Yapay Zekâ Günlük Bir Ders Arkadaşına Dönüşüyor
Gakken Öğrenme ve Eğitim Araştırma Enstitüsünün yayımladığı bir ankete göre, Japon lise öğrencilerinin yüzde 73,7’si ChatGPT gibi sohbet tabanlı yapay zekâ araçlarını kullanıyor. Bulgular, yapay zekânın gençlerin yaşamına ne ölçüde girdiğini; öğrencilerin ödevlerinde, bilgi aramalarında ve yaratıcı çalışmalarında onlara yardımcı olurken ne kadar düşünme işini teknolojiye bıraktıklarına ilişkin kaygıları da beraberinde getirdiğini gösteriyor.
İçindekiler
- Yapay Zekâ Günlük Bir Ders Arkadaşına Dönüşüyor
- Anketler Neden Farklı Sonuçlar Veriyor?
- Ödevler, Araştırma ve Yaratıcı Çalışmalar
- Kız Öğrenciler Daha Sık Kullanım ve Daha Fazla Sohbet Bildiriyor
- Öğrenciler Düşünme Becerileri Hakkında Ne Diyor?
- Destek Ne Zaman Bağımlılığa Dönüşüyor?
- Tıp Öğrencilerinde Kullanım ile Eğitim Arasında Uçurum
- Üniversiteler Genel Yasakları Aşıyor
- Öğrencilerin Kontrolü Elden Bırakmamasını Öğretmek
- Öne Çıkanlar
Gakken, Kasım 2025’te Japonya genelinde 2.400 öğrenciyle çevrim içi anket yaptı. İlkokul birinci sınıftan lise üçüncü sınıfa kadar her sınıf düzeyinden 100 erkek ve 100 kız öğrencinin yanıtları toplandı. Bu yöntemle ankette her sınıf düzeyi ve her iki cinsiyet eşit biçimde temsil edildi.
Yapay zekâyı kullanma oranı en yüksek lise öğrencilerinde görüldü. Sohbet tabanlı yapay zekâ kullananların oranı ortaokul öğrencilerinde yüzde 43,2, ilkokul öğrencilerinde ise yüzde 36,6 oldu. Lise ve ilkokul öğrencileri arasındaki 37,1 puanlık fark, bu teknolojinin ileri yaş gruplarında ne kadar yaygınlaştığını ortaya koyuyor.
ChatGPT ve benzeri hizmetler, sorulara ve yönergelere sohbet dilinde yanıt veriyor. Öğrenciler bu araçlarla açıklama isteyebiliyor, ödevleri üzerinde çalışabiliyor, bir konuyu araştırabiliyor ya da fikir geliştirebiliyor. Bazı yapay zekâ araçları görsel de üreterek çocuklara yaratıcı projeler deneme olanağı sunuyor.
Anketlerde ortaya konan benimsenme, tüketiciye yönelik yapay zekâ araçlarının yaygınlaşmasından üç yıldan kısa bir süre sonra gerçekleşti. Pek çok genç için yapay zekâ; hesap makinesi ve ders kitabı gibi bilindik araçların yanında sıradan bir ders kaynağına dönüşüyor. Bu araçların ilgi görmesi, öğrencilerin özel ders, bilgiye erişim ve yaratıcı ifade olanaklarının kısıtlı olduğu alanlarda yararlı bir destek bulduğuna işaret ediyor.
Ebeveynler ve eğitimciler şimdi somut ve acil bir görevle karşı karşıya: Çocukların bu destekten yararlanırken kendi başlarına düşünmeyi sürdürmelerine yardımcı olmak. Her yaştan öğrencinin şimdiden oluşmuş alışkanlıkları ve tercihleri var; dolayısıyla okul politikalarının mevcut davranışları dikkate alması gerekiyor.
Anketler Neden Farklı Sonuçlar Veriyor?
Okul üniforması üreticisi Kankō Gakuseifuku, Ocak 2026’da 1.200 ortaokul ve lise öğrencisiyle anket yaptı. Öğrencilerin yaklaşık yüzde 80’i yapay zekâ araçlarını sık sık ya da ara sıra kullandığını söyledi. Sonuç, gençler arasında kullanımın yaygın olduğuna ve erişim ile kabulün artabileceğine işaret ediyor.
