış Kararname
- Timsahların Yaşadığı Habitatı Korumak
- Öne Çıkanlar
Birkaç ay önce, 40 yaşındaki balıkçı Jauhari, Batı Bangka'daki Menduk köyünde hayatını kaybetmişti. Son beş yılda bölgede haliç timsahlarının öldürdüğü 21. kişi olması muhtemel. Nisan 2025'e gelindiğinde, eyalette o yıl timsah saldırılarında dört kişi ölmüştü.
Bu ölümler, yerel su ve geçim kaynakları mücadelesini akıllı telefonlarda ve diğer elektronik cihazlarda kullanılan kalaya yönelik küresel taleple bir araya getiriyor. Madencilik nehirleri ve mangrovları tahrip ederken timsahlarla insanların giderek daha sık karşılaştığı, suyla dolmuş binlerce çukur bırakıyor.
İnsanlarla timsahlar arasındaki karşılaşmaları izleyen uluslararası bir veri tabanı olan CrocAttack, 2013-2023 yılları arasında Endonezya genelinde 1.000'den fazla saldırı kaydetti; bu saldırılarda 486 kişi hayatını kaybetti. Bu rakamlar, Endonezya'yı dünyadaki timsah saldırıları krizinin merkezine yerleştirdi. Sumatra'nın güneydoğu kıyılarında, kalay bakımından zengin Bangka Belitung eyaletinde yaklaşık 90 olay yaşandı. Uzak yerleşim yerlerindeki saldırılar kayıtlara geçmeyebiliyor; dolayısıyla gerçek can kaybı daha yüksek olabilir.
Bölge sakinleri için tehlike, banyo yapmak, su taşımak, balık tutmak ve kalay cevheri yıkamak gibi gündelik işlerin bir parçası. Madencilik ve arazi temizliği timsahların doğal yaşam alanlarına zarar verdikten sonra, aynı yerler bu hayvanlara yiyecek ve barınak sağlıyor. Sonuçta bu sulara ihtiyaç duyan insanlar ile onları öldürebilecek yırtıcılar tekrar tekrar karşı karşıya geliyor.
Maden Çukurları Timsahları İç Kesimlere Nasıl Çekiyor?
Bangka'daki terk edilmiş maden çukurları yerel olarak kulong adıyla biliniyor. Kaçak madenciler kalay cevherini elle ya da basit makinelerle çıkarıyor, sonra kazdıkları alanı öylece bırakıyor. Yağmur ve yer altı suları çukurları doldurarak doğal su yollarından uzakta yapay göletler oluşturuyor.
Taşkınlar bu göletlerde balık ve yengeçleri mahsur bırakabiliyor. Ormansızlaşma ve madencilik nedeniyle mangrovlardan uzaklaşan timsahlar yiyeceğin peşinden kulonglara geliyor. İnsanlar banyo yapmak, balık tutmak ya da çalışmak için aynı sulara giriyor; böylece gündelik yaşam büyük yırtıcıların bulunduğu yerlere taşınıyor.
Porto Riko'dan küçük olan Bangka Adası'nda yaklaşık 1,5 milyon kişi yaşıyor. Nüfusun yaklaşık yüzde 80'i geçimini kalay madenciliğinden sağlıyor. Terk edilmiş binlerce çukur, araştırmacıların Ay yüzeyine benzettiği bir manzaraya dönüştürdü.
Haliç timsahları olarak da bilinen tuzlu su timsahları, bir zamanlar Bangka'nın haliçlerinde ve mangrov bataklıklarında yerleşim yerlerinden görece uzakta yaşıyordu. Haliç, nehir suyunun denizle buluştuğu yerdir. Mangrovlar bu kıyı sularında yetişir; timsahlara ve yedikleri balıklarla diğer hayvanlara yaşam alanı sağlar.
Yerel halk timsahlara puaka diyor. Bu ad, timsahların her bataklığı ve haliçi koruduğu, bölgelerindeki balık ve karideslere hükmettiği yönündeki geleneksel inanışları yansıtıyor. Köylüler, bu hayvanların yaşadığı nehirlerden uzak duruyordu. Arada sırada yerleşimlere gelen başıboş hayvanlar dışında timsahlar bu bölgelere nadiren giriyordu.
