Yakıtı idareli kullanmak için haftada bir gün tatil
Sri Lanka, ABD, İsrail ve İran'ı kapsayan çatışmanın Asya genelindeki enerji tedarikini aksatması üzerine yakıt tasarrufu amacıyla 18 Mart'tan itibaren her çarşamba devlet kurumlarını, okulları ve üniversiteleri kapatacak. 22 milyon nüfuslu ülkede alınan karar, kamu sektörünün büyük bölümü için fiilen dört günlük çalışma haftası anlamına geliyor.
İçindekiler
- Yakıtı idareli kullanmak için haftada bir gün tatil
- Hürmüz'deki aksama Sri Lanka'yı nasıl etkiliyor?
- Kuyruklar uzarken yakıt karneleri geri dönüyor
- Sevkiyatlar, depolama ve acil tedarik görüşmeleri
- 2022'de yaşananlar neden önemli?
- Hastaneleri korumak, erişimi de korumak demek
- Asya hükümetleri yolculukları ve yakıt tüketimini azaltıyor
- Büyük ekonomiler rezervlere ve fiyat kontrollerine yöneliyor
- Baskı, yakıt talebinden yurt dışında çalışanlara yayılıyor
- Özet
Devlet Başkanı Anura Kumara Dissanayake, pazartesi günü üst düzey yetkililerle yaptığı olağanüstü toplantının ardından tedbiri açıkladı. Küresel petrol fiyatları varil başına 100 doların üzerine çıkarken, petrol sevkiyatı açısından kritik bir güzergâh olan Hürmüz Boğazı fiilen kapanma riskiyle karşı karşıya kaldı. Hükümet, uzun süreli bir kesinti mevcut stokları tüketmeden önce yakıt tüketimini azaltmaya çalışıyor.
Dissanayake, krizin ne kadar ağırlaşacağının henüz belirsiz olduğunu belirterek yaklaşımı şöyle açıkladı:
En kötüsüne hazırlanmalı, ama en iyisini ummalıyız,
Devlet daireleri, eğitim kurumları ve yargı çarşamba günleri tatil yapacak. Hastaneler, limanlar, su hizmetleri, gümrük ve göç idaresi çalışmayı sürdürecek. Yetkililer, devlet dairelerinin art arda üç gün kapalı kalıp idari işleri felce uğratmaması için cuma yerine çarşambayı seçti.
Temel Hizmetler Genel Komiseri Prabath Chandrakeerthi, hükümetin özel sektördeki işverenlerin de bu uygulamaya uymasını beklediğini söyledi. Hangi kurumların kapsama gireceğini açıklarken şöyle konuştu:
Okullar, üniversiteler ve yargı için geçerli olacak,
Uygulamanın öncelikli amacı, kritik altyapının olağan biçimde çalışmasını sağlarken işe ve okula yapılan günlük yolculuklarda tüketilen yakıtı azaltmak. Hükümet ayrıca halka açık törenleri askıya aldı ve mümkün olan yerlerde evden çalışmayı teşvik etti. Ancak günlük kazancı işe gitmesine bağlı olan çalışanlar için daha az yolculuk ve kısalan çalışma saatleri daha düşük gelir anlamına da gelebilir.
Hürmüz'deki aksama Sri Lanka'yı nasıl etkiliyor?
Krizin doğrudan tetikleyicisi, yaklaşık 3 bin kilometre uzaklıktaki, İran ile Umman arasında bulunan dar su yolu Hürmüz Boğazı. Boğazdan günde yaklaşık 20 milyon varil petrol geçiyor. Önemi, başka yerlerdeki müşterilere ulaşmadan önce yakıtın büyük bölümünün küçük bir deniz geçidinden taşınmak zorunda olmasından kaynaklanıyor.
ABD ve İsrail, 28 Şubat'ta İran'ı bombalamaya başladı. Tahran, Orta Doğu genelinde saldırılarla karşılık verdi ve yetkisiz gemilerin boğazdan geçişini fiilen engelledi. Geçen yıl bu güzergâhtan taşınan petrol ve gazın yaklaşık yüzde 90'ı Asya pazarlarına gidiyordu; bu da Asya'yı dünyanın en büyük petrol ithalatçısı bölgesi yapıyor.