Çocuk ve Aile Ajansı daha düşük bir oran kaydetti: Lise öğrencilerinin yüzde 46,2’si çevrim içi üretken yapay zekâ kullandı. Ajans, 2009’da internet araştırmaları yapmaya başladığından bu yana yapay zekâ kullanımını ilk kez bu ankette takip etti. Gakken’in sohbet tabanlı yapay zekâya ilişkin karşılaştırılabilir oranı yüzde 73,7’ydi.
Anketlerin farklı zamanlarda yapılması, katılımcıların seçimi ve platformlarla kullanım sıklığı hakkındaki soruların ifade ediliş biçimi, sonuçlar arasındaki farkı açıklamaya yardımcı olabilir. Sohbet tabanlı yapay zekâ, kullanıcıyla mesaj alışverişi yapan araçları tanımlarken üretken yapay zekâ, metin ya da görsel gibi içerikler üreten teknolojiler için kullanılan daha geniş bir terim. Ankette ne sorulduğu, “evet” yanıtı verenlerin kimler olduğunu etkileyebilir.
Bununla birlikte anketler aynı genel eğilimi ortaya koyuyor: Yapay zekâ, kamuya açık hâle gelmesinden yaklaşık iki yıl sonra görece yabancı bir teknolojiden eğitimde yaygın biçimde kullanılan bir destek kaynağına dönüştü. Bulgular, üniversitelere ilişkin araştırmalarla birlikte farklı tarihleri kapsıyor:
- 2009: Çocuk ve Aile Ajansı internet araştırmaları dizisine başladı.
- 2023: Araştırmacılar 707 üniversiteden yaklaşık 1,35 milyon ders izlencesini inceleyerek üretken yapay zekâya 528 kez değinildiğini saptadı.
- 2024: 679 üniversiteden 1,24 milyon ders izlencesini inceleyen bir araştırmada yapay zekâya 7.442 atıf bulundu.
- Nisan 2025: Chiba Üniversitesinde birinci sınıf tıp öğrencileriyle yapılan bir araştırmada yapay zekâ kullanımı ve eğitimi incelendi.
- Kasım 2025: Gakken, ilkokul, ortaokul ve lise öğrencilerinden oluşan 2.400 kişilik grupla çevrim içi anket yaptı.
- Ocak 2026: Kankō Gakuseifuku, 1.200 ortaokul ve lise öğrencisiyle anket yaptı.
Bu kronoloji, öğrencilerin artan kullanımını üniversitelerdeki öğretim değişiklikleriyle birlikte ele alıyor. 16 Nisan 2026 itibarıyla temel mesele, ders dışında ve zaman zaman derslerde yaygın biçimde kullanılan bu teknolojinin nasıl yönetileceğiydi.
Ödevler, Araştırma ve Yaratıcı Çalışmalar
Sohbet tabanlı yapay zekâyı kullanan lise öğrencileri en çok ders desteği için bu araca başvurdu. Gakken’in bulgularına göre yüzde 42,3’ü öncelikli amacının ders çalışmak ve ödev yapmak olduğunu belirtirken yüzde 26,0’sı daha çok bilgi aramak için kullandığını söyledi. Görünüşe göre ileri sınıflardaki öğrenciler yapay zekâyı öncelikle okul çalışmalarında pratik bir kaynak olarak görüyor.
Bu destek, zor bir kavramı açıklığa kavuşturmak, çalışmayı kontrol etmek ya da ödev için fikir önermek gibi farklı biçimler alabiliyor. Her durumda öğrenci ile araç arasındaki ilişki farklı. Açıklama istemek, öğrencinin konuyu kendi başına kavramasına alan bırakırken hazır yanıt talep etmek, görevin daha büyük bölümünü teknolojiye devrediyor.
Ortaokul öğrencilerinde araştırma ve ders desteği daha dengeli dağıldı. Bilgi arama yüzde 17,8, ders çalışma ve ödev yapma ise yüzde 17,7 oranında belirtildi. Bu yaş grubunda kullanım oranının daha düşük olmasıyla birlikte, söz konusu oranlar da daha düşüktü. İki amacın neredeyse eşit olması, öğrencilerin yapay zekâyı hem bilgi bulmak hem de ders desteği almak için kullandığını gösteriyor.