Madencilik ve arazi kullanımındaki değişiklikler bu ayrımı ortadan kaldırdı. Doğal su yolları zarar görmüş yaşam alanlarına dönüşürken, terk edilmiş kazı alanları timsahların ev ve iş yerlerine yakın yaşayabildiği yeni yerlere dönüştü.
Güçlü Bir Yırtıcı ve Kuvvetli Yuvaya Dönüş İçgüdüsü
Tuzlu su timsahı (Crocodylus porosus), dünyada yaşayan en büyük sürüngendir. Yetişkin erkekler 7 metreyi, yani 23 fiti aşabilir ve yaklaşık 1.000 kilogram, başka bir deyişle 2.200 pound ağırlığa ulaşabilir. 70 yıldan uzun yaşayabilir ve besin zincirinin en üstünde yer alırlar.
Bu hayvanlar bölgelerine güçlü biçimde bağlıdır ve kuvvetli bir yuvaya dönüş içgüdüsüne sahiptir. Yüzlerce kilometre uzağa taşınan timsahlar doğal yaşam alanlarına dönebilir. Bu nedenle yakalanan bir hayvanı, geldiği yer insanların da yaşayıp çalıştığı bir bölgeyse başka yere taşımak ciddi bir sorun yaratıyor.
Timsahların metabolizması çevrelerindeki değişikliklere tepki verdiğinden, faaliyetleri sıcaklıktan etkileniyor. İklim değişikliğiyle bağlantılı olarak suların ısınması, hareketliliklerini artırabilir. Aynı zamanda, uzun süreli kuraklıklar evlerinde susuz kalan bölge sakinlerini timsahların yaşadığı nehirlere ya da maden çukurlarına yöneltebilir.
Yaşam alanlarının zarar görmesi, hayvanların yiyecek arayışı ve insanların su ihtiyacı bu baskıları bir araya getiriyor. Toplulukların aynı suları kullanmaktan başka seçeneği olmadığında tehlike büyüyor.
Akıllı Telefonlardaki Kalay Bangka İçin Neden Önemli?
Kalay, elektronik cihazlardaki bileşenleri ve devre kartlarını birleştiren lehim malzemesinde kullanılıyor. Endonezya, Çin'den sonra dünyanın en büyük ikinci kalay üreticisi ve üretiminin yaklaşık yüzde 90'ı Bangka Belitung Adaları'ndan geliyor.
Büyük teknoloji markaları geçmişte akıllı telefonlar ve diğer ürünler için eyaletten kalay tedarik etti. Apple ve Samsung, Bangka'dan yapılan tedarik nedeniyle eleştirilerle karşılaştı. Araştırmalarda metalin çamurlu nehir kıyılarından elektronik tedarik zincirlerine uzanan yolunun izi sürüldü.
Tüketici elektroniğine yönelik talep, tehlikelerine rağmen kaçak madenciliği cazip kılan kalay fiyatlarını destekliyor. Bangka'nın madenciliğe bağımlı olması, çevresel tahribat ile hane gelirini birbirine sıkı biçimde bağlıyor: Manzarayı değiştiren faaliyet, aynı zamanda birçok bölge sakininin geçimini sağladığı iş.
Endonezya'da 1998'de başlayan demokratikleşme ve kaynak yönetiminin yerelleştirilmesi, eyalet yönetimlerine madencilik faaliyetleri üzerinde denetim yetkisi verdi. 2001'de çıkarılan yasa, vatandaşlara kalay madenciliği yapma hakkı tanıdı. Bunun ardından kaçak maden sahalarının sayısı üç yıl içinde dört katına çıktı; madenler koruma altındaki ormanlara, mangrov rezervlerine ve devlete ait işletmelerin ruhsat sahalarına yayıldı.
Bangka'nın kara alanının yüzde 60'ından fazlası madencilik faaliyetlerine açıldı. Eski ormanlarının üçte birinden fazlası yirmi yılı aşkın bir sürede yok oldu. Menduk Nehri havzasının üst kesimlerindeki geleneksel ekinlerin ve nemli ormanların yerini de yağ palmiyesi plantasyonları aldı.