Sri Lanka'nın aldığı tedbirler, bu aksamaya karşı verilen daha geniş kapsamlı yanıtın bir parçası. Hükümetler mevcut stokları idareli kullanmaya, alternatif sevkiyatlar sağlamaya ve yakıt gerektiren yolculukların sayısını azaltmaya çalışıyor. Petrol fiyatlarının varil başına 100 dolar civarında seyretmesi, tedarik bulma güçlüğüne mali baskıyı da ekliyor.
Çarşamba tatiline giden süreçteki önemli gelişmeler şöyle:
- 28 Şubat: ABD ve İsrail İran'ı bombalamaya başladı. İran'ın Orta Doğu genelindeki karşı saldırıları ve Hürmüz'den gemi geçişine getirilen kısıtlamalar bunu izledi.
- 17 Mart'ta yayımlanmadan önceki pazartesi: Dissanayake üst düzey yetkililerle olağanüstü bir toplantı yaptı ve haftalık ek tatili duyurdu.
- 18 Mart: Devlet kurumları, okullar, üniversiteler ve yargı için çarşamba tatilinin başlaması planlanıyor.
Sri Lankalı yetkililer, mevcut yakıt rezervlerinin ülkenin talebini yaklaşık altı hafta karşılayabileceğini tahmin ediyor. Bu nedenle tasarruf tedbirleri, yeni sevkiyatlar gelene kadar zaman kazandırmayı amaçlıyor. Tatil, işe gidip gelmek için gereken yakıt talebini azaltırken yeniden uygulamaya konan yakıt karnesi sistemi araçların satın alabileceği miktarı sınırlıyor.
Kuyruklar uzarken yakıt karneleri geri dönüyor
Sri Lanka, araç türüne göre yakıt dağıtan Ulusal Yakıt Karnesi sistemini yeniden uygulamaya koydu. Özel otomobillere haftada 15 litre, motosikletlere ise beş litre sınırı getirildi. Toplu taşıma işletmelerine yolcu taşımayı sürdürebilmeleri için daha yüksek miktarda yakıt veriliyor.
Sürücüler, kısıtlamalar sıkılaşmadan yakıt alabilmek için Kolombo'da ve diğer kentlerde benzin istasyonlarında kuyruk oluşturdu. Bazı sürücüler 15 litrenin haftalık yolculuklarını karşılamadığını söylüyor. Motosiklet sürücüleri ise deposu sekiz litre alan araçlara beş litre sınırı getirilmesini sorguluyor.
Kolombo'da üç tekerlekli araç kullanan Mohammed Aslem, istasyonlardaki yoğunluğun yakıtın hemen tükenmesinden değil, savaşın yol açtığı panikten kaynaklandığını söyledi:
Yakıt var. İnsanlar savaş yüzünden paniğe kapılıyor ve bu kuyrukları kendileri oluşturuyor,
Aslem, istasyonlara aynı anda çok sayıda kişinin gelmesinin kuyruklara katkıda bulunduğunu söyledi:
Yani insanlar istasyonlara akın ediyor, ama Sri Lanka'da yeterince yakıt var.
Polis, benzin istasyonlarına bidonlara yakıt doldurmayı durdurma talimatı verdi ve yakıt stoklayanların yasal işlemle karşılaşabileceği uyarısında bulundu. Kısıtlamalar, büyük miktarlarda yakıtın bireysel alıcılar tarafından depolanmasına izin vermek yerine, rutin ulaşım için yakıtı korumayı amaçlıyor.
Ulusal Yakıt Karnesi ilk kez 2022'de, Sri Lanka'nın döviz rezervlerinin tükenmesi ve yakıt dahil temel ithalat ürünlerinin bedelini ödeyemez hale gelmesi üzerine uygulamaya konmuştu. Sistemin geri dönmesi, o çöküşe ilişkin anıları da canlandırdı. Mevcut yakıt stoklarına dair resmî güvenceler, önceki kıtlığın şekillendirdiği kamuoyu endişeleriyle karşı karşıya kaldı.
Sevkiyatlar, depolama ve acil tedarik görüşmeleri
Sri Lankalı yetkililer Hindistan ve Rusya ile alternatif yakıt kaynaklarını görüşüyor. Amaç, aksayan Hürmüz güzergâhını kullanmadan düzenli sevkiyat sağlamak ve mevcut rezervler tükendikten sonra da ülkenin yakıtsız kalmamasını güvence altına almak.