İlkokul öğrencileri en geniş etkinlik yelpazesini ortaya koydu. Bildirilen kullanım alanlarının yüzde 44,0’ını bilgi arama, yüzde 32,6’sını ise ders çalışma oluşturdu. Öğrencilerin yüzde 23,7’si yapay zekâyı illüstrasyon ve görsel üretmek için kullandı.
Görsel üretimi, küçük yaştaki çocuklara teknolojiyle farklı bir yoldan tanışma olanağı sunuyor. Yazılı bir yönergenin resme dönüşmesi, yapay zekâyı soru sorulan bir araç olmanın yanı sıra sanatsal ifade ortamı hâline de getiriyor. Daha ağır ders yüküyle karşı karşıya olan büyük yaştaki öğrenciler ise metin ve akademik görev desteğine daha fazla önem veriyor gibi görünüyor.
Yaş grupları arasındaki farklar, eğitim açısından önemli. İllüstrasyon üreten bir çocuk ile bir hesaplamada yardım arayan genç, benzer bir teknolojiyi farklı amaçlarla kullanıyor. Rehberlik; öğrencilerin gerçekte ne yaptığına, bir yanıtı nasıl değerlendirdiğine, kendi fikirlerini nasıl geliştirdiğine ve görevin hangi kısımlarını bağımsız olarak tamamlayacağına odaklanmalı.
Kız Öğrenciler Daha Sık Kullanım ve Daha Fazla Sohbet Bildiriyor
Kankō Gakuseifuku anketindeki kız öğrenciler, yapay zekâyı erkek öğrencilerden daha sık kullandıklarını bildirdi. Kız öğrencilerin yüzde 46,8’i araçları sık kullandığını söylerken bu oran erkek öğrencilerde yüzde 36,0 oldu. Aradaki fark 10,8 puan.
Bu fark, kız öğrencilerin teknolojiyi daha kolay benimsediğini ya da uygulamalarında daha çabuk yarar bulduğunu düşündürüyor. Ankette yapay zekâyı danışma ya da sohbet amacıyla kullanma oranları arasındaki fark ise çok daha büyüktü: Kız öğrencilerin yüzde 49,9’u bu amaçla kullandığını bildirirken erkek öğrencilerde oran yüzde 23,0 oldu.
Ankete katılan kız öğrencilerin neredeyse yarısı, yapay zekâyı doğrudan ders desteğinin ötesine geçen bir amaçla kullandı. Bu oran erkek öğrencilerdekinin iki katından fazlaydı; aradaki fark 26,9 puana ulaştı. Bazı öğrenciler için sohbet botu, yargılanma kaygısı duymadan tavsiye alabilecekleri, düşüncelerini toparlayabilecekleri ya da endişelerini konuşabilecekleri bir yer işlevi görebiliyor.
Yapay zekânın sohbet arkadaşı rolü, eğitim tartışmasına toplumsal ve duygusal kaygıları da taşıyor. Ebeveynler ve okullar; toplumsal yalıtımı, ergenlerin ruh sağlığını ve sohbet botlarıyla kurulan konuşmaların insan ilişkilerine eşlik mi ettiğini, yoksa onların yerini mi aldığını değerlendirmeli. Anketler bu etkinliği ortaya koyuyor ancak öğrencilerin bu tercihlerinin ardındaki kişisel nedenleri açıklamıyor.
Öğrenciler Düşünme Becerileri Hakkında Ne Diyor?
Gakken, öğrencilere üretken yapay zekâ kullandıktan sonra düşünme becerilerinin güçlenip güçlenmediğini ya da zayıflayıp zayıflamadığını da sordu. Her yaş grubunda en yaygın yanıt, belirgin bir değişiklik hissetmedikleri oldu: İlkokul öğrencilerinin yüzde 42,1’i, ortaokul öğrencilerinin yüzde 49,8’i ve lise öğrencilerinin yüzde 42,1’i bu yanıtı verdi.