Bu plantasyonlarla bağlantılı drenaj kanalları, timsahların yerleşimlere yaklaşmasına olanak sağlıyor. Menduk sulak alanları çevresinde, bir zamanlar bölgenin su sistemlerini ve yaban hayatını destekleyen arazilerde 1.000 hektarlık yağ palmiyesi plantasyonları ve 250 kaçak maden sahası bulunuyor.
Yolsuzluk ve Nehirlerdeki Tahribat
Endonezyalı savcılar, 2024'te devlete ait kalay madenciliği şirketi PT Timah'ın karıştığı iddia edilen yolsuzluğa ilişkin soruşturmayı kamuoyuna duyurdu. Ülkenin en büyük yolsuzluk soruşturması olabileceği belirtilen dosya, 2015-2022 yılları arasında Bangka'da yürütülen kaçak madencilik faaliyetlerini ve 18 milyar dolar olduğu tahmin edilen çevresel zararı kapsıyordu.
Soruşturmacılar, PT Timah'ın izabe tesislerini kiraya verdiğini ve yasa dışı çıkarılan malzemeleri satın aldığını, kârın ise sahte işlemler aracılığıyla üst düzey yetkililere aktarıldığını ileri sürdü. İzabe tesisleri cevheri kullanılabilir metale dönüştürdüğünden, çıkarma ile satış arasındaki sürecin önemli bir aşamasını oluşturuyor.
Denetim sorunları madencilik şirketleriyle sınırlı kalmadı. 2014'te, Singapur'a götürülmek üzere yasa dışı çıkarılmış kalay taşıyan 134 konteynerin bulunduğu bir gemide dört Endonezyalı polis memuru tespit edildi. Yolsuzluk, madenciliğin koruma altındaki mangrov ormanlarına ve timsahların yaşadığı habitatların da bulunduğu milli parklara yayılmasını kolaylaştırdı.
Açık ocak madenciliğinde kullanılan ağır makineler ve patlayıcılar, toprağın özelliklerini ve suyun akışını değiştiren büyük atık yığınları oluşturuyor. Madencilik kaynaklı tortular nehir akışını büyük ölçüde azalttı ve balıkların üreme alanı olan mercan resiflerini etkiledi.
Madencilik tortuları yengeç ve karides yumurtalarının gelişmesini de engelliyor. Bu kayıplar, timsahların doğal besin kaynaklarını azaltarak hayvanların yerleşimlere yaklaşma baskısını artırıyor. Atık sular, insan toplulukları ile timsahların giderek azalan kaynaklar için rekabet ettiği suları kirletiyor.
Bangka'daki Jada Bahrin köyünün muhtarı Asari, Menduk Nehri boyunca yayılan kaçak kalay madenciliğine onay vermesi için kendisine baskı yapıldığını belirterek mart ayında istifa etti. Bölge sakinleri ayrıca yağ palmiyesi yetiştirmek için ormanların temizlendiğini, sulak alanların bozulduğunu ve balık stoklarının azaldığını anlattı.
Tahribat, nehrin yukarı kesimlerindeki faaliyetlerle başka yerlerdeki tehlikeyi birbirine bağlıyor. Ormanların temizlenmesi, drenaj, atıklar ve tortular suyun nereden aktığını ve besin kaynaklarının nerede var olabildiğini değiştirirken, terk edilmiş çukurlar timsahlarla insanların karşılaşabileceği yeni yerler oluşturuyor.
Çalışırken ve Gündelik İşleri Yaparken Gerçekleşen Saldırılar
2023'te Biological Conservation dergisinde yayımlanan bir araştırma, 2017-2019 yıllarını kapsayan basın haberlerinde Endonezya genelinde 665 timsah saldırısı vakasını belgeledi. Araştırma, bu tür olayların en çok yaşandığı ülkenin Endonezya olduğunu belirledi. CrocAttack'in daha uzun dönemi kapsayan kayıtlarında ise 2013-2023 arasında 1.000'den fazla saldırı ve 486 ölüm yer aldı.