Devlete ait Seylan Petrol Şirketi'nin (CPC) başkanı S. Rajakaruna, nisan ayı sonuna kadar sevkiyatların sürdürüleceğini teyit ederek kamuoyunu rahatlatmaya çalıştı. Rajakaruna'nın aktarılan açıklaması, daha yakın bir teslimat takvimi olan bu ayın sonuna işaret ederken ülkenin depolama kapasitesinin sınırlı olduğunu da vurguladı:
Sri Lanka'nın önümüzdeki birkaç haftanın ötesinde yakıt depolamaya yetecek tesisi yok, ancak bu ayın sonuna kadar teyit edilmiş yeterli sevkiyat bulunuyor,
Altı haftalık tahmin, yetkililerin mevcut rezervlerin talebi ne kadar süreyle karşılayacağını düşündüğünü gösteriyor. Rajakaruna'nın açıklaması, sevkiyatların sürmesinin neden önemli olduğunu da ortaya koyuyor: Sri Lanka'nın ek yakıt depolama kapasitesi sınırlı ve ülkeye yakıt akışının devam etmesi gerekiyor.
CPC, resmî tatillere rağmen beş milyon litreden fazla yakıt dağıtarak sevkiyatları artırdı. Bu çaba, istasyonlardaki acil talebi karşılarken diplomatik görüşmeler daha sonraki sevkiyatları güvence altına almaya odaklanıyor. Hükümet, tasarruf tedbirlerini ve alternatif tedarik arayışlarını aynı anda yürütüyor.
Hindistan veya Rusya ile yapılan görüşmelerde henüz bir anlaşma ya da teslimat tarihi açıklanmadı. Şimdilik uygulanan pratik önlemler; karne sistemi, daha az işe gidiş geliş yolculuğu ve mevcut stokların dağıtımından oluşuyor. Yetkililer, ani bir kıtlık yaşanmayacağına dair güvence olarak teyit edilmiş sevkiyatları gösteriyor.
2022'de yaşananlar neden önemli?
Sri Lanka'nın daha önce yaşadığı ekonomik çöküş, yakıt kıtlığının benzin istasyonlarının çok ötesine nasıl yayılabileceğini gösteriyor. 2022'de döviz rezervlerinin tükenmesi ülkeyi temel malları ithal edemez hale getirdi. Benzer karne uygulamalarının aylarca süren protestolarla aynı döneme denk gelmesi, sonunda o yılın temmuz ayında Devlet Başkanı Gotabaya Rajapaksa'yı istifaya zorladı.
Yakıt kıtlığı, birçok kişi için ulaşımı imkânsız ya da çok pahalı hale getirerek sağlık hizmetlerine erişmelerini engelledi. Ambulanslar yakıt kuyruklarında saatlerce bekledi. Sağlık çalışanları eldivensiz kan aldıklarını bildirirken, tıbbi malzemeye ihtiyacı olan hastalara bunları özel eczanelerden satın almaları söylendi; birçok kişinin buna gücü yetmiyordu.
Çay plantasyonlarında çalışan Malaiyaha Tamil toplumunun bir üyesi olan Padam, o kıtlık döneminde tedaviye ulaşmanın zorluğunu Uluslararası Af Örgütü araştırmacılarına şöyle anlattı:
Krizin öncesinde kendi aracımı kullanıyordum. Yakıt kıtlığı nedeniyle bu daha zor hale geldi. Toplu taşıma kullanırsak artık araçlar tamamen dolu oluyor ve annem gibi çok yaşlı kişiler toplu taşıma araçlarına binemiyor. Ateşimiz çıkarsa doktora gidemiyoruz. Hastalığımız için Panadol kullanıyoruz.
Padam'ın anlattıkları, ulaşım maliyetleri ile tıbbi yardım arama kararı arasındaki bağı ortaya koyuyor. Yaşlı yakınları kalabalık toplu taşımayı kullanamıyor, hastalıklar ise evde tedavi ediliyordu. Malaiyaha Tamil toplumu ve plantasyon işçileri, coğrafi olarak yalıtılmış olmaları ve hizmetlere erişimlerinin sınırlılığı nedeniyle özellikle büyük risk altında.