İlkokul ve ortaokul öğrencileri, düşünme becerilerinin güçlendiğini zayıfladığından daha sık bildirdi. Küçük yaştaki çocuklar, yapay zekânın yapabileceklerini artırdığını ya da konuları daha hızlı anlamalarına yardımcı olduğunu düşünebilir. Yanıtları, destek gördükleri ya da yeteneklerinin arttığı duygusuna işaret ediyor.
Lise öğrencilerinde ise bunun tersi görüldü. Düşünme becerilerinin zayıfladığını söyleyenlerin sayısı güçlendiğini söyleyenlerden fazlaydı. Ders yükü arttıkça ve yapay zekâ çalışmalarda daha yoğun kullanılmaya başladıkça büyük yaştaki öğrenciler, araca bağımlılıklarının ya da kestirme yollara başvurmanın problem çözme pratiğini azaltmasının daha fazla farkına varıyor olabilir.
Bulgular, öğrencilerin kendi becerilerine ilişkin algılarını yansıtıyor. Öğrencilerin teknolojiyi nasıl deneyimlediğini, küçük yaştaki öğrencilerin yardım aldığını düşünmesi ve büyük yaştaki öğrencilerin daha fazla işi yapay zekâya devrettiklerini fark etmesi olasılığı da dâhil olmak üzere ortaya koyuyor.
Aoyama Gakuin Üniversitesi bilişsel bilimler profesörü Hiroyuki Masukawa, bulgulara ilişkin kaygısını dile getirdi. Öğrencilerin yapay zekâyı kullanmasının eğitimsel gelişimi destekleyip desteklemediğinin ya da yalnızca daha verimli çalıştıkları hissini mi yarattığının dikkate alınması gerektiğini söyledi. Çocuklara, kendi düşünme becerilerini geliştirirken yapay zekâyı nasıl kullanacaklarının öğretilmesi gerektiğini belirterek şunları söyledi:
Yapay zekâ okuryazarlığını geliştirmek ve çocukların, düşünme becerilerini iyileştirmeye yardımcı olacak bir asistan olarak bu teknolojiyi kullanabilmelerini sağlamak büyük önem taşıyor.
Yapay zekâ okuryazarlığı; araçların nasıl kullanılacağını, yanıtlarının nasıl sorgulanacağını ve sınırlılıklarının nasıl fark edileceğini anlamak demek. Masukawa’nın vurgusu öğrencinin rolü üzerinde: Bir sistem hızlı yanıt verebilse bile öğrencilerin akıl yürütme sürecine katılmayı sürdürmesi gerekiyor. Küçük ve büyük yaştaki öğrenciler arasındaki fark, çocuklar daha zorlu okul çalışmalarına geçerken bu kaygıyı özellikle önemli kılıyor.
Destek Ne Zaman Bağımlılığa Dönüşüyor?
Kankō Gakuseifuku anketine katılanların yaklaşık yüzde 20’si, kendi akıl yürütmelerini kullanmadan yanıt vermesi ya da hesaplama yapması için tamamen yapay zekâya güvendi. Bu grup için teknoloji, göreve destek olmaktan çıkıp görevin temel zihinsel çalışmasını üstlenmiş durumda.
Yanıtları ve hesaplamaları yapay zekâya bırakmak, öğrencinin pratik yapma olanağını değiştiriyor. Hazır bir yanıt ödevi daha hızlı bitirmeyi sağlayabilirken öğrenci adımlar üzerinde daha az zaman harcıyor. Yararlı destek ile bağımsız düşünmeyi zayıflatan bağımlılığı ayırt etme çağrılarının ardındaki kaygı da bu.
Lise öğrencilerinin düşünme becerilerinin zayıfladığını bildirmesi, bu tartışmayı daha acil hâle getiriyor. Yanıtları, yapay zekânın çalışma rutinlerine derinlemesine yerleştiğinin farkında olduklarını yansıtıyor olabilir. Eğitimcilerin hem aracın anlık yararını hem de öğrencilerin ödevin kazandırmayı amaçladığı becerileri geliştirmeyi sürdürüp sürdürmediğini değerlendirmesi gerekiyor.