Bangka Belitung üzerine yapılan araştırmalar, saldırıların yaklaşık üçte birinin faal ya da eski kalay madenlerinde gerçekleştiğini ortaya koydu. Başka bir bulguya göre saldırıların yüzde 16,5'i, aktif olarak madencilik yapan kişilerin başına geldi. İlk oran saldırının yaşandığı yeri, ikincisi ise kişinin o sırada ne yaptığını ifade ediyor.
Telak köyünden 54 yaşındaki din görevlisi Rozi, Kasım 2020'de bir gün süren madencilik çalışmasının ardından Antan Nehri'nde yıkanırken timsah saldırısına uğradı. Hayvan vücudunu döndürerek sol baldırından et kopardı. Aradan yaklaşık üç yıl geçmesine rağmen hâlâ normal yürüyemiyordu.
Rozi, fiziksel yaraları iyileştikten çok sonra da korkusunun sürdüğünü şöyle anlattı:
Bir timsah fotoğrafına bakmak ya da suyla dolu bir hendekten geçmek bile beni travmatize ediyor,
Rozi şimdi topallıyor ve madenciliğe geri dönemiyor. Başka bir geçim kaynağı da yok: Biber yetiştiriciliği ekonomik açıdan sürdürülemez hâle geldi; yağ palmiyesi yetiştirmek içinse sahip olmadığı bir sermaye gerekiyor.
54 yaşındaki Sariah, uzun süren kuraklık kuyusunu kuruttuktan sonra Eylül 2023'te maden çukurundan su almaya gitti. Üç metre uzunluğundaki bir timsah onu suya sürükledi. Saldırıya karşı koyarak hayatta kaldı.
Sariah, saldırının uykusunu hâlâ nasıl etkilediğini şöyle anlattı:
Bazen uyurken saldırı rüyalarımda yeniden karşıma çıkıyor,
Sariah'ın saldırıya uğramasından beş gün sonra, başka bir madenci benzer bir çukurda kalay cevherini yıkarken başından ve omzundan yaralandı. Bu karşılaşmalar, işlerin ve temel ev işlerinin bölge sakinlerini nasıl tehlikeye maruz bıraktığını; hayatta kalanların ise uzun süreli acı, korku ve gelir kaybıyla karşılaşabildiğini gösteriyor.
Kurtarma Merkezinde Artık Yer Kalmadı
Alobi Vakfı, Bangka Adası'ndaki tek yaban hayatı kurtarma ve rehabilitasyon merkezini işletiyor. 2014'te kurulan merkez, PT Timah'ın geri kazandırdığı bir arazi üzerinde bulunuyor ve yaklaşık bir tenis kortunun yarısı büyüklüğündeki bir alanda 34 tuzlu su timsahına ev sahipliği yapıyor.
Bazı hayvanlar, saldırıların ardından öç almak isteyen toplulukların pala darbeleri, olta iğneleri ya da ateşli silahlarla açtığı yaralarla merkeze getiriliyor. Alobi'nin kapasitesi doldu; merkez yeni hayvanları kabul edemiyor ve hâlihazırda bakımındaki hayvanları güvenli biçimde doğaya bırakamıyor.
Vakfın kurucusu Langka Sani, timsah görüldüğünü ya da çatışma yaşandığını bildiren günde yediye kadar telefon alıyor. Aramaların sıklığının ne denli arttığını şöyle anlattı:
Eskiden bir yıl boyunca timsah saldırısı haberi hiç duymayabilirdik; oysa son iki haftada timsah vakalarına ilişkin onlarca ihbar geldi,
Yetkililer 2021'de bazı timsahları Güney Sumatra'ya taşıdı. Hayvanların yuvaya dönme içgüdüsü yer değiştirmeyi zorlaştırırken, Bangka'da kurtarılan hayvanların salınabileceği, çatışma yaşanmayan hiçbir haliç bulunmuyor.