Dünya Gıda Programı, 2022 krizi sırasında Sri Lanka nüfusunun yaklaşık yüzde 28'ine karşılık gelen 6,2 milyondan fazla kişinin orta düzeyde akut gıda güvensizliği yaşadığını tahmin etti. Bu, yeterli gıdaya ulaşmakta zorlandıkları anlamına geliyor. Gıda enflasyonu yüzde 90,9'a ulaşırken mercimek ve şeker fiyatları sırasıyla yüzde 183,9 ve yüzde 151,1 arttı.
Sri Lanka, 46 milyar dolarlık dış borcunu ödeyemedi ve katı mali disiplin gerektiren 2,9 milyar dolarlık Uluslararası Para Fonu kurtarma programı kapsamında olmaya devam ediyor. Ülke, yeni yakıt şokuyla bu mali kısıtlamalar altında mücadele ediyor.
Hastaneleri korumak, erişimi de korumak demek
Hastaneler çarşamba günleri kapatma uygulamasından muaf. Ancak 2022 deneyimi, bir tesisi açık tutmanın sağlık hizmetlerini sürdürmenin yalnızca bir parçası olduğunu gösteriyor. Hastaların tesise ulaşmak için karşılayabilecekleri bir ulaşım seçeneğine, personelin işe gidebilmek için yakıta, acil tedaviye ihtiyacı olan kişileri taşıyan ambulansların da yakıta ihtiyacı var.
Uluslararası Af Örgütü, ekonomik reformların ve krizlere verilen yanıtların insan hakları etki değerlendirmelerini içermesi gerektiği uyarısında bulundu. Bu değerlendirmeler, kararların insanların gıda ve tıbbi bakım gibi temel ihtiyaçlara ulaşma imkânını, özellikle de bu ihtiyaçların bedelini ödemekte en çok zorlananları nasıl etkilediğini inceliyor.
Uluslararası Af Örgütü Ekonomik, Sosyal ve Kültürel Haklar Araştırmacısı Sanhita Ambast, önceki ekonomik krizin sonuçlarını şöyle anlattı:
Ekonomik kriz Sri Lanka halkı için yıkıcı sonuçlara yol açtı. Birçok kişi çocuklarının yeterli gıdaya ulaşmasını sağlayamıyor veya hasta yakınlarının sağlık hizmeti almasını sağlayamıyor,
Ambast, hükümetin vereceği yanıtın bu ihtiyaçları merkeze alması gerektiğini söyledi:
Bu eşiğe gelmiş çöküşü bir atılıma dönüştürmek için Sri Lankalı yetkililer, krize verdikleri yanıtların merkezine insan haklarını koymalı.
Mevcut muafiyetler, temel hizmetleri korumayı amaçlıyor. Buna rağmen insan hakları savunucuları, uzun süreli bir kesintinin 2022'deki zorlukları yeniden yaşatabileceğinden endişe ediyor. Günlük ücretle çalışanlar ve güvencesiz işlerde çalışanlar, hastaneler ve diğer temel tesisler açık kalmaya devam etse bile çalışma saatlerinin azalması ve ulaşım güçlüğü nedeniyle doğrudan risk altında.
Asya hükümetleri yolculukları ve yakıt tüketimini azaltıyor
Bangladeş'te panik alımları istasyonlardaki yakıtı tüketince günlük satış sınırları getirildi. Ülkenin petrol şirketi motosiklet başına iki litre sınır koydu; Dakka'daki sürücüler yaklaşık bir saat beklemek zorunda kaldı. 170 milyon nüfuslu ülke, petrol ve gaz ihtiyacının yüzde 95'ini ithal ediyor.
Bangladeş, üniversitelerde ramazan tatilini öne çekti ve ülke genelinde planlı elektrik kesintileri uygulamaya koydu. Dakka'da benzin istasyonu işleten Ahmad Rush, müşteri sayısının neredeyse iki katına çıktığını tahmin etti. İstasyonundaki yoğunluğu şöyle anlattı:
Bu sabah 7.30'da açtık ve üç buçuk saatte 300 araca yakıt verebildik,
Tayland, klima kullanımını azaltmak amacıyla insanlardan resmî takım elbiseler yerine kısa kollu gömlekler giymelerini istiyor. Ülke ayrıca Rus petrolü satın alma olanağını değerlendiriyor. Myanmar, plaka numaralarına göre özel araçların gün aşırı trafiğe çıkmasına izin vererek yollardaki araç sayısını fiilen yarıya indirdi.