Tıp Öğrencilerinde Kullanım ile Eğitim Arasında Uçurum
Bilimsel bir dergide yayımlanan Chiba Üniversitesi birinci sınıf tıp öğrencileri araştırması, ortaöğretim sonrasında yapay zekâ kullanımına ilişkin bir tablo sunuyor. Nisan 2025’te yapılan ankete göre öğrencilerin yüzde 84,7’si üretken yapay zekâ kullanıyordu. En yaygın kullanım alanı yüzde 44,9 ile dil öğrenimiydi; bunu yüzde 39,0 ile bilgi arama izledi.
Yaygın kullanıma rağmen tıp öğrencileri, ödevlerde yapay zekâ kullanımı konusunda ne olumlu ne de olumsuz bir tutum sergiledi. Yanıtlar, bazı ortaöğretim öğrencilerinde görülen tam bağımlılığa kıyasla akademik dürüstlük konusunda daha temkinli bir yaklaşım olduğunu düşündürüyor. Akademik dürüstlük, çalışmaları dürüstçe tamamlamak ve yardım almanın kurallarına uymak demek.
Tıp öğrencilerinin yalnızca yüzde 49,2’si yapay zekâ konusunda herhangi bir resmî eğitim almıştı. Öğrenciler çoğunlukla internette gezinerek ya da akranlarından öğrenmişti. Bu da uygulamalı kullanımın örgün bir eğitim olmadan ne kadar kolay yayılabildiğini gösteriyor.
Yapılandırılmış eğitim alan öğrenciler, yapay zekâ çıktılarındaki olası önyargıların daha çok farkındaydı ve yanıtları eleştirel biçimde değerlendirme becerileri daha gelişmişti. Önyargı, bir yanıtın bilgileri adil biçimde ele almak yerine tek taraflı ya da peşin hükümlü bir bakış açısını yansıtabilmesi demek.
Chiba’daki bulgular, yapay zekâ eğitiminin planlı biçimde verilmesi gerektiğini destekliyor. Bir arayüze aşina olmak ve onu sık kullanmak; bilgiyi kontrol etmeyi, sınırlılıkları belirlemeyi ve ne zaman yardım almanın uygun olduğuna karar vermeyi öğrenmekten farklı. Araştırma, erişimi dikkatli değerlendirmeyle birleştiren ortaöğretim eğitimi için bir model sunuyor.
Üniversiteler Genel Yasakları Aşıyor
Japon üniversiteleri, ders belgelerinde üretken yapay zekâya giderek daha fazla yer verdi. Araştırmacılar 2023’te 707 üniversiteden yaklaşık 1,35 milyon ders izlencesini inceledi ve yapay zekâdan yalnızca 528 kez söz edildiğini saptadı. Bu teknolojiden bahseden derslerin çoğunda kullanımı kısıtlanmış ya da yasaklanmıştı.
2024’e gelindiğinde araştırmacılar, 679 üniversiteden 1,24 milyon ders izlencesinde 7.442 atıf buldu. Daha sonraki araştırma daha az ders izlencesini ve daha az kurumu incelemiş olmasına rağmen atıf sayısı yaklaşık 14 kat arttı. Ders izlencesi, bir dersin içeriğini ve beklentilerini ortaya koyar; dolayısıyla yapay zekâya yapılan atıflar, öğretim kurallarının ve planlarının nasıl değiştiğini gösterir.
Üniversiteler yaklaşımlarını da çeşitlendirdi. Bazı derslerde yapay zekâ yasaklanmaya devam ederken bazılarında iş birliği yapılan bir araç olarak ele alındı ya da öğrencilere ürettiği bilgileri değerlendirme eğitimi verildi. Bu değişim, teknoloji dışlanması giderek zorlaşırken kurumların sorumlu kullanımı öğretmenin pratik yollarını bulması gerektiğinin daha çok kabul gördüğünü yansıtıyor.
Ortaöğretimde kurallar farklılık göstermeyi sürdürdü. Kankō Gakuseifuku anketindeki öğrencilerin yüzde 10’undan biraz azı, okul çalışmaları için üretken yapay zekâ kullanmadığını ya da okulları yasakladığı için kullanamadığını söyledi.
Farklı kurallar, farklı eğitim deneyimleri yaratıyor. Bazı öğrenciler yapay zekâ desteğiyle araştırma yapmayı öğrenirken diğerleri sıkı kısıtlamalarla karşılaşıyor. Bu farklılık, öğrencilerin yapay zekâ yeterliliğinin beklendiği üniversitelere ve mesleki ortamlara ne ölçüde hazırlandığını etkileyebilir.