Sani, adada doğaya salmanın neden mümkün olmadığını şöyle açıkladı:
Bangka Adası'nda timsahları doğaya salmak mümkün değil; çünkü timsahların yaşam alanı çok zarar gördü [insanların haliç bölgesine girmesi sonucunda] ve artık güzel değil,
Kurtarma merkezinin yöneticisi Endi R. Yusuf, tesisin doğrudan hükümet desteği almadığını söyledi. Merkez bağışlarla ve bazen timsahları beslemeleri için yerel çiftçilerin sağladığı ölü sığırlarla ayakta duruyor.
Yusuf, tehlikedeki ya da toplulukların yakınındaki hayvanlara yönelik günlük çalışmaları şöyle anlattı:
[Hayvanları] kurtarmak ya da tahliye etmek için her gün mücadele ediyoruz,
Barınak, Orta Bangka ilçesindeki bozulmamış sulak alanları olası koruma bölgeleri olarak belirledi. Timsahların salınabileceği güvenli bir yer bulmak hâlâ sorun; bu nedenle kalabalık merkezde, gidecek uygun yeri olmayan hayvanların bakımı sürüyor.
Restorasyon Vaadi ve İmzalanmamış Kararname
Yerel yönetimler artık madencilerin, daha önce kaçak olan faaliyetler için ruhsat başvurusunda bulunmasına izin veriyor; habitatı eski hâline getirmek de ruhsat koşullarından biri. Denetimin zayıflığı, restorasyon çalışmalarının büyük bölümünün yerine getirilmemesine yol açtı.
Enerji ve maden kaynaklarını denetleyen yerel yetkili Amir Syahbana, arazi iyileştirme yükümlülüklerinin ağaç dikmekten atık yönetimine kadar uzandığını kabul etti. 2023'te tahrip olmuş arazilerin yüzde 10'undan azı eski hâline getirildi. Arazi iyileştirme, madencilik nedeniyle zarar görmüş toprağı yeniden bitki örtüsünü ve başka kullanım biçimlerini destekleyebilecek duruma getirmek anlamına geliyor.
Eyalet yetkilileri, insanlar ile timsahlar arasındaki çatışmaları yönetmek üzere 2020'de kurulan ancak faal olmayan bir görev gücünü yeniden düzenleme planlarını Şubat 2024'te duyurdu. Duyuru, gazeteciler Finlan Adhitya Aldan ve Bayu Asya Isminanda'nın araştırmacı gazetecilik çalışmasının ardından geldi.
Önerilen kararname, PT Timah'ı, özel madencilik şirketlerini ve devlet araştırma kurumu BRIN'i görev gücüne katacak ve koruma çalışmaları için bütçe ayıracaktı. Nisan 2025 itibarıyla kararname imzalanmayı bekleyerek hâlâ valinin masasındaydı. Daha sonraki bir karar ya da imza tarihi açıklanmadı.
Başlıca gelişmeler, yıllar içinde genişleyen madencilik faaliyetlerini, saldırıları ve bunlara yönelik girişimleri kapsıyor:
- 1998: Demokratikleşme ve yerelleşme, madencilik faaliyetleri üzerindeki denetimi eyalet yönetimlerine devretti.
- 2001: Çıkarılan yasa vatandaşlara kalay madenciliği yapma hakkı tanıdı; kaçak maden sahalarının sayısı üç yıl içinde dört katına çıktı.
- 2014: Alobi kuruldu ve Singapur'a götürülmek üzere 134 konteyner kaçak kalay taşıyan gemide dört polis memuru tespit edildi.
- Kasım 2020: Rozi, madencilik yaptıktan sonra Antan Nehri'nde saldırıya uğradı. Aynı yıl eyalet görev gücü de kuruldu.
- 2021: Yetkililer bazı timsahları Güney Sumatra'ya taşıdı.
- Eylül 2023: Sariah, kuyusu kuruduktan sonra su alırken uğradığı saldırıdan sağ kurtuldu.
- Şubat 2024: Yetkililer, timsah çatışmalarına yönelik görev gücünü yeniden düzenleme planlarını duyurdu.
- 2024: Savcılar, 2015-2022 yıllarındaki faaliyetlerle ilgili PT Timah yolsuzluk soruşturmasını kamuoyuna duyurdu.
- Ocak 2025: Chaca, terk edilmiş bir maden göletinde hayatını kaybetti.