Filipinler, devlet dairelerinde dört günlük çalışma haftasını zorunlu kıldı ve zorunlu olmayan kamu sektörü seyahatlerini yasakladı. Devlet Başkanı Ferdinand Marcos Jr, üç tekerlekli araç sürücülerine, çiftçilere ve balıkçılara 3 bin ila 5 bin peso (50 ila 84 dolar) nakit yardım açıklaması yaptı. Vietnam, kişisel araç kullanımını kısıtlarken bisiklete binmeyi, araç paylaşımını ve toplu taşımayı teşvik ediyor.
Pakistan benzin ve motorin fiyatlarını litre başına 55 rupi (0,28 dolar) artırdı; bu, kayıtlardaki en büyük artış oldu. Okullar iki haftalığına kapatıldı, üniversiteler derslerini çevrim içi ortama taşıdı. Başbakan Shehbaz Sharif, kamu kurumlarının yakıt ödeneklerinde yüzde 50 kesintiye gidildiğini açıkladı ve resmî araçların yüzde 60'ının trafikten çekileceğini söyledi.
Bu tedbirler, işe gidiş gelişlerden kamu araç filolarına ve binaların soğutulmasına kadar enerji talebinin farklı alanlarını hedefliyor. Her ülke, ithal enerjiye ne ölçüde bağımlı olduğuna ve artan maliyetlerle karşılaşan kişilere destek verme kapasitesine göre yanıtını şekillendiriyor.
Büyük ekonomiler rezervlere ve fiyat kontrollerine yöneliyor
Japonya, yaklaşık 45 günlük tüketime karşılık gelen rekor düzeyde 80 milyon varil petrolü ulusal rezervlerinden piyasaya sürme sözü verdi. Ayrıca Avustralya'dan sıvılaştırılmış doğal gaz üretimini artırmasını istedi. Başbakan Sanae Takaichi, gerekirse rezervlerden yararlanarak benzin fiyatlarının katlanılamaz düzeylere ulaşmasını önleyeceklerini taahhüt etti.
Güney Kore, yaklaşık otuz yıldır ilk kez yurt içi yakıt fiyatlarına üst sınır getirdi; elektrik üretiminde nükleer enerji ve kömüre yöneliyor. Devlet Başkanı Lee Jae Myung, nükleer santrallerin kullanım oranını yüzde 80'e çıkarma ve kömürle elektrik üretimine yönelik kısıtlamaları geçici olarak kaldırma planlarını açıkladı.
Lee ayrıca 100 trilyon won (96 milyar dolar) değerinde bir piyasa istikrar programı duyurdu. Güney Kore'nin bu kesintiden nasıl etkilendiğini açıklarken şöyle konuştu:
Küresel ticarete ve Orta Doğu'dan enerji ithalatına büyük ölçüde bağımlı ekonomimiz için bu, önemli bir yük,
Çin, yurt içi arzı korumak amacıyla benzin, motorin ve jet yakıtı dahil rafine yakıtların ihracatını durdurdu. Hindistan, onlarca yılın en büyük gaz kıtlıklarından biriyle karşı karşıya. Ailelerin yemek pişirme yakıtına erişebilmesi için sıvılaştırılmış petrol gazını sanayiden hanelere yönlendirdi.
Hindistan, bazı gemilerin Hürmüz'deki abluka bölgesinden sınırlı geçiş yapmasını sağladı. Hint şirketleri, yaklaşık bir yıldır ilk kez sıvılaştırılmış petrol gazı fiyatlarını yüzde 7 artırdı. Gemi geçişi sağlama ve hanelere öncelik verme uygulamalarının birlikte, kesinti döneminde yemek pişirme amaçlı yakıt arzını koruması hedefleniyor.
Endonezya, yakıt sübvansiyonu harcamalarını 381,3 trilyon rupiye (32 milyar dolar) çıkarmayı planlıyor. Petrol bağımlılığını azaltmak için yüzde 50 palm yağı içeren B50 biyodizelin kullanımını da öne çekebilir. Net enerji ihracatçısı Malezya'nın en az mayıs ayına kadar yetecek petrol arzı var ve mali durumunu değerlendirmek üzere özel kabine toplantıları düzenlemeyi planlıyor.