Öğrencilerin Kontrolü Elden Bırakmamasını Öğretmek
Gakken’in kullanım oranları, Kankō Gakuseifuku’nun bağımlılığa ilişkin bulguları ve Chiba Üniversitesinin eğitim konusundaki sonuçları ortak bir eğitim ihtiyacına işaret ediyor: Öğrencilerin yapay zekâyı kullanma izninden ya da ondan kaçınma talimatından fazlasına ihtiyacı var. Uygulamalı yeterlilik, eleştirel değerlendirme becerileri ve etik muhakeme de gerekiyor.
Okullar bu ihtiyaçları; öğrencilere bilgiyi doğrulamayı, önyargıları fark etmeyi ve yapay zekâyı kendi akıl yürütmelerini desteklemek için kullanmayı öğreterek karşılayabilir. Chiba araştırmasında yapılandırılmış eğitim ile daha dikkatli değerlendirme arasında görülen ilişki, bu yaklaşım için somut bir dayanak sunuyor. Model, teknolojiye erişimin yanına eleştirel düşünmeyi koyuyor.
Japonya’nın deneyimi, aynı değişimle karşı karşıya olan diğer ülkeler için hem bir uyarı hem de yol gösterici nitelikte. Yaygın kullanım, kurumsal kurallar farklılık gösterirken bile yapay zekânın ilgi çektiğini ortaya koyuyor. Lise öğrencilerinin düşünme becerilerinin zayıfladığını bildirmesi, yönlendirme olmadan kullanımın bağımsız becerileri geliştirmek için gereken pratiği azaltabileceği kaygısını öne çıkarıyor.
Bu nedenle eğitimciler, öğrencilerin öğrenme sürecinde etkin kalmasını nasıl sağlayacakları sorusuyla karşı karşıya. Yapay zekâ açıklama, araştırma ve yaratıcı çalışmalar için yardımcı olabilir; ancak yanıtı değerlendirmesi ve görevle ilgili sorumluluğu üstlenmesi gereken yine öğrencidir. Yapılandırılmış eğitim, yapay zekâ eğitimin sıradan bir parçasına dönüşürken öğrencinin bu rolünü korumayı amaçlıyor.
Öne Çıkanlar
- Gakken’in Kasım 2025’teki anketine göre sohbet tabanlı yapay zekâ kullananların oranı lise öğrencilerinde yüzde 73,7, ortaokul öğrencilerinde yüzde 43,2 ve ilkokul öğrencilerinde yüzde 36,6 oldu.
- Lise öğrencileri arasında en yaygın kullanım amacı yüzde 42,3 ile ders çalışmak ve ödev yapmaktı; yüzde 26,0’sı öncelikle bilgi aradı.
- İlkokul öğrencileri yapay zekâyı yaratıcı amaçlarla da kullandı; yüzde 23,7’si illüstrasyon ya da görsel üretti.
- Kankō Gakuseifuku, gençlerin yaklaşık yüzde 80’inin yapay zekâyı sık sık ya da ara sıra kullandığını, yaklaşık yüzde 20’sinin ise yanıtlar ya da hesaplamalar için tamamen bu araca güvendiğini saptadı.
- Danışma ya da sohbet amacıyla kullandığını söyleyenlerin oranı kız öğrencilerde yüzde 49,9, erkek öğrencilerde yüzde 23,0 oldu.
- Tüm okul düzeylerinde en yaygın yanıt, düşünme becerilerinde belirgin bir değişiklik olmadığıydı. Lise öğrencileri düşünme becerilerinin zayıfladığını, güçlendiğinden daha sık bildirdi.
- Chiba Üniversitesinde birinci sınıf tıp öğrencilerinin yüzde 84,7’si üretken yapay zekâ kullanıyordu ancak yalnızca yüzde 49,2’si bu konuda resmî eğitim almıştı.
- Üniversite ders izlencelerinde yapay zekâya yapılan atıflar 2023’te 528’den 2024’te 7.442’ye yükseldi; yapay zekânın öğretimi ve düzenlenmesine yönelik yaklaşımlar da çeşitlendi.