- Nisan 2025: O yıl dört kişi hayatını kaybetmişti ve timsah çatışmalarına yönelik yenilenmiş görev gücü kararnamesi hâlâ imzalanmamıştı.
Timsahların Yaşadığı Habitatı Korumak
Araştırmacılar, timsahların yaşam alanlarının başka yere taşınmaya bel bağlamak yerine in situ, yani hayvanların doğal olarak yaşadığı yerlerde korunmasını öneriyor. Bu yaklaşım, hayvanları maden çukurlarına ve yerleşimlere yönelten zarar görmüş nehirler ile sulak alan sorununu ele alıyor.
CrocAttack'i kuran yaban hayatı biyoloğu Brandon Sideleau, uydu görüntülerini kullanarak Baturusa Nehri ve Pice Barajı çevresinde olası koruma alanları belirledi. Bu bölgelerin oluşturulması için insan faaliyetlerinin tamamen yasaklanması gerekecek; bu da madencilik ve balıkçılığa bağımlı toplulukları zor bir seçimle karşı karşıya bırakıyor.
Yerel sivil toplum kuruluşu Tumbek for Earth'ün direktörü Jessix Amundian, koruma alanlarının belirlenmesinin daha geniş çevreyi onarma çalışmalarıyla birlikte yürütülmesi gerektiğini savundu:
Yapılması gereken yalnızca haliç timsahları için bir koruma alanı oluşturmak ya da belirlemek değil; nehirlerin, bataklıkların ve mangrovların durumunu da eski hâline getirmek,
Menduk sulak alanları bu çalışmanın ölçeğini gözler önüne seriyor. 1.000 hektarlık yağ palmiyesi plantasyonları ve 250 kaçak maden sahası, timsahlarla insanları bir araya getiren koşulları yaratmaya devam ediyor. Habitatı eski hâline getirmek, hem bu baskıları hem de hem su kaynağına hem tehlikeye dönüşmüş terk edilmiş çukurları ele almayı gerektiriyor.
Bangka'daki kriz; zarar gören habitatı, madenciliğe bağımlılığı, kısıtlı su seçeneklerini ve zayıf denetimi birbirine bağlıyor. Kurtarma ekipleri tek tek hayvanları uzaklaştırabilir; ancak Alobi merkezinin kapasitesinin dolu olması ve güvenli salım alanlarının azlığı, toplulukları korumanın timsahların gündelik insan faaliyetlerinden uzakta yaşayabileceği yerleri yeniden tesis etmeyi de gerektirdiğini gösteriyor.
Öne Çıkanlar
- CrocAttack, 2013-2023 yılları arasında Endonezya genelinde 1.000'den fazla saldırı ve 486 ölüm kaydetti; olayların yaklaşık 90'ı Bangka Belitung'da yaşandı.
- Terk edilmiş kalay madeni çukurları timsahları iç kesimlere çekiyor; insanlar bu sularda banyo yapıyor, balık tutuyor, su alıyor ve cevher yıkıyor.
- Endonezya'nın kalay üretiminin yaklaşık yüzde 90'ı Bangka Belitung'dan geliyor. Kalay, akıllı telefonlar ve diğer elektronik cihazlarda kullanılan lehimde yer alıyor.
- Savcılar, PT Timah'ın 2015-2022 yılları arasında kaçak madenciliği desteklediğini ileri sürdü; çevresel zararın 18 milyar dolar olduğu tahmin ediliyor.
- Alobi 34 timsaha ev sahipliği yapıyor, kapasitesini doldurmuş durumda ve doğrudan hükümet desteği almıyor.
- 2023'te tahrip olmuş arazilerin yüzde 10'undan azı eski hâline getirildi.
- Nisan itibarıyla 2025'te dört kişi hayatını kaybetmişti; timsah çatışmalarına yönelik yenilenmiş görev gücü kararnamesi hâlâ imzalanmamıştı.
- Araştırmacılar ve doğa koruma savunucuları, koruma altındaki habitatlar oluşturulmasını ve nehirlerin, bataklıkların ve mangrovların eski hâline getirilmesini istiyor.