Baskı, yakıt talebinden yurt dışında çalışanlara yayılıyor
Natixis'te kıdemli ekonomist olan Trinh Nguyen, X sosyal medya platformundaki paylaşımında bölgedeki sıkışmayı şöyle anlattı:
Talepte daralma yaşanıyor. Önce Pakistan ve Bangladeş. Sırada Güneydoğu Asya var,
Talepte daralma, fiyatlar ya da kıtlıklar olağan faaliyetleri çok pahalı veya zor hale getirdiği için tüketimin azalması anlamına geliyor. Okulların kapanması, yakıt tahsisatlarının düşürülmesi ve trafikteki araç sayısının azalması, hükümetlerin Güneydoğu Asya ülkeleri dahil alternatif kaynaklar bulmaya çalışırken tüketimi de nasıl kıstığını gösteriyor.
Nepal, yakıt ihtiyacının tamamını ithalatla karşılıyor ve benzin ile motorin fiyatlarını keskin biçimde artırdı. Bölgedeki gerilim tırmanırken Dubai'de mahsur kalan işçileri tahliye etmek için özel uçuşlar düzenleyeceğini de açıkladı. Birleşik Arap Emirlikleri'nde yaklaşık 700 bin Nepalli işçi yaşıyor.
Dubai'de olduğu belirtilen Zayed Uluslararası Havalimanı'nda bir Nepalli güvenlik görevlisinin insansız hava aracı saldırısında hayatını kaybetmesinin ardından bu işçilere yönelik endişeler arttı. Nepal'in yanıtı krizin başka bir boyutunu gösteriyor: Hükümetler, ülke içinde yükselen enerji maliyetlerinin yanı sıra etkilenen bölgelerde yaşayan ve çalışan vatandaşlarının güvenliğini de sağlamak zorunda.
Bu nedenle Sri Lanka'da çarşamba günü tatil uygulaması, Asya genelinde verilen daha kapsamlı yanıtın bir parçası. Ülkenin acil öncelikleri yakıt tüketimini sınırlamak, temel hizmetleri işler halde tutmak ve sevkiyatların sürmesini sağlamak. 2022 deneyimi, bu tedbirlerin günlük yaşama etkisini değerlendirirken gıdaya, sağlık hizmetlerine ve gelire erişimi merkezi bir konu haline getiriyor.
Özet
- Sri Lanka'da devlet kurumları, okullar, üniversiteler ve yargı için çarşamba tatili 18 Mart'ta başlayacak ve dört günlük çalışma haftası uygulanacak.
- Hastaneler, limanlar, su hizmetleri, gümrük ve göç idaresi çalışmayı sürdürecek. Yetkililer, özel sektördeki işverenlerin de tatil uygulamasına uymasını bekliyor.
- Ulusal Yakıt Karnesi, özel otomobillere haftada 15 litre, motosikletlere beş litre sınırı getiriyor; toplu taşımaya daha yüksek tahsisat veriliyor.
- Geçen yıl Hürmüz Boğazı'ndan geçen petrol ve gazın yaklaşık yüzde 90'ı Asya'ya gönderildi. Aksama, ABD ve İsrail'in 28 Şubat'ta İran'ı bombalamaya başlamasının ardından yaşandı.
- Yetkililer, yakıt rezervlerinin yaklaşık altı hafta yeteceğini tahmin ediyor ve Hindistan ile Rusya'dan alternatif tedarik imkânlarını görüşüyor.
- Asya'daki önlemler arasında Bangladeş'te yakıt karnesi, Filipinler'de kamu kurumları için kısaltılmış çalışma haftası, Japonya'da rezervlerden petrol çıkarılması ve Güney Kore'de yakıt fiyatlarına üst sınır getirilmesi bulunuyor.
- Sri Lanka'da 2022'deki çöküş, 6,2 milyondan fazla kişiyi orta düzeyde akut gıda güvensizliğiyle karşı karşıya bıraktı ve sağlık hizmetlerine erişimi aksattı. Bu nedenle temel ihtiyaçların korunması öncelikli kaygılardan biri.






